Sau khi tốt nghiệp trung học, vấn đề học tập sau này bày ra trước mắt tôi. Mẹ tôi đã có kế hoạch từ trước. Một ngàn lượng ngoại tổ mẫu cho bà (khoảng bằng một ngàn năm trăm đồng bạc thời đó), sau khi cha mất đã được gửi ở ngân hàng trong trấn, đến lúc này cả gốc lẫn lãi tổng cộng khoảng bảy ngàn đồng. Mẹ chia bảy ngàn đồng thành hai phần, tôi và em trai Trạch Dân mỗi người một nửa, tức ba ngàn năm trăm đồng. Vì vậy, bà nghĩ tôi còn có thể đi học thêm ba năm nữa. Tốt nghiệp trung học, đương nhiên phải thi đại học. Mẹ vốn đặt báo "Thân báo" ở Thượng Hải, trên mục quảng cáo của báo có đăng tin các đại học ở Thượng Hải và Nam Kinh tuyển sinh, cũng đăng tin Đại học Bắc Kinh tuyển sinh viên năm nhất lớp dự bị tại Thượng Hải. Vì chú họ Lư lúc này đang làm việc ở Bộ Tài chính tại Bắc Kinh, nếu tôi đến Bắc Kinh, chú sẽ chăm sóc tôi, nên bà quyết định cho tôi đến Đại học Bắc Kinh học. Cuối tháng bảy tôi đến Thượng Hải, ở trong cửa hàng đặc sản do ông chú họ xa mở (ông là con trai út trong tám người anh em của cụ cố). Lúc này tôi mới biết dự bị khóa Đại học Bắc Kinh chia làm lớp Một và lớp Hai. Lớp Một sau này vào các khoa Văn, Pháp, Thương của hệ đại học; lớp Hai sau này vào các khoa Lý, Công. Đăng ký lớp Một thì chỉ thi Quốc văn và tiếng Anh. Tôi tự biết toán mình không giỏi, nên chọn lớp Một.
Thi trong hai ngày, đều vào buổi sáng. Buổi sáng đầu thi Quốc văn, không phải làm bài luận mà là trả lời mấy câu hỏi. Những câu hỏi này về nguồn gốc và sự phát triển của văn học, học thuật Trung Quốc. Buổi sáng thứ hai thi tiếng Anh, đề bài là đặt câu, điền vào chỗ trống (tức là một câu tiếng Anh, ở giữa bỏ trống, xem bạn điền từ có đạt yêu cầu không, nếu đạt yêu cầu thì còn có sự khác biệt giữa dùng từ thích hợp hơn và mỹ miều hơn), sửa lỗi sai (tức là trong câu cố ý có từ sai, xem bạn có thể sửa lại, hoặc sửa tốt hơn không), dịch Trung sang Anh, dịch Anh sang Trung. Cuối cùng còn có khẩu vấn đơn giản.
Thi xong, ông chú họ (đáng tiếc tôi không nhớ nổi tên khác, chỉ nhớ ông bị thọt chân) giữ tôi lại ở thêm một, hai ngày, sai người học việc của cửa hàng đặc sản đưa tôi đi dạo Miếu Ấp Thượng Hải v.v... Lúc này Công ty điện lực Thượng Hải cung cấp điện không đủ, người dùng đèn điện rất ít, cửa hàng đặc sản của ông chú dùng đèn khí đốt.
Tôi về nhà, ngày nào cũng để ý xem "Thân báo". Bởi vì tên người trúng tuyển sẽ được đăng trên mục quảng cáo của báo. Đợi khoảng một tháng, quả nhiên tên được đăng lên, nhưng lại là Thẩm Đức Minh, nhà đoán chữ "Hồng" và "Đức" hình dáng tương tự nên bị sai. May mà không lâu sau, trường gửi thông báo tới, lúc này tôi mới biết mình đã đỗ vào dự bị khóa lớp Một Đại học Bắc Kinh.
Đây là mùa hè năm 1913. Đại học Bắc Kinh kể từ khi đổi tên từ Kinh Sư Đại Học Đường thành Đại học Bắc Kinh thì đây là lần đầu tiên tuyển sinh lớp dự bị, hơn nữa lại lần đầu đến Thượng Hải tuyển sinh, điều này tạo thuận lợi lớn cho sinh viên tốt nghiệp trung học các tỉnh phía Nam sông Dương Tử muốn thi vào Đại học Bắc Kinh.
Năm này tôi 18 tuổi âm, 17 tuổi dương.
Ông chú đời thứ tư Cát Phủ (tức cha của chú Khải) làm gia sư cho một đại thương nhân ở Thượng Hải, thực chất là thay ông đại thương nhân này viết thư từ qua lại, đặc biệt là những bản kiến nghị mà vị đại thương nhân này dùng để nịnh nọt quan phủ.
Ông chú đời thứ tư ở Thượng Hải gặp một gia đình họ Tạ, kể chuyện gia thế, hóa ra cha của người họ Tạ này cũng từng cùng cụ cố làm quan ở Ngô Châu, vì vậy hai nhà dựa vào tình nghĩa thế giao đó mà qua lại thân thiết. Ông chú biết con trai nhà họ Tạ tên Nghiên Cốc cũng thi đỗ dự bị khóa Đại học Bắc Kinh, liền hẹn cậu ta cùng tôi đi tàu thủy đến Thiên Tân rồi chuyển tàu hỏa tới Bắc Kinh. Nhà họ Tạ rất sẵn lòng. Ông chú viết thư báo cho mẹ tôi. Mẹ tôi đang lo tôi thiếu bạn đồng hành trên đường, nhận được tin rất vui mừng, và viết thư cho ông chú hẹn giữa tháng bảy khởi hành.
Đúng hẹn tôi đến Thượng Hải, ở chỗ ông chú đời thứ tư, chờ Tạ Nghiên Cốc. Vị đại thương nhân kia biết tôi đi Bắc Kinh học, đối xử với tôi rất khách sáo, phái người đưa tôi đi chơi đây đó. Lần trước đến thi dự bị tôi từng ở cửa hàng của ông chú họ, lần này lại đến, đáng lẽ nên bái kiến ông cụ.
Cứ thế, náo nhiệt trôi qua hai, ba ngày, rồi cùng Tạ Nghiên Cốc đi tàu lên phía Bắc. Trong hai ba ngày này, tôi chạy khắp các hiệu sách ở Thượng Hải, tình cờ mua được bộ "Hán Ngụy Lục Triều Bách Tam Gia Tập" bản in đá.
Trong ba ngày ba đêm đường biển, tôi và Tạ Nghiên Cốc quen nhau rất thân. Tạ hơn tôi hai, ba tuổi, khá sành đời. Cậu ta thấy tôi thường xuyên lật xem bộ Bách Tam Gia Tập đó mà cảm thấy ngạc nhiên, tôi cũng cảm thấy kinh ngạc không kém khi nghe cậu ta ngâm nga "Viên Viên Khúc" của Ngô Mai Thôn và "Tiền Thải Vân Khúc" cùng "Hậu Thải Vân Khúc" của Phàn Phàn Sơn. "Sách không đọc đời Tần Hán trở về sau" là giáo điều của tôi, đương nhiên không biết Ngô Mai Thôn cuối Minh và Phàn Phàn Sơn cuối Thanh. Tôi và Tạ Nghiên Cốc vừa vặn trái ngược nhau. Cậu ta là chưa từng đọc sách đời Tần Hán trở về trước, tôi là chưa từng đọc sách đời Nguyên, Minh trở về sau. Ba ngày ba đêm đường biển này đã tạo cơ hội cho chúng tôi bổ túc bài vở cho nhau, ít nhất là đối với phía tôi là vậy.
Tôi biết anh rể của Tạ làm quan ở Thiên Tân, Tạ cũng biết tôi có người thân làm ở Hải quan Thiên Tân, đến lúc đó hai bên đều sẽ ra bến tàu đón chúng tôi.
Khi tàu đến bến Thiên Tân, trời đã nhá nhem tối, quả nhiên hai bên đều có người đến. Tôi và người thân kia chưa từng gặp mặt, là ông nội viết thư kể cho ông ấy nghe. Bây giờ lại nhờ Tạ Nghiên Cốc giới thiệu tôi với người thân của mình, hai bên không khỏi cười lớn. Anh rể của Tạ nói, ngày khai giảng còn bốn, năm ngày nữa, chi bằng ở Thiên Tân chơi một hai ngày rồi hãy vào kinh.
Thế là tôi ở nhà người thân, Tạ ở nhà anh rể. Sáng hôm sau, tôi cùng người thân đến nhà anh rể của Tạ tán gẫu. Anh rể của Tạ hỏi tôi: "Nghe nói cậu có ông chú họ ở Bộ Tài chính, là Kiểm sự hay là Ty trưởng?". Tôi đáp, không rõ lắm. Người thân của tôi bảo, đi chơi chút đi. Nhưng Thiên Tân không có công viên này nọ để chơi. Đi ngang qua một dãy nhà kiểu Tây, anh rể của Tạ nói, đó là Đại học Nam Khai. Đến trưa, người thân của tôi đề nghị đi quán ăn. Anh rể của Tạ bảo có một quán giá rẻ đồ ngon, ông thường đến, chiêu đãi chu đáo. Tôi là kẻ không uống được một giọt rượu nào, ba người họ vừa say vừa no, người thân của tôi và anh rể của Tạ tranh nhau trả tiền rượu cơm, kết quả là chia đôi. Lúc này trời đã chạng vạng, người thân của tôi đề nghị đi nghe kịch. Tôi chưa từng vào rạp kịch, hơn nữa thấy lạ vì sao ban đêm lại diễn kịch. Anh rể của Tạ nói, ở đây có diễn kịch ban ngày, cũng có diễn kịch ban đêm, đào kép nổi tiếng là sau chạng vạng mới lên đài. Thế là vào một rạp kịch, chỉ thấy trước sân khấu bày hai ba mươi cái ghế băng gỗ dài và hẹp, đã có người ngồi ở đó, nhưng lại là nghiêng người, hướng tai về phía sân khấu. Sau này mới biết người miền Nam gọi là "xem kịch", còn người miền Bắc gọi là "nghe kịch", cho nên mới hướng tai về sân khấu. Nhóm bốn người chúng tôi cũng chọn chỗ trống ngồi xuống. Lúc này trong rạp kịch tiếng người ồn ào, người thân của tôi và anh rể của Tạ cũng đang bàn luận về vở kịch tối nay, trên đài đang diễn kịch võ, tiếng trống chiêng vang trời, vậy mà tôi lại ngủ thiếp đi trên chiếc ghế băng hẹp này.
Hôm sau tôi và Tạ Nghiên Cốc vào kinh, tàu hỏa dừng ở ga Sùng Văn Môn, Lư Quế Phương (nó là con trai của chú họ Lư, khi đó học trung học ở Bắc Kinh, nó kém tôi vài tuổi, tên thật là Thụ Sâm, tự Phụng Chương) dẫn theo hai người hầu nam đang đợi sẵn.
Chú họ Lư sớm biết tôi và Tạ Nghiên Cốc đi cùng nhau tới Bắc Kinh, đoán chừng hành lý chắc chắn nhiều, nên phái hai người hầu nam.
Em họ Quế Phương đưa tôi và Tạ Nghiên Cốc đến Dịch Học Quán, đây là tòa nhà kiểu Tây hai tầng, là ký túc xá cho sinh viên mới vào lớp dự bị. Lớp học là mới xây, khoảng năm, sáu tòa, nhưng là nhà trệt kiểu Tây, cách ký túc xá không xa. Tôi hỏi em họ Quế Phương mới biết chú họ Lư nhậm chức Ty trưởng Ty Công trái, cực kỳ bận rộn.
Tạ Nghiên Cốc đi học được hai tuần, anh rể cậu ta thông báo: Đại học Nam Khai cũng tuyển sinh viên mới. Tạ Nghiên Cốc lại đi thi Nam Khai, cũng đỗ, từ đó tôi và cậu ta chia tay nhau.
Khi đó tân sinh viên dự bị khóa lớp Một Đại học Bắc Kinh khoảng hơn hai trăm người, chia làm bốn lớp học. Mỗi lớp khoảng bốn mươi đến năm mươi chỗ ngồi. Còn về ký túc xá (Dịch Học Quán), tầng trên tầng dưới mỗi tầng hai gian lớn, mỗi gian chừng hơn mười cái giường. Sinh viên đều dùng màn và giá sách vây quanh chỗ ở của mình thành một căn phòng nhỏ. Bốn góc của lầu là vị trí tốt nhất để tạo thành căn phòng nhỏ, lúc tôi đến đã bị người ta tranh mất rồi. Giờ tôi còn nhớ, một người là Mao Tử Thủy, người Giang Sơn, Chiết Giang, người kia là Hồ Triết Mưu, người Ninh Ba, Chiết Giang, sau này lên lớp mới biết cậu ta là bạn cùng lớp với tôi và cùng tuổi. Hồ Triết Mưu có một ông chú dạy toán ở đại học chính quy, ông ta hy vọng Hồ Triết Mưu cũng giống như mình, trở thành nhà toán học. Nhưng Hồ Triết Mưu thích văn khoa, ông chú vì thế mà không vui, có câu "để nó thử một năm xem sao", đây là Hồ Triết Mưu tự kể cho tôi.
Ở bãi cát (Sa Than) có ký túc xá đơn sơ mới xây, hai ba mươi dãy nhà trệt, trần lợp giấy, hai người một phòng, rất nhỏ, ngoài hai cái giường đối diện và bàn sách, giá sách ra, ở giữa chỉ đủ cho một người đi qua. Sưởi ấm dựa vào bếp lò than nhỏ, phải tự nhóm lửa; còn ký túc xá Dịch Học Quán thì là bếp lò kiểu Tây lắp ống khói, có lao công nhóm lửa.
Khi đó Hiệu trưởng Đại học Bắc Kinh là Viện trưởng khoa Khoa học Hồ Nhân Nguyên (người Hồ Châu, du học Mỹ) đại diện, Chủ nhiệm dự bị là Thẩm Bộ Châu (người Vũ Tiến, cũng du học Mỹ). Giáo sư đa số là người Tây. Giáo sư người Trung Quốc Trần Hán Chương dạy Lịch sử nước nhà, một người Dương Châu dạy Địa lý nước nhà, Thẩm Doãn Mặc dạy Quốc văn, Thẩm Kiên Sĩ (em của Doãn Mặc) dạy Văn tự học, giáo trình là "Thuyết Văn" của Hứa Thận. Trần Hán Chương là đệ tử của đại sư kinh học cuối đời Thanh Du Khúc Viên, là bạn học của Chương Thái Viêm. Trần Hán Chương sớm đã có tiếng tăm, thời Kinh Sư Đại Học Đường (tiền thân Đại học Bắc Kinh) đã mời ông làm giáo sư, nhưng vì quy chương thời đó của Kinh Sư Đại Học Đường có điều khoản tốt nghiệp được ban đặc cách làm Hàn Lâm, ông thà làm sinh viên, rất hy vọng đạt được cái danh Hàn Lâm. Nhưng nguyện vọng này bị Cách mạng Tân Hợi đánh tan, sau khi đổi thành Đại học Bắc Kinh vẫn mời ông làm giáo sư. Ông dạy Lịch sử nước nhà, tự biên soạn giáo trình, giảng từ chư tử Tiên Tần, đem học thuyết âm, quang, hóa, điện của nước ngoài khảo chứng là trong sách chư tử Tiên Tần của ta đã sớm có, mà chư tử Tiên Tần dẫn dụng "Mặc Tử" khá nhiều. Tôi cảm thấy đây là khiên cưỡng phụ hội, từng có lần sau giờ tan học đã nói "Phát nỗi u tình tư cổ, giương thiên thanh Đại Hán".
Trần Hán Chương nghe thấy, tối đó phái người đến ký túc xá Dịch Học Quán tìm tôi đến nhà ông trò chuyện. Ý chính lời ông khi đó như sau: Ông làm vậy là có ý muốn phá bỏ phong khí suy đồi sùng bái phương Tây, tự khinh rẻ mình đang phổ biến toàn quốc hiện nay. Ông nói quyền hiệu trưởng Hồ Nhân Nguyên chính là hạng người như vậy. Nhớ có lần, một sinh viên đại học chính quy hỏi về việc nên nhìn nhận cuộc tranh luận "Kinh Kim Văn và Cổ Văn" thế nào, ông đã trả lời và phát cho chúng tôi tham khảo. Đây là một bài biền văn, mỗi câu đều có chú giải do chính ông viết. Toàn văn không nhớ rõ, đại ý là: Ông tôn trọng Trịnh Khang Thành, chủ trương phái Kinh Cổ Văn và phái Kim Văn không nên cố chấp gia pháp, đối với học thuyết của phái Cổ Văn và phái Kim Văn, nên chọn cái thiện mà theo. Ông rất không hài lòng với "Tân Học Ngụy Kinh Khảo" của Khang Hữu Vi, nói Lưu Hâm (tên thật là Tú, thời Hậu Hán vì tránh húy của Hán Quang Vũ Đế mà đổi) làm sao có thể ngụy tạo Xuân Thu Tả Thị Truyện hoàn chỉnh như vậy, toàn sách không một kẽ hở.
Ghi chú: Khang Hữu Vi thuộc phái Kim Văn, cuốn "Đại Đồng Thư" của ông là căn cứ vào học thuyết trong "Công Dương Truyện" của Hà Hưu mà gia tăng suy diễn.
Giáo sư dạy Địa lý nước nhà là người Dương Châu, ông ta cũng tự biên soạn giáo trình. Ông căn cứ theo Đại Thanh Nhất Thống Chí, đôi khi còn tham khảo địa chí của các tỉnh, phủ, huyện, thậm chí cả "Thủy Kinh Chú", có thể nói là dụng công rất vất vả, tuy nhiên lại không thiết thực.
Thẩm Doãn Mặc dạy Quốc văn, không có giáo trình, ông nói, ông chỉ chỉ dẫn đường lối nghiên cứu học thuật, làm thế nào để bác lãm, là ở bản thân chúng ta. Ông dạy chúng tôi đọc thiên "Thiên Hạ" của Trang Tử, thiên "Phi Thập Nhị Tử" của Tuân Tử, thiên "Hiển Học" của Hàn Phi Tử. Ông nói khái quát về học thuyết các nhà chư tử Tiên Tần và đại ý việc công kích lẫn nhau của họ, đọc ba thiên này là đủ rồi. Ông muốn chúng tôi ngoài giờ học tinh đọc những bộ tử thư này. Ông lại nói "Liệt Tử" là sách giả, trong đó còn có ngụy tác của người đời Tấn, nhưng thiên "Dương Chu" lại bảo tồn học thuyết "Dương Chu vị ngã" đã thất truyền từ lâu.
Về mặt văn học, thầy Thẩm dạy chúng tôi đọc "Điển Luận Luận Văn" của Ngụy Văn Đế, "Văn Phú" của Lục Cơ, "Văn Tâm Điêu Long" của Lưu Hiệp (Ngạn Hòa), thậm chí cả "Văn Sử Thông Nghĩa" của Chương Thực Trai người gần đây; cũng dạy chúng tôi xem "Sử Thông" của Lưu Tri Kỷ.
Cuối đời Thanh, Giang Tây Thi Phái thịnh hành, thủy tổ của Giang Tây Thi Phái là Hoàng Sơn Cốc, thầy Thẩm chép cho xem bài "Trì Khẩu Phong Vũ Lưu Tam Nhật" của Hoàng Sơn Cốc, thơ là thất luật, từ ngữ như sau: "Cô thành tam nhật phong xuy vũ, tiểu thị nhân gia chỉ thái sơ. Thủy viễn sơn trường song thuộc ngọc, nhân nhàn tâm khổ nhất xuân sừ. Ông tòng bàng xá lai thu võng, ngã thích lâm uyên bất tiện ngư. Phủ ngưỡng chi gian dĩ trần tích, mộ song quy liễu độc tàn thư". Ông lại nói, Sơn Cốc tự nói, muốn bắt chước Trang Chu, phân thơ văn của mình làm nội ngoại thiên, bài "Trì Khẩu Phong Vũ Lưu Tam Nhật" nằm trong ngoại tập. Thầy Thẩm nói bản thân ông cũng thích thơ Hoàng Sơn Cốc, nhưng ông không thuộc Giang Tây Thi Phái. Ông còn chép bài thơ do mình làm cho chúng tôi xem, đáng tiếc giờ tôi không nhớ nổi một câu nào.
Trong lớp có bạn hỏi thầy Thẩm có phải đệ tử của Chương Thái Viêm không? Trả lời: Không, nhưng lại nói Thẩm Kiên Sĩ từng theo tiên sinh Thái Viêm nhận yếu chỉ "Tiểu học". Trong lớp lại có người hỏi, nghe nói tiên sinh Thái Viêm từng nghiên cứu tư tưởng Phật gia, có phải thật không? Trả lời là thật. Thầy Thẩm lại nói, các em muốn hiểu biết một chút về tư tưởng Phật gia, không ngại xem "Hoằng Minh Tập" và "Quảng Hoằng Minh Tập", rồi sau đó là "Đại Thừa Khởi Tín Luận". Tôi lúc đó trí tò mò rất mạnh, từng đọc ba cuốn sách này, kết quả là hiểu lơ mơ, bây giờ thì sao, sớm đã vứt lên chín tầng mây, chỉ nhớ mỗi tên sách mà thôi.
Về văn học nước ngoài, lúc đó dự bị khóa lớp Một đọc "Ivanhoe" của tiểu thuyết gia lịch sử người Anh Scott và "Robinson Crusoe" của Defoe, hai giáo viên nước ngoài mỗi người dạy một cuốn. Giáo viên nước ngoài dạy "Ivanhoe" thử dùng tiếng Bắc Kinh mà ông học được, khiến mọi người ai nấy đều không hiểu gì cả, mời ông hãy dùng tiếng Anh giải thích, chúng tôi lại dễ nghe hiểu hơn.
Dự bị khóa lớp Một quy định ngoại ngữ thứ hai (tiếng Anh là ngoại ngữ thứ nhất) là tiếng Pháp hoặc tiếng Đức, tôi chọn tiếng Pháp. Người dạy tiếng Pháp không biết tiếng Anh, cứ theo giáo trình từ chữ cái đến từ vựng, ông đọc, chúng tôi học theo. May mà giáo trình đó là loại dùng cho tiểu học Pháp, từ vựng có kèm hình ảnh, chúng tôi nhờ đó mà biết từ đó chỉ vật gì. Nghe nói người Pháp này là lính giải ngũ, là do sứ quán Pháp tại Bắc Kinh ép buộc giới thiệu cho chủ nhiệm dự bị Thẩm Bộ Châu.
Người dạy Lịch sử thế giới (thực ra là Lịch sử châu Âu), là một người Anh, giáo trình sử dụng là "Lịch sử thế giới" của Myers, chia làm ba phần thượng cổ, trung cổ, cận đại, thượng cổ từ văn hóa Ai Cập cổ đại, lưu vực hai con sông, sau đó đến Hy Lạp, La Mã. Sách này có kèm hình minh họa (đại khái đây là lịch sử châu Âu khá tốt thời đó, sau này có người dịch sang tiếng Trung xuất bản, tức "Mayer Thông Sử").
Tình hình học tập học kỳ một năm thứ nhất dự bị đại khái như trên. Sang học kỳ hai, có thay đổi khá lớn. "Ivanhoe" và "Robinson Crusoe" đều do người Trung Quốc dạy. Giáo viên tiếng Pháp đổi người, là người gốc Ba Lan, ông dạy cả tiếng Pháp và tiếng Đức, dùng tiếng Anh giải thích, nhưng vì ông cũng dạy sinh viên chọn học tiếng Đức của dự bị lớp Một, khi dạy tiếng Pháp ở lớp chúng tôi, đôi khi bỗng dưng nói tiếng Đức. Ông cũng dạy tiếng Latin cho năm cuối dự bị.
Nhưng điều khiến tôi vui nhất là giáo viên người Mỹ mới đến, nghe nói tốt nghiệp đại học sư phạm nào đó ở Mỹ, tuổi không quá ba mươi. Phương pháp giảng dạy của ông rất hay. Ông dạy chúng tôi kịch của Shakespeare, trước dạy "Macbeth", sau lại dạy "Người lái buôn thành Venice" và "Hamlet" v.v., một học kỳ sau, ông yêu cầu chúng tôi làm bài luận tiếng Anh. Ông không theo quy định cứng nhắc thông thường của ngữ pháp tiếng Anh là phải học viết tường thuật, miêu tả, nghị luận trước, mà ra một đề bài, để chúng tôi tự do phát huy, hôm sau nộp bài. Trong số bạn cùng lớp của tôi, một người họ Từ, tên một chữ là Tá (người Phú Dương), trình độ tiếng Anh kém hơn; vì chơi thân với tôi, nên nhờ tôi viết hộ. Tôi viết cho cậu ấy xong, mới viết phần của mình. Nhưng ra tay tuy nhanh, lại thường có lỗi nhỏ. Hồ Triết Mưu là người viết tốt nhất lớp chúng tôi. Thầy giáo thường khen ngợi cậu ấy.
Mẹ tôi sớm đã có thư tới, kỳ nghỉ đông không cần về nhà. Bình thường, cứ mỗi chủ nhật, tôi lại đến công quán chú họ Lư. Chú họ Lư biết tôi kỳ nghỉ đông không về nhà, liền mời tôi đến nhà chú ở. Nhưng tôi vẫn khéo léo từ chối. Vì sinh viên Giang, Chiết ở ký túc xá đại đa số không về nhà, ký túc xá vẫn đốt lò như thường. Tôi chỉ mượn chú họ Lư bộ "Sử Ký" trong "Hai mươi bốn sử" bản Trúc Giản Trai của chú. Chú họ Lư vui vẻ cho mượn, và bảo, nếu có chỗ nào không hiểu, không ngại hỏi chú. Từ đó mỗi kỳ nghỉ đông, tôi lại mượn "Hai mươi bốn sử" của chú họ Lư về đọc, trong Hai mươi bốn sử, các sử như Liêu, Kim, Nguyên, Tống, Minh, tôi đều không hứng thú. Kỳ nghỉ đông là một tháng rưỡi, ba năm là bốn tháng rưỡi, lúc đó trừ bốn bộ sử đầu (Tứ sử) là tinh đọc, còn lại các bộ sử khác chỉ là lướt qua một lượt mà thôi, một số phần, như về thiên văn, hà cừ v.v. quá chuyên sâu, tôi hồi đó cũng không hứng thú, liền bỏ qua. Chú họ Lư nói, Hai mươi bốn sử là bách khoa toàn thư của Trung Quốc, tôi lúc đó tin vào câu nói này.
Cuộc sống học tập bình thường mà bận rộn khiến người ta thấy ngày tháng trôi qua thật nhanh. Chớp mắt lại hoa nở tháng tư, vui vẻ hân hoan. Trong kinh lan truyền rầm rộ việc Đế quốc Nhật Bản đưa ra "Hai mươi mốt yêu cầu" khắc nghiệt, có ý định đặt Trung Quốc vào địa vị nước được bảo hộ. Đồng thời lại lan truyền rầm rộ Tổng thống (Viên Thế Khải) không tiếc "bối thành nhất chiến" (tử thủ thành trì). Lại truyền chính sách của liệt cường đối với Trung Quốc xưa nay là: mở cửa, chia sẻ lợi ích. Đế quốc Nhật Bản muốn nuốt trọn miếng thịt béo Trung Quốc này, liệt cường tất sẽ đứng ra can thiệp. Mà trong các loại tin đồn, nhất là tin Viên Thế Khải không tiếc tử thủ là ầm ĩ hơn cả. Hồ Triết Mưu bảo với tôi, ông chú cậu ấy vì thọt chân, đi đứng dựa vào gậy nạng, hành động bất tiện, nên hôm nay đưa cậu ấy đi Thiên Tân rồi. Tôi hỏi, đến Thiên Tân ở đâu? Cậu ấy nói, tạm ở khách sạn trong tô giới. Hồ Triết Mưu lại nói: "Nghe nói cậu có người thân làm sai dịch ở Hải quan Thiên Tân, sao không đến nhờ cậy ông ấy?".
Tôi lúc này cũng có chút tâm thần bất định, nhìn Hồ Triết Mưu thu dọn hành lý rời đi, tôi nghĩ, chi bằng đến công quán chú Lư thăm dò một chút. Khi tôi đến công quán chú Lư trời đã chạng vạng, chú Lư vừa từ Bộ Tài chính tan làm về nhà, nhìn thấy tôi liền hỏi: "Cháu cũng nghe thấy những tin đồn đó à?". Tôi liền hỏi: Trung Nhật có khả năng giao chiến không? Chú Lư cười cười nói: "Đáng tiếc Tổng thống đã già, không còn như thời luyện binh Tiểu Trạm năm xưa nữa".
Tôi lúc này chợt tỉnh ngộ, Viên Thế Khải dùng phương pháp "muốn cho thứ gì, tất phải lấy thứ đó", cố ý sai tay chân tung tin "không tiếc tử thủ", khiến bọn di lão, di thiếu, phú thương, v.v. chỉ cầu tạm an, chạy đôn chạy đáo báo cho nhau, sợ thật sự phải đánh trận, rồi sau đó Viên Thế Khải lấy cớ "dân ý" như vậy, ông ta chỉ còn cách ủy khúc cầu toàn. Tôi về ký túc xá, lại thấy Mao Tử Thủy không hề đi, vẫn đọc "Đoạn chú Hứa thị Thuyết văn giải tự". Trên bàn sách của Hồ Triết Mưu lại để lại mấy mảnh giấy rách. Tôi nhặt lên ghép lại xem, đại ý là: Cậu ấy dự định sau khi học xong dự bị khóa lớp Một, chuyển vào dự bị khóa lớp Hai, phần Lý, Toán nhân kỳ nghỉ hè ở nhà bổ túc, ông chú có thể dạy cậu ấy. Ở đại học chính quy công kích môn Toán, hoàn thành nguyện vọng của ông chú, sau đó lại chuyển sang văn khoa đại học, hoàn thành nguyện vọng của bản thân. Sau đó có thể ở các đại học trong nước kiêm dạy cả hai loại bài vở văn, lý, đến năm năm mươi tuổi nghỉ hưu, xuất ngoại du lịch khảo sát, dự tính hai năm đến ba năm. Sáu mươi tuổi sẽ nghiên cứu triết học, sau đó viết sách lập ngôn, thành một nhà.
Tôi lúc đó nghĩ: Không ngờ A Muội (ghi chú: theo tiếng Ninh Ba, "Mưu" và "Muội" đồng âm) lại có kế hoạch xa xôi này. Tôi thu xếp những mảnh giấy đã ghép lại cẩn thận. Đến tháng năm, tin tức Viên Thế Khải chấp nhận toàn bộ "Hai mươi mốt yêu cầu" của Đế quốc Nhật Bản, ban đầu là mười miệng truyền nhau, ngay sau đó các báo cũng đều đăng tải. Hồ Triết Mưu và ông chú cũng từ Thiên Tân trở về. Khi tôi và Hồ Triết Mưu gặp lại, đưa mảnh giấy ghép lại trả cho cậu ấy, hỏi: "Lúc đó cậu tưởng từ nay sẽ lửa đạn ngập trời, không bao giờ dứt, kế hoạch đọc sách, lập thân, viết sách thành nhà của cậu sẽ không thể thực hiện được. Bây giờ, tớ chúc kế hoạch của cậu sẽ thành công".
Khi tôi đọc xong năm thứ hai dự bị, chú Khải cũng đến Bắc Kinh. Chú được chú họ Lư bảo lãnh làm thực tập sinh tại Ngân hàng Trung Quốc. Có lần chú đến ký túc xá Dịch Học Quán thăm tôi, nói chuyện riêng của mình, một ngày viết mấy tờ truyền phiếu, mỗi tháng cũng cầm 16 đồng. Chú Khải sau khi mãn hạn thực tập sinh, làm việc ở tổng hành ba, bốn năm, sau đó tổng hành phái chú đi Nam Xương làm khoa trưởng. Sau đó nhiều lần thăng tiến, năm 1936, chú nhậm chức Tương lý Ngân hàng Trung Quốc chi nhánh Thiên Tân, thời kháng chiến, tôi lại gặp chú ở Trùng Khánh, đó là chuyện sau này, ở đây không nói nhiều nữa.
Khi tôi sắp học xong ba năm dự bị, Bắc Kinh đầy rẫy tin đồn lại đồn đại cái gọi là Trù An Hội định đẩy Viên Thế Khải lên làm vua. Có một gã người Anh rỗi hơi viết bài nói Trung Quốc không nên hành chính thể cộng hòa, làm đế chế tốt hơn. Lương Khải Siêu, một trong những nhân vật chính của Bách nhật duy tân, công bố "Dị tai sở vị quốc thể vấn đề", phản đối đế chế. Nhưng ngòi bút của văn nhân không phải thứ mà Viên Thế Khải - kẻ luyện binh Tiểu Trạm sợ; ông ta cuối cùng tháng 12 xưng đế. Lúc đó quân thảo Viên do Tôn Trung Sơn lãnh đạo, ở Tây Bắc, các tỉnh ven biển Đông Nam, Lưỡng Quảng, đồng loạt nổi dậy, thanh thế rất lớn, nhưng đều bị Viên bình định. Sau này tướng Thái Tùng Pha bị quản thúc, nhờ sự giúp đỡ của một kỹ nữ mà trốn đến Thiên Tân, Viên Thế Khải không khỏi có chút hoảng sợ. Vì Viên biết Thái tất sẽ khởi nghĩa ở Vân Nam, mà Trần Hoạn thủ giữ Tứ Xuyên lại là người Viên không tin tưởng. Khi tôi sắp kết thúc ba năm học dự bị, tức vào tháng 3 năm 1916, Viên Thế Khải buộc phải hủy bỏ đế chế. Pháo hoa Quảng Đông vốn chuẩn bị để chúc mừng khi chính thức lên ngôi hoàng đế, được bắn ở Xã Tắc Đàn. Tôi và nhiều bạn học đêm đó đều trèo qua tường thấp ký túc xá để xem bắn pháo hoa, đây là lần đầu tiên tôi thấy pháo hoa Quảng Đông xếp thành chữ giữa không trung như vậy. Đêm đó nhìn thấy những đốm lửa hợp thành chữ là "Thiên hạ thái bình". Nghe nói, vốn còn một chữ "Viên" lớn, tạm thời đã hủy bỏ.
Khi tôi đang chuẩn bị cho kỳ thi lớn cuối cùng của năm thứ ba dự bị, Viên Thế Khải chết.
Khi tôi ở Bắc Kinh trải qua mùa đông thứ ba, em họ Quế Phương vâng mệnh cha đến mời tôi tham gia đại hội công khai bốc thăm hoàn trả vốn công trái quốc nội. Hóa ra kể từ khi Viên Thế Khải lên đài, trước tiên các tỉnh miền Nam có cái gọi là "Cách mạng lần hai", từng dùng binh nhiều ngày mới bình định được; sau này Viên Thế Khải xưng đế, quân thảo Viên do Tôn Trung Sơn lãnh đạo từng lan khắp Tây Bắc, ven biển Đông Nam, Lưỡng Quảng như đã nói trên, cũng dùng binh nhiều ngày mới bình định được; phàm những trận đánh này, tiêu tốn rất nhiều tiền, quốc khố như quét sạch, đành dựa vào việc phát hành công trái để qua ngày. Công trái lúc đó phát hành, chủng loại tên gọi không đồng nhất. Người đầu tư xem công trái như "gân gà", nên định kỳ bốc thăm hoàn trả vốn, thực ra là phương pháp duy nhất để khuyên dụ người đầu tư.
Giờ quay lại lược thuật những gì tôi tận mắt chứng kiến. Tiến hành ở hội trường nào (Hội trường Bộ Tài chính hay Hội trường Thanh niên Cơ Đốc giáo mới xây), tôi không nhớ rõ. Điều khiến tôi ngạc nhiên lúc đó là một quả cầu đồng to bằng đấu đặt trên đài, có lắp tay cầm. Em họ Quế Phương bảo tôi, quả cầu đồng lớn này chứa các viên bi đồng nhỏ, trên bi đồng nhỏ đều khắc số hiệu, tức là số hiệu in trên loại phiếu công trái nào đó. Phiếu công trái loại nào đó có bao nhiêu, bi đồng nhỏ có bấy nhiêu, nhưng kỳ này hoàn trả vốn không phải toàn bộ loại công trái này mà là một phần, nên bắt buộc phải bốc thăm, tức là lắc quả cầu đồng, mỗi lần lắc, rơi ra một viên bi đồng nhỏ, cho đến khi đủ số lượng hoàn trả đã định.
Ngày đó, chú họ Lư trên đài diễn thuyết ngắn ngủi đầy hào hứng, ý đại loại là: Học Phổ (tên thật của chú Lư) nhậm chức một ngày, tất dốc hết sức lực, khiến cho công trái đến hạn phải hoàn vốn, được bốc thăm hoàn vốn, bảo vệ lợi ích của người đầu tư, và mong chuyển lời tới thân hữu tích cực mua. Thân sĩ thương nhân mua nhiều công trái quốc nội, chính phủ liền ít vay nợ nước ngoài, cho nên mua công trái quốc nội, đối với nước đối với mình, cả hai đều có lợi v.v.
Chú Lư khi nhậm chức Ty trưởng Ty Công trái, quả thật từng làm đúng như lời chú nói ngày hôm đó, đến hạn hoàn vốn, chưa từng thất tín. Điều này là vì trong nhiệm kỳ Ty trưởng Ty Công trái của chú, chính phủ phát hành công trái không quá nhiều. Sau này Tưởng Giới Thạch lên đài, theo ước tính, công trái Tưởng phát hành trong mười năm, gấp mười lần so với các đời chính phủ quân phiệt Bắc Dương phát hành. Công trái từ đó trở thành công cụ của kẻ đầu cơ.
Lại có một chuyện nữa cũng để lại ấn tượng khó quên cho tôi. Đó là đoàn bái năm mới, tại Chiết Giang Hội Quán. Chú họ Lư đối với một bậc trưởng giả hành lễ rất cung kính, tự xưng vãn bối. Chú Lư còn giới thiệu tôi và em họ Quế Phương gặp mặt trưởng giả, bảo phải dập đầu, tôi mới biết trưởng giả đó chính là Thẩm Quân Nho. Em họ Quế Phương lại bảo tôi, quản lý Tôn của Thương vụ ấn thư quán chi nhánh Bắc Kinh gần đây rất nịnh bợ chú Lư, hy vọng giành được quyền in ấn lượng lớn phiếu công trái chính phủ phát hành. Tôn nói, chi nhánh Bắc Kinh sở hữu Kinh Hoa Ấn Thư Cục, thiết bị và kỹ thuật đảm bảo phiếu công trái in ra đúng quy cách. Lúc đó tôi nghe lơ đãng, thật sự mơ cũng không ngờ chuyện này sau này có quan hệ lớn với việc tôi vào Sở biên dịch Thương vụ ấn thư quán.
Tôi về nhà vào tháng bảy cùng năm.
Trước khi về nhà, tôi cùng một số bạn học và chú Khải đi chơi Di Hòa Viên một chuyến. Tôi và chú Khải chịu sự xúi giục của em họ Quế Phương, nó bảo, Di Hòa Viên lần này mở cửa mấy ngày, cơ hội hiếm có. Nó đã đi chơi rồi. Chúng tôi mỗi người thuê một chiếc xe kéo, mặc cả khứ hồi trả tổng cộng hai đồng đại dương. Đây là quy tắc chung thường lệ. Khi đi dạo, tôi nhớ tới người ta thường nói bố cục Di Hòa Viên giống như Tây Hồ, tôi thấy không giống lắm, hơn nữa có nhiều nơi, còn không vào được. Nhưng điều tôi thích lúc đó, vẫn là dãy hành lang dài và tranh vẽ màu sắc của nó. Đá bậc thang Phật Hương Các quá dốc, leo lên quá tốn sức.
Cuối cùng, về Hồ Triết Mưu, tôi vẫn muốn nói vài câu. Kế hoạch lớn của cậu ấy cuối cùng đã không thành hiện thực. Khoảng thời gian quanh phong trào Ngũ Tam mươi, cậu ấy đến Sở biên dịch Thương vụ ấn thư quán đảm nhiệm chủ biên "Tuần báo tiếng Anh". Lúc này, cậu ấy đã mất hết nhuệ khí, càng thêm trầm mặc ít nói. Hơn nữa, vì phu nhân của cậu ấy không sinh nở, trưởng bối của cậu ấy lại ép cậu ấy nạp thiếp. Hoàn cảnh xã hội lớn, hoàn cảnh gia đình nhỏ, áp lực đối với những người lương thiện, lớn đến như thế đó!
