Nhâm Dần là năm Dần. Năm Dần này quả thực bất lợi cho những người hiền lành như Trường Thọ và cô vợ mới cưới.

Nhà họ Phan từ mùa đông năm ngoái đã nhờ người mối lái truyền lời: con gái đã lớn (mười tám tuổi), không thể chậm trễ thêm được nữa, thời hạn ba năm tang chế của Trường Thọ cũng đã mãn, tháng Giêng năm tới (Nhâm Dần) là ngày tốt lành, nhà họ Phan định gả con gái vào ngày đó, nhà họ Trần cũng nên dỡ linh vị trước đó vài ngày, hơn nữa còn nói của hồi môn nhà họ Phan đã chuẩn bị đầy đủ từ lâu. Bà ngoại gọi mẹ tôi đến, hỏi bà dự định thế nào. Mẹ tôi nói: "Trường Thọ đệ mới tròn mười sáu tuổi, thân hình gầy yếu, giờ kết hôn thì hơi sớm, nhưng chuyện này sớm muộn cũng phải làm, nhà họ Phan lại là hạng khó dây dưa, thôi thì cứ làm theo ngày họ đã định vậy."

Thế là mẹ tôi về nhà mẹ đẻ, chỉ dẫn theo đứa con trai út còn đang bú sữa. Việc dỡ linh vị của ông ngoại, chuyện kết hôn của Trường Thọ, đều một tay mẹ tôi lo liệu chu toàn.

Cô dâu tướng mạo đoan chính, vóc người thanh mảnh, lời ăn tiếng nói dịu dàng nho nhã, trông có vẻ đầy đặn hơn Trường Thọ. Qua ba ngày tân hôn, mẹ tôi phải về nhà, bà mời bà ngoại và đại dì cùng đến phòng tân hôn. Trong phòng tân hôn được dọn dẹp sạch sẽ ngăn nắp. Mẹ tôi đem những lời đã bàn bạc trước với bà ngoại nói với thím: "Mẹ tuổi đã cao, thích yên tĩnh. Việc nhà sau này nhờ các con quản lý. Mẹ bảo chị thay mặt mẹ dặn dò các con đôi điều về việc gia đình."

Mẹ tôi bèn lấy ra một cuốn sổ kế toán, từng khoản từng khoản nói cho Trường Thọ và cô dâu biết: trong trấn có bao nhiêu gian cửa hàng, tiền thuê nhà phải thu bao nhiêu, mỗi năm nên trích ra bao nhiêu dự phòng sửa chữa cửa hàng; bao nhiêu mẫu đất trồng dâu, ước tính sản lượng lá khoảng bao nhiêu, quản lý đất trồng dâu tốn bao nhiêu nhân công (thời vụ); tiền mặt bao nhiêu, chia gửi ở mấy tiệm tiền, lãi suất hàng năm là bao nhiêu. Mẹ tôi lại lấy ra mấy cuốn sổ tiết kiệm và con dấu, nói: "Đều ở đây cả rồi, các con cất giữ đi."

Trường Thọ ngẩn người, chưa kịp mở lời; cô dâu đã cười nói: "Chị dạy chúng em học cách quản gia, chúng em sẽ học. Nhưng những cuốn sổ tiết kiệm và con dấu này cứ để ở chỗ mẹ thì ổn hơn."

Mẹ tôi nghĩ ngợi một chút, nhìn cô dâu cười nói: "Cũng được. Tạm thời cứ để ở chỗ mẹ."

Cô dâu lại hỏi việc thu tiền thuê cửa hàng, bón phân tỉa cành đất dâu... từ trước đến nay do ai quản lý, mẹ tôi đều giải thích rõ ràng, hóa ra đều do chú Lục (chồng cô Nhuế) quản lý. Mẹ tôi đoán cô dâu chưa biết lai lịch nhà chú Lục, liền kể lại từ đầu một lượt. Trường Thọ cũng nói mình là do cô Nhuế nuôi lớn. Mẹ tôi lại nói, A Tú (con gái cô Nhuế) mấy năm nữa cũng phải xuất giá, nên tranh thủ sớm tìm một người giúp việc nhỏ thay thế con bé, hoặc mua một cô nha đầu.

Cuộc trò chuyện rất sôi nổi, mẹ tôi cảm thấy cô dâu làm việc chu đáo, không hồ đồ, trong lòng rất vui.

Mẹ tôi vốn định ngày hôm đó về nhà ngay, nhưng vợ chồng Trường Thọ khẩn khoản xin ở lại thêm một ngày, họ muốn làm mấy món thức ăn cảm ơn mẹ tôi và đại dì; đại dì vì thấy Trường Thọ đã thành thân, cô dâu đối nhân xử thế rất tốt, bà ngoại không còn cô quạnh nữa, nên cũng muốn về nhà mình. Bà ngoại và vợ chồng Trường Thọ đều không giữ được, mẹ tôi cũng không giữ được, đành để bà về. Mẹ tôi thấy món ăn phong phú đẹp mắt, lúc này mới biết cô dâu biết nấu mấy món. Mẹ tôi khen ngợi vài câu, lại hỏi có biết cắt may quần áo không, thì lại không biết. Lúc dùng bữa, mẹ tôi thấy cách ăn của cô dâu rất tiểu thư đài các, đụng phải cọng rau già, lá cháy, hay cặn bã gì đó, cô đều nhổ ra đĩa, không chịu nuốt xuống. Mẹ tôi thầm nghĩ, một người thanh tú, lanh lợi, có tâm cơ như vậy mà lại quá tiểu thư, sợ không phải là điềm báo có phúc có thọ. Nhưng tâm tư này của mẹ, bà không nói với bà ngoại, chỉ về nhà mới nói với cha. Cha cho rằng đây là thói quen, rồi sẽ sửa được.

Qua Tết Đoan Ngọ, mẹ tôi lại bận rộn chuẩn bị chuyện đi thi hương cho cha. Sau khi cha rời nhà, A Tú đến mời mẹ tôi đi nghỉ mát (vì nhà bà ngoại nhà cao cửa rộng mát mẻ, bà ngoại mỗi mùa hè đều mời cả nhà chúng tôi đến nghỉ mát). Mẹ liền dẫn tôi và em trai đi.

Chỉ mới nửa năm, cậu Trường Thọ dường như lại gầy đi, hơn nữa còn bị ho khan. Mẹ tôi hốt hoảng hỏi đã tìm bác sĩ xem chưa. Cô dâu trả lời: Cậu ấy không chịu, nói là bệnh nhỏ, việc gì phải tốn tiền. Mẹ tôi lại hỏi bà ngoại sao không quản, ý ngoài lời là trách bà không coi trọng con trai. Bà ngoại lại nói Trường Thọ cực kỳ cố chấp, nói không chịu là không chịu. Mẹ tôi tức giận, lập tức dặn A Tú đi mời môn sinh đắc ý nhất của ông ngoại, hiện đang hành nghề y trong trấn là Diêu Dĩ Đường.

Một lát sau, A Tú quay về, nói ban đầu bác sĩ Diêu còn làm giá, nói phải tối mới đến được; sau đó A Tú nói là đại tiểu thư phủ họ Trần mời đến khám bệnh cho thiếu gia Trường Thọ, bác sĩ Diêu lập tức tươi cười niềm nở nói: "Sao cô không nói sớm, tôi đi ngay đây."

Mẹ tôi dặn cô Nhuế chuẩn bị trà bánh, vừa bày xong, chú Lục đã dẫn bác sĩ Diêu vào. Cô dâu tránh vào hậu đường. Mẹ tôi lại ngồi cùng bà ngoại, gọi Trường Thọ ra phòng khách tiếp đón. Bác sĩ Diêu vào, trước hết hành lễ với bà ngoại, sau đó lại gọi mẹ tôi là "sư muội", hỏi thăm sức khỏe, lại hỏi cha tôi dạo này thế nào, còn nói lần thi hương này nhất định sẽ đỗ cao. Sau khi hàn huyên xong, bác sĩ Diêu tập trung tinh thần, bắt mạch cho Trường Thọ, rồi lại hỏi tình hình ăn uống, hỏi ho khan bắt đầu từ bao lâu, mỗi ngày khi nào ho nhiều hơn, khi nào có đờm, trong đờm có tơ máu không, vân vân. Sau đó, cầm chén trà, trầm ngâm một lát, nhìn mẹ tôi một cái. Mẹ tôi hiểu ý, nói với Trường Thọ: "Không có việc của đệ nữa, lên lầu đi." Sau khi Trường Thọ đi, bác sĩ Diêu chậm rãi nói: "Nhìn mạch tượng, nghe tiếng ho khan, tám chín phần là bệnh lao. May mà trong đờm không có tơ máu, có thể chữa được. Tôi kê đơn thuốc uống ba thang rồi quay lại tái khám. Ăn uống thường ngày phải bồi bổ nhiều, chuyện này ở phủ nhà chắc dễ làm thôi."

Bác sĩ đi rồi, mẹ tôi bảo lấy sổ sách chi tiêu hàng ngày của Trường Thọ ra, sau khi xem xong, mẹ tôi vô cùng tức giận, bảo A Tú mời thím xuống, chỉ vào sổ sách nói: "Sao các con lại tiết kiệm như vậy, một tháng chỉ ăn mặn một hai lần?" Thím Trường Thọ cúi đầu đáp: "Mẹ thích ăn chay. Trường Thọ nói, chỉ có hai người, không tiện tốn kém nhiều; còn nói..." Mẹ tôi cười khổ: "Đều là tiêu tiền của mình, gì mà không tiện. Mẹ, người già, ăn chay thanh đạm thì tốt cho sức khỏe. Các con tuổi còn trẻ, không ăn nhiều đồ mặn, không sợ hủy hoại cơ thể sao?" Thím Trường Thọ thở dài nói: "Em cũng nói thế, nhưng Trường Thọ không nghe. Còn nói, hòa thượng ăn chay, mẹ thân thể rất tráng kiện. Chị à, Trường Thọ chỉ nghe lời chị thôi, chị, chị khuyên bảo em ấy đi."

Mẹ tôi biết thím nói là thật, nên cũng không trách cứ nữa, mà nắm lấy tay thím, ghé tai nói nhỏ: "Bác sĩ Diêu nói, bệnh của đệ, tám chín phần là bệnh lao, phải uống thuốc lâu dài, cơm canh hàng ngày phải ăn đồ tẩm bổ. Em cứ giấu đệ trước, sợ đệ lo lắng. Em chỉ nói là chị ở đây nghỉ mát, mẹ dặn mỗi ngày làm chút gì đó ngon cho đệ ăn."

Thím Trường Thọ sợ đến thót tim, mặt mày tái mét, hồi lâu không nói nên lời. Mẹ tôi an ủi: "Có thể chữa khỏi. Chỉ là, chắc phải mất nửa năm một năm, mới nói là dứt hẳn được."

Thím Trường Thọ lúc này mới nói nhỏ: "Nếu đệ ấy đòi xem đơn thuốc thì phải làm sao? Hơn nữa, đi rồi, đệ ấy lại không chịu ăn đồ ngon, thì làm thế nào?"

Mẹ tôi nghĩ, chuyện này không thể không nói sự thật cho Trường Thọ, hơn nữa còn phải bảo đệ ấy an tâm, việc này không dễ, vì Trường Thọ cố chấp lại nóng nảy. Mẹ tôi nói: "Tạm thời uống ba thang thuốc, khi tái khám rồi hãy nói với đệ ấy vậy."

Mẹ tôi hy vọng sau khi uống ba thang thuốc bệnh tình sẽ chuyển biến tốt, rồi mới nói với Trường Thọ, khi đó đệ ấy mới có lòng tin.

Thế nhưng bên ngoài đã đồn đại Trường Thọ bị bệnh lao, ngày hôm sau, bà Phan đột nhiên đến, nói con rể bị bệnh như vậy sao không thông báo cho bà. Mẹ tôi là lần đầu gặp mặt bà thông gia này, thầm nghĩ, sao con gái ruột của bà ta lại chẳng giống bà ta chút nào, nếu mà giống bà ta thì thật là xui xẻo.

Bà Phan miệng lưỡi sắc bén, không cho người khác chen một câu, nói xong liền muốn lên lầu. Mẹ tôi vội nói: "Thông gia, chúng tôi còn giấu Trường Thọ, sợ đệ ấy lo lắng." Bà Phan nhìn mẹ tôi một cái, châm chọc nói: "Đại tiểu thư, cô là người nổi tiếng tháo vát, nhưng dù sao cô cũng là người đã xuất giá rồi, bớt lo chuyện này đi!"

Mẹ tôi mỉm cười nhẹ, đang định đáp lễ lại đôi câu, bà ngoại đã nghiêm nghị nói: "Thông gia, nói vậy không được. Trường Thọ từ nhỏ là chị nó nuôi lớn, sao bảo nó không lo được. Trường Thọ là con rể bà, nhưng cũng là con ruột tôi, là anh em ruột thịt của đại tiểu thư, chúng tôi lẽ nào không nên lo sao? Bà bảo chúng tôi bớt lo, vậy thông gia, bà có thể ở đây ngày ngày trông nom nó không?"

Mấy câu này đã dập tắt khí thế hung hăng của bà Phan. Thím Trường Thọ đến đây nửa năm rồi, chưa bao giờ thấy chị có tài biện luận tốt đến thế, vừa ngạc nhiên vừa vui mừng. Bà Phan nhanh trí nhưng cũng thiếu suy nghĩ, buột miệng nói: "Bệnh này lây đấy, con gái tôi mà lây phải, tôi không chịu đâu." Mẹ tôi đang định trả lời, thím Trường Thọ đã điềm nhiên nói: "Mẹ yên tâm, chị đã định ra quy tắc rồi. Con rể có bát đũa riêng, đờm nó nhổ có ống nhổ riêng, không cho nhổ bừa bãi. Con là người nhà họ Trần, chết cũng phải hầu hạ đệ ấy!" Nói đến câu cuối, giọng hơi nghẹn ngào.

Mẹ tôi bèn nói: "Thông gia, cô dâu nói đúng, bà muốn thăm Trường Thọ, tôi đưa bà lên. Nhưng bà phải hứa với tôi trước, đừng nói chuyện nhiều với đệ ấy. Bây giờ cứ giấu đệ ấy trước, đợi ngày mai bác sĩ Diêu tái khám xong, chúng tôi cũng định nói chi tiết cho đệ ấy biết, muốn đệ ấy yên tâm, bệnh này có thể chữa khỏi."

Một trận phong ba cuối cùng cũng tạm lắng, bà Phan ăn cơm trưa xong liền ra về.

Sau khi bác sĩ Diêu tái khám, vẫn dùng đơn thuốc trước, nhưng tăng liều lượng, dặn uống năm thang, nếu không còn ho khan, không thấy đờm nữa là có chuyển biến. Lại năm ngày nữa, quả nhiên thấy đờm, màu hơi vàng. Nhà họ Phan lại không có người nào đến hỏi thăm. Mẹ tôi, bà ngoại, còn cả thím Trường Thọ đều không đoán được trong hồ lô nhà họ Phan bán thuốc gì. Nhưng mẹ tôi vẫn phái A Tú đi, và đích thân viết một lá thư (lấy danh nghĩa bà ngoại), thông báo chi tiết tình hình bệnh nhân sau khi tái khám.

Thoắt cái đã hai tháng, cha thi hương trở về, cũng đến khám bệnh cho Trường Thọ, ông và bác sĩ Diêu có cùng quan điểm về bệnh tình. Mẹ tôi lúc này cũng về nhà.

Trường Thọ đã uống thang thuốc dài hạn, đệ ấy đã biết mình mắc bệnh lao, nhưng đệ ấy tin tưởng chị và anh rể nên không hề lo lắng. Sau khi tiết trời thu mát mẻ, mặt đệ ấy đã có chút sắc máu, đờm dần ít đi, sắc vàng cũng nhạt dần. Thế nhưng vẫn gầy như trước. Tuy nhiên mọi người đều cho rằng bệnh tình đã chuyển biến tốt, không ngờ lập đông xong lại đột ngột trở bệnh.

Đó là bắt đầu từ cảm lạnh. Ho, sốt. Sau khi uống thuốc sốt giảm đôi chút, nhưng lại đột ngột tăng cao, ho dữ dội hơn. Bà ngoại và thím Trường Thọ lúc này mới lo lắng, phái người báo cho mẹ và cha tôi. Mẹ và cha tôi lập tức đến nhà bà ngoại. Cha bắt mạch cho Trường Thọ, hỏi quá trình phát bệnh, lại xem đơn thuốc bác sĩ Diêu kê, liền phái người đi mời bác sĩ Diêu, một mặt nói với bà ngoại: "Đơn thuốc bác sĩ Diêu không tệ, tại sao lại chuyển bệnh? Mạch tượng không ổn." Mẹ tôi cũng hỏi nhỏ thím: "Sao không cẩn thận để bị cảm lạnh?" Thím đáp: "Đâu có mặc ít áo." Thời tiết lúc nóng lúc lạnh, người yếu ớt thì hở chút là cảm; mẹ tôi không hỏi nữa. Sau khi bác sĩ Diêu đến, hội chẩn cùng cha, bàn bạc một đơn thuốc, bốc thuốc về sắc uống ngay. Cha nói nhỏ với mẹ: "Thang này nếu không hạ sốt, bệnh này khó nói rồi."

Mẹ tôi ở lại nhà mẹ đẻ, cha về nhà.

Ngày hôm sau, mẹ tôi viết mảnh giấy gửi sang nhà họ Phan. Tờ giấy của mẹ tôi giọng điệu khá nặng nề. Không ngờ nhà họ Phan chỉ phái đến một người nữ tỳ, hỏi vài câu rồi đi.

Đơn thuốc hội chẩn uống được hai thang, thang thứ hai tăng liều lượng, vẫn không có chuyển biến. Cha đành phải đi thỉnh giáo chú nhạc Vị Khanh. Lão nhân gia đã không khám bệnh từ lâu rồi, nhưng dù sao cũng là chuyện của cháu đích tôn, ông vẫn đến. Ông xem đơn thuốc mấy ngày nay, bắt mạch, lại nghe hồi lâu tiếng đờm suyễn của bệnh nhân, sờ cái trán nóng hổi của bệnh nhân, rồi cùng cha xuống lầu. Lúc này dưới lầu tập trung tất cả môn sinh trước kia của ông ngoại, kể cả bác sĩ Diêu, đều do cha tôi mời đến trước. Vị Khanh nói với mọi người: "Đơn thuốc của các vị không tệ. Chỉ là các vị còn hơi nhát tay. Nếu là tôi, ngay từ đầu đã dùng thuốc mạnh. Giờ muộn rồi, tận nhân lực thôi." Ông kê một đơn thuốc. Cha và các sư huynh đệ của ông nhìn thấy đều líu lưỡi. Vẫn là cha quyết tâm, lập tức bốc thuốc theo đơn sắc uống. Uống xong thang đầu, vã một thân mồ hôi, dường như sốt đã đỡ hơn chút, nhưng hai mươi tiếng sau lại sốt lên. Lão nhân gia Vị Khanh lại đến khám, trầm ngâm hồi lâu, rồi nói với cha: "Chỉ có thể dùng lại đơn cũ, tăng liều cũng không ích gì. Phổi nóng, rêu lưỡi dày và cháy, thế gian không có thuốc tiên, vỏ cây rễ cỏ chỉ có chút sức lực này thôi."

Lúc này cha mới nói cho bà ngoại biết mức độ nguy kịch của bệnh tình Trường Thọ. Lại bảo mẹ tôi nói khéo với thím Trường Thọ, đừng nói hết, tránh làm thím sợ.

Bà ngoại nghe tin thì rơi nước mắt, nhưng lập tức lau khô nước mắt nói: "Ông lão vốn đã nói, sống qua được ba mươi là tốt rồi, giờ ứng nghiệm lời ông ấy. Đáng thương là đứa con dâu, lại không để lại mụn con nào. Tôi nhìn thấu rồi. Con dâu, nó quá trẻ." Bà ngoại thở dài, nhưng không khóc, liếc nhìn mẹ tôi một cái. Mẹ liền lên lầu.

Cha cũng từng nghe nói ông ngoại có lời như vậy, nghĩ chắc ông ngoại sớm đã đoán Trường Thọ mắc bệnh lao; cha sau này nói với mẹ: "Bệnh mới chớm, bác sĩ Diêu đã kê đơn đúng bệnh, sao lại có biến cố cấp tính bất ngờ thế này? Xem ra chúng ta học y uổng phí, bản lĩnh còn kém xa!" Lời này, mãi đến ba mươi năm sau, mẹ tôi ở Thượng Hải, vì cháu trai bị viêm rốn phổi, trò chuyện cùng một bác sĩ Tây y, mới biết bệnh của Trường Thọ phần nhiều là viêm phổi cấp tính hoặc viêm phổi thùy, tiêm sớm là cứu được. Chỉ là, trấn Ô Trấn đầu thế kỷ hai mươi không có bác sĩ Tây y, còn Đông y thì, tuy biết nguyên nhân gây bệnh, nhưng như lão Vị Khanh nói là hơi nhát tay, không dám dùng thuốc mạnh ngay từ đầu, nên đã lỡ dở.

Mẹ tôi lên lầu, thấy Trường Thọ chìm sâu vào giấc ngủ, trán nóng như lửa; thím Trường Thọ cúi đầu ngồi bên mép giường. Mẹ tôi nắm tay thím, bước nhẹ đến bên cửa sổ, ngồi cạnh nhau, nhìn thím, bỗng thấy nhói lòng, khóe mắt hơi đỏ; mẹ tôi từ khi nghe cha cùng lão Vị Khanh bàn luận về bệnh tình Trường Thọ, đã sớm hiểu rõ, nhưng bà kìm nén, chưa bao giờ nhói lòng đỏ mắt; lúc này thấy người thím hiền lành mà yếu đuối, lại không kìm được nữa. Thím Trường Thọ vừa nhìn đã đoán được chuyện không hay, thím ôm lấy mẹ tôi, nức nở nhỏ. Đợi một lúc, thím Trường Thọ ngừng khóc, ngẩng đôi mắt đẫm lệ nhìn mẹ tôi. Mẹ tôi không kìm được rơi nước mắt, nói nhỏ: "Em à, khổ cho em rồi." Thím Trường Thọ lập tức nước mắt như mưa, đứt quãng nói: "Chị à, em có lỗi với mẹ, có lỗi với chị, có lỗi với mọi người, em không hầu hạ chu đáo."

Cậu Trường Thọ hôn mê ba bốn ngày, thím Trường Thọ túc trực, không ăn cũng không ngủ. Mẹ tôi bận rộn lo liệu hậu sự cho Trường Thọ. Mấy lần phái người báo cho nhà họ Phan, nhưng không thấy bà Phan đến, chỉ có tú tài Phan đến một lần, lên lầu nhìn con rể, lại thì thầm với con gái một hồi rồi đi.

Hoàng hôn ngày thứ năm, Trường Thọ đột nhiên tỉnh táo, gọi "Mẹ, chị". Mẹ tôi dìu bà ngoại lên lầu, đến bên giường, giọng Trường Thọ yếu ớt, gọi một tiếng "Mẹ, chị" rồi thở dốc, tiếp đó hơi thở trở nên yếu dần. Thím Trường Thọ phát ra một tiếng khóc xé lòng rồi ngất xỉu. Mẹ tôi vừa dìu thím nằm xuống, sờ mạch, vẫn còn đập, vừa vội mời cha lên lầu. Cha bắt mạch, nói: "Không sao, trước hết đút cho con bé nửa chén rượu, đợi nó tỉnh lại, chỉ dùng cháo loãng cho ăn, ngày mai nấu cháo loãng thì thêm một đồng nhân sâm."

Người báo tang đầu tiên là đến nhà họ Phan. Bà Phan cuối cùng cũng đến. Vừa thấy con gái trong trạng thái hôn mê, liền chửi bới ầm ĩ. Mẹ tôi phái A Tú chuyên tâm chăm sóc thiếu phu nhân, nhưng bị bà Phan đuổi đi, bà ta tự mình canh giữ con gái.

Theo tập quán lúc bấy giờ, nghi thức tang lễ đều phải có "hiếu tử" đứng ra, Trường Thọ không có con, nên do người thân gần gũi nhất kế thừa làm hiếu tử. Người thân gần này chính là cháu của Trần Vị Khanh, tức là con của Túc Hương, tên tục là Uẩn Ngọc. Lúc đó Túc Hương đã nghe tin tang mà đến, cũng dẫn theo Uẩn Ngọc, Túc Hương cũng học y, tuổi lớn hơn cha tôi. Uẩn Ngọc lúc đó chắc khoảng bảy hoặc tám tuổi (tuổi mụ), phía trên cậu bé còn có hai chị gái, đó là con của Túc Hương và vợ trước.

Theo tập quán lúc bấy giờ, phàm gặp chuyện kế thừa hoặc chia nhà, cô phu (chồng của cô) và cậu có quyền phát biểu lớn nhất. Nhà họ Tiền (tức nhà ông ngoại Trường Thọ) có một người tam cậu (quên tên, ông là cháu họ của bà ngoại), vốn là nhân viên cửa hàng, nay nhàn rỗi ở nhà, hơn năm mươi tuổi, tính tình nhân hậu, trước mặt người khác không dám nói nhiều, ông đương nhiên không dám quyết định. Cô phu chính là cha tôi. Túc Hương cho rằng chỉ cần cha tôi không dị nghị việc Uẩn Ngọc kế thừa, đại sự có thể định. Cha tôi đến hậu đường hỏi ý kiến bà ngoại. Bà ngoại nói: "Nhà họ Trần tuy có những nhánh khác ở Tân Thị (thị trấn cách Ô Trấn hơn hai mươi dặm đường thủy), nhưng lâu không qua lại, không biết tình hình của họ. Trước mắt là lục phòng (nhà Trần Túc Hương) gần nhất, cứ để Uẩn Ngọc này kế thừa đi."

Cha đến tiền sảnh công bố lời của bà ngoại trước mọi người, không ngờ tú tài Phan đột nhiên phát biểu, nói con gái ông đã mang thai hai tháng, mặc dù tương lai sinh ra là trai hay gái chưa biết, nhưng theo luật Đại Thanh, lúc này nên lập hư danh hiếu tử để ứng phó nghi thức, tương lai nếu sinh con gái, sau đó có thể bàn lại việc kế thừa.

Tú tài Phan là tay kiện tụng ác độc nổi tiếng, cha tôi vốn không thích hắn, bây giờ nghe nói vậy, liền biết hắn đang giở trò "tráo thai" (tráo thai là một hủ tục ác độc thời đó, phụ nữ trẻ chết chồng, lừa là đã có thai, đến lúc tính toán gần lâm bồn thì mua chuộc người đỡ đẻ, trước đó lấy một đứa trẻ mới lọt lòng từ nơi khác về, mạo xưng là con trai; giở trò này phần lớn là để tranh giành quyền kế thừa tài sản). Cha tôi lập tức nghiêm mặt đáp: "Không nghe nói phu nhân Trường Thọ có mang hai tháng, lời này của ông từ đâu mà ra."

Trần Túc Hương càng thẳng thắn nói: "Chúng tôi sẽ phái người ngày đêm canh giữ con gái ông. Nếu chứng minh là tráo thai, thì sẽ cùng ông gặp ở nha môn, không sợ ông là tay kiện tụng độc ác."

Phía trước đang cãi vã, ở hậu đường, bà ngoại và mẹ tôi đều nghe thấy. Bà ngoại cười lạnh nói: "Tôi thà nhận con nuôi, cũng không cần nhà họ Phan các người tráo thai." Bà ngoại bảo mẹ tôi đi hỏi thím Trường Thọ. Thím Trường Thọ chỉ phục gối khóc lớn, không nói một lời. Mẹ tôi kể tình hình này cho bà ngoại. Bà ngoại nói, bây giờ không cần tranh, cứ để Túc Hương phái người đến canh giữ con dâu là được.

Tang sự xong xuôi, bà ngoại bắt đầu xử lý tài sản. Bà triệu tập Túc Hương, cha và mẹ tôi, thản nhiên nói: "Uẩn Ngọc kế thừa đã định, hôm nay tôi giao tài sản cho nó. Nhưng nó còn quá nhỏ, không hiểu chuyện, Túc Hương, tôi giao cho chú." Bà chỉ vào chồng sổ sách lớn nhỏ bên cạnh nói: "Đây là khế đỏ của cửa hàng, đất dâu, sổ tiết kiệm tiền mặt, Ái Châu, con điểm kê giao cho họ."

Thế là mẹ tôi lần lượt giải thích cửa hàng ở những nơi nào, mỗi tháng có thể thu tiền thuê hơn trăm đồng, nhưng bình quân chia ra mỗi năm phí sửa chữa cũng phải hơn ba trăm đồng, nên thực thu tiền thuê mỗi tháng sáu bảy mươi đồng. Đất dâu bao nhiêu mẫu, tính trung bình, mỗi mùa có thể thu hơn hai trăm mấy chục đồng [đất dâu tức đất trồng dâu, để phân biệt với ruộng lúa; lá dâu chỉ có thể nuôi tằm, không còn tác dụng gì khác (lá khô có thể nuôi cừu và làm dược liệu, nhưng giá rất thấp), mỗi khi đến mùa tằm, tằm vượng thì lá đắt, nếu không thì rẻ, thậm chí không đủ vốn — tức là phí tu sửa hàng năm, và thuế đất nộp cho quan]. Nhưng mỗi năm phí bón phân, tỉa cành cũ trên đất dâu, nhân công cộng với phân bón là năm sáu mươi đồng, nên thu nhập đất dâu mỗi mùa chỉ có thể tính là hai trăm đồng. Còn tiền mặt, trừ đi chi phí tang lễ của Trường Thọ, hiện còn hơn chín nghìn ba trăm lượng, chia gửi ở hai tiệm tiền uy tín trong trấn để lấy lãi, lãi suất hàng năm là một phân.

Túc Hương từ lâu đã nghe tiếng mẹ tôi tháo vát, nhưng tưởng chỉ là quản lý việc nhà (ý là ăn uống, chi tiêu vặt vãnh), không ngờ bà đối với việc quản lý tài sản cũng rành mạch như vậy, không khỏi lộ vẻ kính trọng trên khuôn mặt.

Bà ngoại sau đó nghiêm mặt nói: "Đất dâu tôi không quản nữa, giao hết cho các người. Cửa hàng vẫn do tôi quản, tiền thuê nhà dùng làm chi phí sinh hoạt hàng ngày của tôi và con dâu, nhưng phí sửa chữa cửa hàng các người phải chi. Tiền mặt, giao toàn bộ cho các người, tiền lãi cũng thuộc về các người."

Túc Hương nghe tiền thuê cửa hàng không thuộc về mình mà phí sửa chữa lại phải chi thì rất khó xử, sau đó nghe tiền mặt và lãi đều thuộc về mình, thì chuyển sang vui mừng.

Bà ngoại lại nói: "Tương lai tôi chết. Chi phí tang lễ của tôi lúc này không trích ra trước; đến lúc đó các người lo. Lo cho đẹp là vẻ vang của các người, lo cho sơ sài, lẽ nào tôi còn bò từ trong quan tài ra tranh cãi với các người."

Câu này, vừa hài hước vừa mang chút châm biếm, mẹ tôi nghe xong không khỏi mỉm cười nhẹ. Túc Hương vội nói: "Bá mẫu yên tâm, cháu cũng là người trong cuộc, hiểu đạo lý; hơn nữa, muội tử (ý chỉ mẹ tôi) tháo vát, chúng ta làm việc lớn như vậy, sao có thể không thương lượng với muội ấy!"

Bà ngoại cười cười, tiếp đó nghiêm mặt nói: "Trong số tiền mặt, tôi muốn trích ra một nghìn lượng, cho Ái Châu của tôi!"

Lời bà ngoại vừa dứt, mẹ tôi lập tức nói: "Mẹ, đừng cho con, con không nhận."

Bà ngoại thở dài nói: "Không phải vì kế thừa lục phòng, ta mới hào phóng; nếu Trường Thọ không chết, có con, ta cũng làm như vậy. Các người đều nghe ta nói đạo lý này. Ái Châu mười bốn tuổi quản gia, sau khi xuất giá con bé vẫn quản, cho đến khi Trường Thọ cưới vợ, con bé mới vâng lệnh ta bàn giao lại cho vợ chồng Trường Thọ. Con bé quản gia nhiều năm, mỗi năm hai ba nghìn bạc qua tay con bé, con bé chưa từng giữ lại một đồng làm của riêng, điều này đều có sổ sách để kiểm tra. Bây giờ chỉ cho con bé một nghìn lượng, không hề nhiều."

Mẹ tôi vẫn không nhận, cha tôi cũng nói không thể nhận. Bà ngoại mắng cha tôi: "Không liên quan đến anh, tôi tự cho con gái tôi."

Lúc này, Túc Hương lại nói với cha tôi: "Bá Phiên huynh, anh nhận đi." Lại nói với mẹ tôi: "Muội tử, nhận đi. Bá mẫu nói đúng, sau khi bá phụ mất, Trường Thọ đệ còn trẻ, nếu không phải muội tử lo liệu, số gia sản này, đã sớm bị người khác lấy mất một nửa cũng không chừng. Hoàng thiên ở trên, hôm nay Trần Túc Hương này nói lời này, xuất phát từ lòng chân thành."

Mẹ tôi thấy Túc Hương nói vô cùng chân thành, liền không tiện từ chối nữa. Sau khi dùng bữa trưa, Túc Hương dẫn Uẩn Ngọc cáo từ, tôi và cha cũng về nhà.

Mẹ tôi ở nhà bà ngoại thêm mấy ngày, bàn bạc với bà ngoại mấy việc. Việc thứ nhất, mời đại dì nhà họ Vương vẫn đến bầu bạn với bà ngoại. Đại dì từ khi ông ngoại qua đời đã đến bầu bạn với bà ngoại, Trường Thọ thành thân bà mới về nhà. Việc thứ hai, mời cháu họ của bà ngoại, tam biểu bá hơn năm mươi tuổi (anh họ của mẹ tôi) đến làm kế toán, bà ngoại mỗi tháng trả ông mười đồng; tên là kế toán, thực tế chỉ quản thu tiền thuê nhà, là muốn chăm sóc ông ấy. Việc thứ ba, phái chú Lục chuyên làm "quản môn", bất kỳ kẻ nhàn rỗi nào, không được tùy tiện vào. Vì mẹ tôi cảm thấy nhà bà ngoại, tọa lạc ở bờ nam Phong Kiều phía Tây Sách tương đối trống trải, dân cư thưa thớt, hàng xóm láng giềng lại tốt xấu lẫn lộn, mà thím Trường Thọ còn trẻ góa bụa, nên cẩn thận cửa ngõ. Việc thứ tư là A Tú sắp xuất giá, nên sớm tìm người thay thế, người giúp việc nhỏ khó tìm, quyết định mua một cô nha đầu. Việc này nhờ cô Nhuế lo liệu.

Sau khi mẹ tôi về nhà, Trần Túc Hương liền phái một người đàn bà đến canh giữ, phòng việc tráo thai. Người đàn bà này khoảng hơn ba mươi tuổi, ngủ ngay trong phòng ngủ của thím Trường Thọ, tấc bước không rời, hơn nữa không biết phép tắc, nửa thật nửa giả thường châm chọc thím Trường Thọ. Chưa đầy mười ngày, thím Trường Thọ thực sự không chịu nổi, liền đến phòng bà ngoại, người đàn bà đó cũng đi theo vào. Bà ngoại vốn không thích người đàn bà này, liền cười lạnh nói: "Ngươi phòng cái gì? Ngươi lại còn quản đến đầu ta rồi!" Người đàn bà đó đành phải rút lui, nhưng vẫn lén nghe ngoài cửa. Thím Trường Thọ nói với bà ngoại: thực sự là chuyện tráo thai, là tú tài Phan cùng vợ ép thím làm. Bà ngoại cười lớn, mở cửa, nhìn người đàn bà kia một cái, không nói gì, lại gọi cô Nhuế mau đi mời mẹ tôi. Một lát sau, mẹ tôi đến. Bà ngoại kể việc con dâu không muốn tráo thai cho mẹ tôi nghe. Mẹ tôi vỗ vai thím Trường Thọ nói: "Làm đúng lắm. Nhưng nhà họ Phan nhất định không chịu bỏ qua, sẽ ép em về, không chừng còn ép em tái giá." Thím Trường Thọ nói, quyết không về nhà, mẹ chồng làm chủ. Bà ngoại nghĩ một chút nói: "Việc này không khó. Ta nhận con bé làm con gái." Mẹ tôi cảm thấy tú tài Phan tuy là tên kiện tụng, việc này là hắn lý không thông, đoán hắn không dám đến quấy rối nữa. Mẹ tôi dùng danh nghĩa bà ngoại viết một lá thư gửi cho tú tài Phan, lại bảo người đàn bà canh giữ kia đưa đi, cười nói: "Phiền ngươi đi chuyến này vậy." Người đàn bà đó đến nhà họ Phan. Tú tài Phan xem thư, tức giận lồng lộn, chửi con gái mình bất hiếu. Người đàn bà đó mới đoán chắc chắn là chuyện tráo thai, liền đến chỗ Trần Túc Hương "xin thưởng" rồi.

Bà ngoại đã nhận con dâu làm con gái, liền bảo mẹ tôi đặt một cái tên. Mẹ tôi nói: "Đã là em của con, cũng lấy chữ 'Châu' theo thứ tự đi, gọi là Bảo Châu thế nào?"

Từ đó mẹ tôi và Bảo Châu càng yêu quý nhau hơn. Bảo Châu thường sợ sau khi bà ngoại trăm tuổi, thím sẽ sống cùng con thừa kế, mà đây là điều thím cực kỳ không thích, thím nói nhỏ với mẹ tôi: "Sau khi mẹ trăm tuổi, em đến bầu bạn với chị."

Lúc này Bảo Châu nằm mơ cũng không ngờ, thím sẽ chết trước bà ngoại.

Sau khi cậu Trường Thọ qua đời, bà ngoại mua một cô bé tám tuổi, mày ngài mắt phượng, thông minh lanh lợi. Bà ngoại ý rằng có Bảo Châu và cô bé này bên cạnh bầu bạn, cảnh già sao còn cô quạnh, có thể gọi là vạn sự như ý, liền đặt tên cho cô bé này là "Như Ý". Thế nhưng việc đời có điều không như ý. Mùa thu năm 1912, dịch bệnh hoành hành trong trấn, người chết rất nhiều, Bảo Châu cũng bị lây dịch bệnh, chữa trị không khỏi. Hưởng dương hai mươi tám tuổi. Mẹ tôi vì thế vô cùng đau buồn, thường kể cho tôi nghe về bi kịch cả đời của Bảo Châu, về sự tốt đẹp của con người ấy, nên tôi ấn tượng về Bảo Châu vô cùng sâu sắc, đến tận bây giờ nhắm mắt suy ngẫm, tiếng nói nụ cười của thím vẫn như hiện rõ ngay trước mắt.