Bán nguyệt san "Tân Nhận Thức" dự định xuất bản chuyên đề "Nghiên cứu Lỗ Tấn", (khi bài viết này đến tay độc giả, có lẽ chuyên đề đó đã được xuất bản,) đã định sẵn mười hai đề mục: một, hệ thống phát triển tư tưởng của Lỗ Tấn; hai, thế giới quan và nhân sinh quan của Lỗ Tấn; ba, Lỗ Tấn và cách mạng Trung Quốc; bốn, Lỗ Tấn và văn học mới nổi Trung Quốc; năm, phương pháp sáng tác của Lỗ Tấn; sáu, nghiên cứu tạp văn của Lỗ Tấn; bảy, "A Q Chính Truyện" và nông dân Trung Quốc; tám, Lỗ Tấn và thanh niên; chín, Lỗ Tấn và phụ nữ; mười, Lỗ Tấn và phong trào văn tự mới; mười một, công lao của Lỗ Tấn trong lịch sử văn học Trung Quốc; mười hai, Lỗ Tấn và giới dịch thuật Trung Quốc.

Mười hai đề mục trên là do tiên sinh Chinh Nông, một trong những biên tập viên của "Tân Nhận Thức", viết thư cho tôi biết. Lúc đó vẫn chỉ là "dự định", sau này có thay đổi hay không thì tôi không rõ. Đối với mười hai đề mục này, tôi hoàn toàn không có "nghi vấn", mặc dù tôi nghĩ rằng nếu cứ theo "phương pháp liệt kê" này mà nghiên cứu, thì không chỉ có mười hai đề mục, mà hai mươi đề mục cũng có thể đặt ra được. Nhưng vấn đề không nằm ở số lượng đề mục nhiều hay ít, mà nằm ở chỗ rốt cuộc chúng ta nên nghiên cứu từ những khía cạnh nào mới có thể nhận thức được toàn diện giá trị của Lỗ Tấn, và từ sự nhận thức đó có thể gia tăng "lương thực tinh thần" cùng sức mạnh chiến đấu của chúng ta.

Phạm vi công việc của tiên sinh Lỗ Tấn trên lĩnh vực văn hóa vô cùng rộng lớn; ảnh hưởng của ông đối với giới tư tưởng Trung Quốc vô cùng phổ biến và sâu sắc, (cho nên nếu liệt kê nghiên cứu, thì hai mươi đề mục cũng có thể nêu ra được.) Chính vì lẽ đó, nên "nghiên cứu Lỗ Tấn" là công việc khẩn thiết hiện nay, nhưng cũng là công việc không dễ dàng gì. Điều này cần sự nỗ lực lâu dài của đông đảo những người có học vấn. Tiên sinh Lỗ Tấn đã chiến đấu cả đời, "nghiên cứu Lỗ Tấn" đồng thời chính là học tập chiến thuật của ông. Đối với ông, nghiên cứu và học tập không thể tách rời; đó là điểm thứ nhất mà tôi cảm nhận được.

Nếu chúng ta chỉ coi ông như một "vĩ nhân" trong lịch sử văn hóa dân tộc để nghiên cứu, thì dưới suối vàng chắc chắn ông sẽ nói chúng ta "quá tẻ nhạt"; chúng ta phải nhận thức rõ: ông là "biểu tượng của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc", ông là "bảo chứng rõ ràng cho tương lai của dân tộc Trung Quốc", công việc của ông là một thanh bảo kiếm sắc bén vô song. Giờ đây ông đã mất, thanh bảo kiếm này vẫn để lại trên chiến trường, (không phải đưa vào bảo tàng!) cần vô số người hậu thế chúng ta cùng nhau nâng nó lên, gian khổ học cách sử dụng nó.

Vào thời khắc dân tộc sinh tử tồn vong và chiến tranh căng thẳng hiện nay, ý nghĩa của "nghiên cứu Lỗ Tấn" chính là kế thừa công việc của ông. Nghiên cứu theo kiểu học giả giáo điều tuyệt đối không phải là việc cấp bách trước mắt của chúng ta. Theo những gì tôi thấy, thứ đứng sừng sững trước mặt chúng ta, thứ mà chúng ta phải ghi lòng tạc dạ, thường xuyên noi theo, chính là——

Một là tinh thần chiến đấu của ông. Sau khi tiên sinh Lỗ Tấn qua đời, "kế thừa tinh thần chiến đấu của ông" đã trở thành tiếng gọi phổ biến, nhưng chỉ một câu nói suông là không đủ, chúng ta phải có nhận thức cụ thể và thiết thực. Theo cách nhìn của tôi, đó là "cắn chặt không buông". Ông giống như con đại bàng lượn trên không trung, nhìn rõ điểm yếu của xã hội cũ rồi dốc sức vồ lấy. Hai lần, ba lần, vô số lần, nếu điểm yếu đó chưa hoàn toàn bị phơi bày, chưa gây được sự chú ý phổ biến, thì ông không chịu bỏ qua. Khi phát hiện kẻ thù, ông nhắm thẳng vào yếu huyệt của địch mà tung một đòn chí mạng, nếu kẻ thù ngã gục, ông nhất định phải nhìn xem chúng có giả chết hay không, nếu giả chết, ông nhất định sẽ giáng thêm một đòn chí mạng nữa; nếu kẻ thù bại chạy, ông sẽ đuổi theo phía sau kẻ thù đang trốn chạy, không tước được vũ khí của chúng thì không buông tay; kẻ thù trốn vào hang, ông nhất định phải đào chúng ra để tiêu diệt vũ lực của chúng. Ông nhận thức rõ nhất sự nguy hiểm của việc dung túng kẻ thù. Những quý ông theo chủ nghĩa trung dung ồn ào kêu lên "cùng khấu vật truy", Lỗ Tấn kiên quyết trả lời: "Chó săn không đánh rơi xuống nước rồi thì phải đánh tiếp!" Những kẻ đạo đức giả cau mày nhăn mặt nói ông quá tổn hại đến lòng nhân thứ, câu trả lời của ông là: "Đối với đám này, tôi còn chưa đủ cay nghiệt!"

Tinh thần đấu tranh "cắn chặt không buông" này là điều chúng ta nhất định phải học tập. Tuy nhiên chúng ta đừng quên: Lỗ Tấn còn là người chủ trương tấn công có kế hoạch, chủ trương nhẫn chiến. Ông phản đối chiến thuật "cởi trần xông trận" chỉ dựa vào cái dũng khí huyết nhất thời, ông phản đối sự khinh suất nôn nóng tiến quân. Ông chủ trương nhìn rõ địa hình, tìm sẵn nơi che chắn, rồi mới bình tĩnh tiếp chiến. Bình tĩnh tiếp chiến kết hợp với "cắn chặt không buông", thì thắng có thể tiêu diệt vũ lực của kẻ thù, không thắng cũng giữ vững được trận địa của mình. Việc mạo hiểm khinh tiến dẫn đến tổn thất thực lực của bản thân, cũng như việc dung túng kẻ thù, ông đều phản đối như nhau.

Tinh thần "cắn chặt không buông" của Lỗ Tấn không chỉ thể hiện lúc tiếp chiến và đang chiến, mà còn thể hiện ở trước khi chiến đấu. Khi ông chuẩn bị tấn công, khi nghiên cứu và quan sát, cũng là "cắn chặt không buông". Dù vấn đề lớn hay nhỏ, ông đều cắn chặt không buông mà dùng toàn lực để nghiên cứu. Khi nghiên cứu chưa thấu đáo, khi thấu hiểu chưa chín muồi, ông không dễ dàng phát biểu; khi chưa nhìn cực chuẩn về điểm yếu và yếu huyệt của kẻ thù, ông không dễ dàng tung đòn. Sức lực ông bỏ ra để viết một bài tạp cảm ngàn chữ không hề ít hơn một bài văn dài vài ngàn chữ, trong một bài tạp cảm ngắn ngủi của ông lấp lánh học vấn phong phú, tu dưỡng thâm sâu và quan sát tỉ mỉ của ông. Nếu chúng ta bình thường không có cái tinh thần "cắn chặt không buông" khổ luyện này đối với học thuật, đối với vấn đề, mà chỉ biết học theo cái "cắn chặt không buông" của ông khi chiến đấu, thì vẫn không có ích gì; có lẽ cái chúng ta cắn phải không phải là yếu huyệt của kẻ thù, có lẽ khi chúng ta cắn chặt, trong lúc nhẫn chiến, một cú phản đòn của kẻ thù lại không phải là điều chúng ta dự liệu trước, dẫn đến hoảng loạn thất thố.

Hai là kỹ thuật chiến đấu của ông. Ai cũng biết đặc điểm kỹ thuật chiến đấu của Lỗ Tấn là châm biếm và hài hước. Tạp cảm của ông thường khiến đối tượng bị công kích dở khóc dở cười, mà cái sự dở khóc dở cười đầy sắc sảo, sinh động này đã đem lại cho độc giả dư vị càng đọc càng thâm thúy, càng nghĩ càng nhận thức rõ ràng. Một số bài văn châm biếm và hài hước có thể kích thích độc giả, nhưng không chịu nổi việc nghiền ngẫm. Một số thì tuy chịu được nghiền ngẫm, nhưng thứ nghiền ra được lại chỉ có tác dụng tiêu cực. Sự châm biếm và hài hước của Lỗ Tấn lại khiến người ta không thể không nghiền ngẫm hết lần này đến lần khác, hơn nữa càng nghiền ngẫm, tác dụng tích cực của nó càng mãnh liệt. Tiểu thuyết của ông vốn đã như vậy, tạp cảm của ông lại càng phát huy đặc điểm này. Hình thức mới mẻ này (tạp cảm), là do ông phát minh, sáng tạo, và được ông phát triển đến giai đoạn cao nhất.

Tuy nhiên tôi không chủ trương cưỡng ép học tập sự châm biếm và hài hước của ông. Không có thiên tài như ông, không có học vấn thâm hậu như ông, cưỡng ép học tập phong cách châm biếm và hài hước độc đáo của ông, khó tránh khỏi sẽ "họa hổ bất thành" vậy. Điều chúng ta có thể học, và nên học, chính là một khía cạnh khác trong kỹ thuật chiến đấu của ông.

Ví dụ bài "Luận về 'Fair Play' nên hoãn thi hành", thảo luận về một vấn đề hành động cách mạng cực kỳ quan trọng, và là một bài luận dài, nhưng toàn văn không có lấy một câu thuyết giáo khô khan sáo rỗng, toàn văn thật vững chãi, thật thâm thúy và thấu triệt, lôi cuốn bất cứ ai (dù là những người vốn chỉ muốn đọc giải trí) cũng không thể không đọc tiếp, hơn nữa còn kích thích bất cứ độc giả nào đọc lần thứ hai, lần thứ ba, cuối cùng dẫn đến tâm thần cảm ngộ, hiểu rõ nhận thức được chân lý "khoan dung với kẻ thù chính là tàn nhẫn với đồng chí".

Lại như bài "Luận về việc Lôi Phong Tháp đổ", cũng lôi cuốn bất cứ ai không thể không đọc tiếp, và kích thích bất cứ độc giả nào cũng phải suy ngẫm sâu xa. Trong bài đoản văn này, Lỗ Tấn vận dụng truyền thuyết Bạch Nương Nương và Pháp Hải hòa thượng, (hãy nghĩ xem truyền thuyết này phổ biến biết bao!) để chỉ ra rằng chế độ áp bức sẽ không thể tồn tại mãi mãi, còn kẻ áp bức (Pháp Hải hòa thượng) "trốn vào vỏ cua" không thể ngẩng đầu lên được, mới là vĩnh viễn. Nghệ thuật khéo léo của Lỗ Tấn gần như đã "thôi miên" độc giả, khiến họ không thể không cúi đầu trước chân lý này.

"Luận bàn thêm về việc Lôi Phong Tháp đổ" đã châm chích đau đớn vào chủ nghĩa khái quát, chủ nghĩa thập toàn, chủ nghĩa hình thức của người Trung Quốc chúng ta. Thế nhưng bài văn thảo luận đến vấn đề tư tưởng như vậy cũng lôi cuốn người ta không thể không đọc tiếp và phải đọc đi đọc lại.

Thế nhưng, làm rõ sự thật của một số vấn đề, vạch trần một số "độc sang" của xã hội cũ, chỉ mới là một mặt giá trị trong tạp cảm của Lỗ Tấn. Mặt khác, và đặc biệt quan trọng, là tạp cảm của ông không những khiến chúng ta nhận thức thực tại, mà còn khiến chúng ta biết cách phân tích thực tại. Tạp cảm của ông là một tấm "gương", đồng thời cũng là một chiếc "chìa khóa"; nó giúp chúng ta rèn luyện khả năng tự mình mở cánh cửa thực tại.

Không bày ra bộ mặt thuyết giáo, không làm lý luận sáo rỗng, mà xuất phát từ những hiện tượng xã hội cụ thể có thể gây ra sự chú ý và hứng thú phổ biến: đây là lý do tại sao tạp cảm của Lỗ Tấn lại có "ma lực" to lớn đến vậy, đây là lý do tại sao chúng lại có thể có giá trị nghệ thuật cao ngang bằng với tiểu thuyết của ông!

Tạp cảm của ông dạy chúng ta một việc quan trọng nhất: Phản chủ nghĩa công thức! Tạp cảm của ông là liều thuốc hay để chữa trị chủ nghĩa công thức!

Mà mặt này, chính là điều chúng ta buộc phải mau chóng học tập. Mầm bệnh chủ nghĩa công thức hiện nay đã lan tràn trong giới văn nghệ của chúng ta, khiến cho tác phẩm của chúng ta trở nên khô khan, vô lực; thanh niên tiến bộ vì muốn "tiến bộ", còn có thể kiên nhẫn đọc, thế nhưng vì đã tiếp nhận một cách máy móc, nên cũng chỉ có thể vận dụng một cách máy móc, khả năng quan sát và phân tích độc lập thì không có cách nào rèn luyện được. Còn đối với đông đảo quần chúng độc giả ngoài "tiến bộ" ra thì sao, tự nhiên cũng có người có thể kiên nhẫn đọc, nhưng những công thức cứng nhắc trái lại khiến họ mắc chứng khó tiêu về tư tưởng, kết quả e rằng không tránh khỏi việc khiến họ không dám đến lĩnh giáo nữa.

Trong tiếng gọi "nghiên cứu Lỗ Tấn", "học tập Lỗ Tấn", chúng ta hãy làm một cuộc vận động triệt để bài trừ chủ nghĩa công thức đi thôi!

Ngày 21 tháng 11.