Người ta khi về đến chốn thôn quê thì giống như chiếc lò xo bị ép chặt đột nhiên được thả lỏng vậy.

Nhìn ra từ ô cửa sổ nhỏ thấp, bầu trời dường như rộng lớn hơn nhiều, những đám mây trắng xốp mềm trôi nhẹ nhàng trên nền trời xanh thẳm; mặt đất trải dài màu "xanh hạ" vô tận, có vẻ như càng bằng phẳng hơn; đằng xa có một cụm cây, thấp lè tè ngồi xổm giữa cánh đồng xanh, nhưng chẳng hề thấy cô độc; con sông nhỏ phản chiếu ánh mặt trời, men theo bên cạnh những hàng cây ấy mà uốn lượn trôi đi. Có một chiếc cầu đá nhỏ, dưới cầu đỗ một chiếc "thuyền trần".

Ở nông thôn, người ta cảm thấy "đại tự nhiên" như người bạn cũ đang toe toét cười, cứ quanh quẩn ngoài cửa nhà bạn — không, phải nói thẳng ra là "đẩy cửa xông vào", ngồi chễm chệ trên bàn làm việc của bạn mới đúng.

Khi sống ở đô thị, thi thoảng đi dạo trong công viên, bạn cũng có thể thấy trời xanh, mây trắng, cây xanh, bạn cũng sẽ tạm thời cảm thấy bầu trời này, đám mây này, cái cây này, so với một góc trời, một vệt mây, ngọn cây nhìn thấy từ ô cửa sổ tầng ba thì quả thực gần gũi với "tự nhiên" hơn; lúc đó, bạn cũng sẽ tạm thời cảm thấy "đại tự nhiên" dang rộng đôi tay đang ôm lấy mình. Nhưng chẳng hiểu sao, thỉnh thoảng vẫn luôn cảm thấy thứ "đại tự nhiên" nhìn thấy trong công viên đô thị này chẳng qua chỉ là một phần của "đại tự nhiên" mà thôi, hơn nữa lại giống như là "nhân tạo" vậy, — ví dụ như, giống hệt như phong cảnh điền viên của "Đạo Hương Thôn" trong Đại Quan Viên của "Hồng Lâu Mộng" là "nhân tạo" vậy.

Sinh ra ở nông thôn, nhưng lớn lên tại đô thị, lại còn nếm trải đủ đầy "hương vị nhân gian" nơi thành thị, tôi tự tin rằng mình đã nhiễm không ít khí chất của người thành phố; tôi thường cảm thấy khí chất người thành thị là một điểm yếu, luôn muốn rũ bỏ, nhưng thế nào cũng không rũ bỏ được; thế nhưng khi về sống tại thôn quê, tĩnh tâm suy ngẫm, tôi lại thấy trong dòng máu của mình vốn dĩ vẫn còn lưu giữ "hương vị bùn đất" của làng quê.

Có thể nói là hơi yêu làng quê chăng?

Đúng vậy, có một chút. Không phải vì tôi coi làng quê là "thế ngoại đào nguyên" bất biến không thay đổi nên tôi mới yêu nó. Cũng không phải vì đô thị "xấu xa". Vẻ đẹp đô thị và vẻ đẹp máy móc tôi đều tán dương. Điều tôi yêu, chính là "hương vị bùn đất" nồng đượm của làng quê. Không giống như đô thị đầy cuồng loạn, suy nhược thần kinh, làng quê trầm tĩnh, bướng bỉnh, xuất phát tuy chậm nhưng lại kiên định, — và đây, tôi gọi đó là "hương vị bùn đất".

Hãy để chúng ta quay trở lại với phong cảnh nông thôn nào —

Ở đây, giữa cánh đồng xanh mướt lại có đường ray sáng bóng, từ chân trời phía đông kéo đến, chạy thẳng tắp về phía tây, xa thật là xa; tựa như một đường kẻ mực mà Cự Linh Thần vạch ra giữa cánh đồng xanh. Mỗi ngày hai lần sáng tối, đầu tàu kéo theo một dãy toa xe dài, bò qua đây như một con bò sát. Nói nó giống con bò sát thì quả thật chẳng hề oan uổng cho cái thứ này chút nào. Khi bạn đứng trên sân ga của đô thị lớn, nghe tiếng còi tàu "hít" — một tiếng cuồng loạn, lập tức cả đám người trên sân ga như bị quỷ ám mà xô đẩy, chen lấn, rồi sau đó, trong tiếng ầm ầm chấn động, "thứ này" hì hục lao tới, lúc đó bạn thấy nó nhanh thật, lại còn lỗ mãng nữa, có phải không? Thế nhưng trên cánh đồng bao la, nhìn từ xa qua khung cửa sổ nhỏ, nó lại giống như một con bò sát, bò một cách kỳ lạ, quyến rũ, bò mãi, bò mãi, cho đến khi không còn thấy ở chân trời, hòa lẫn vào cánh đồng xanh.

Ban đêm, khi thứ này đi ngang qua đúng giờ, dưới ánh sáng mờ nhạt của đêm hè, nó giống như một con sâu đen trên mình có lân quang, bò chậm hơn nữa, bạn sẽ cảm thấy sốt ruột thay cho nó.

Còn có "chim sắt" trên bầu trời kia, mỗi ngày cũng bay qua một lần. Giống như một cô nàng mỏ nhọn, chưa thấy bóng dáng nàng đã nghe thấy tiếng ồn ào náo động của nàng rồi, bay không cao lắm, cánh và đuôi nhìn rất rõ ràng. Nó đến thường vào buổi sáng, khi mái nhà lợp rạ của người dân quê vừa mới lượn lên làn khói bếp trắng. Những người dân quê đội nón lá lớn, mặc "áo bẹ" như mặc giáp sắt, đang làm việc trên đồng thỉnh thoảng cũng ngẩng đầu nhìn một lát, chẳng có chút biểu cảm nào. Họ đương nhiên sẽ không nhận được lợi ích gì từ "chim sắt" đó, hơn nữa hiện tại họ cũng chưa từng chịu thiệt thòi gì từ "chim sắt". Họ rất thờ ơ với nó, cũng giống như cách họ đối với "con bò sát" kia vậy.

Thứ họ căm ghét, lại chính là những chiếc tàu hơi nước nhỏ trông thật đáng thương trên con sông nhỏ kia. Đây nên gọi là một "bọn" mới đúng, vì có tàu hơi nước đốt than, cũng có tàu chạy dầu diesel, — dân quê gọi là "tàu dầu tây", mỗi ngày đi qua con sông nhỏ này, cứ cách hai ba tiếng lại nghe thấy tiếng còi hơi rít lên bên chiếc cầu đá nhỏ. "Bọn" tàu nhỏ này, nếu để ở bến cảng đô thị lớn thì chẳng ai thèm coi trọng. Nhưng ở nông thôn, chúng chính là lũ ác bá. Khi chúng nghiến kẽo kẹt đi qua con sông nhỏ đó, luôn cuốn lên hai dải sóng, ập vào đánh tung tóe lên lớp bùn đất hai bên bờ. Cái gọi là "sóng" này, đương nhiên thật đáng thương, chẳng qua chỉ cao chừng nửa thước, nhưng chúng ngày mấy bận đánh vào bờ bùn, đã đủ khiến ruộng lúa bên bờ cảm thấy bị đe dọa. Những năm nước lớn, nước sông gần ngang bằng với bờ, tàu nhỏ vừa đi qua, nước sông sẽ tràn vào trong ruộng. Chính ở điểm này, người dân quê và tàu nhỏ cùng đám anh em họ hàng tàu dầu diesel đã trở thành kẻ đối đầu.

Lòng sông phía tây cầu đá nhỏ hẹp hơn, tàu thủy cứ đến cửa cầu đá là phải hú lên một tiếng, tựa như quan lại quát đường vậy. Hơn nữa, bạn đứng trên cầu đá đó sẽ thấy hai dải sóng trắng sau mông con tàu nhỏ tràn lên tận mép bờ nửa tấc. Nếu con tàu nhỏ đó chạy bằng than, thì dọc đường nó còn rải ra biết bao thứ phân đen, lấp đầy làm tắc nghẽn lòng sông từng chút một, gặp những năm đại hạn hay đại hồng thủy thì coi như lấy đi cái mạng của người dân quê vùng này. Người dân quê căm ghét tàu hơi nước nhỏ không phải là mù quáng không có lý do.

"Con bò sát" đi dọc theo đường ray đã hút máu nông thôn như cái vòi châm nhọn hoắt của loài muỗi thế nào, người dân quê không thể nào hiểu nổi; "chim sắt" trên bầu trời hiện tại đối với nông thôn là vô hại cũng vô lợi; còn lại, chỉ có bọn tàu hơi nước nhỏ là trực tiếp làm hại người dân quê, giống hệt như lũ thổ hào liệt thân hoành hành khắp làng xã. Họ cũng biết phương pháp đối phó với lũ "thổ liệt" dưới nước kia là phải khơi thông lòng sông, nhưng muốn khơi sông thì phải thu thuế, đóng thuế là bổn phận của bách tính, còn sông có được khơi hay không lại là chuyện của quan phủ.

Vừa rồi chẳng phải tôi đã nói lòng sông phía tây cầu đá nhỏ đặc biệt hẹp sao? Ở vùng nội địa, thường chỉ cần ngăn cách bởi một ngọn núi hoặc một con sông thôi là đã là một thế giới khác rồi. Lòng sông ở đây hẹp như vậy, tình hình cũng khác hẳn. Bên đó sản sinh ra "thổ phỉ". Đây cũng là những gã "thổ phỉ" trông thật đáng thương, không có súng, chỉ có cuốc và dao thái rau. Thế nhưng họ lại có một "quân sư". "Quân sư" này lại chẳng phải người sống, mà là một pho tượng Bồ Tát bằng đất nhỏ xíu.

Những tên "thổ phỉ" này chẳng qua chỉ là một băng nhóm mươi người. Mỗi khi muốn "khai thị", mọi người lại vây quanh vị quân sư Bồ Tát đất này mà dập đầu bái lạy, miệng lẩm bẩm "kinh" của họ, đôi khi còn gõ "pháp khí", giống hệt "pháp khí" của nhà sư vậy. Cuối cùng, một tên trong đám "thổ phỉ" — hắn là "người phát ngôn" của quân sư Bồ Tát đất — liền tuyên bố "tối nay đi hướng Đông Nam có lợi", thế là mọi người cùng đi hướng Đông Nam. "Người phát ngôn" cõng vị Bồ Tát đất đó đến trước cửa nhà một người dân quê, nói "được rồi", đồng bọn của hắn liền ra tay. Cái gia đình bị ghé thăm này theo lệ thường thì chẳng có thứ gì đáng giá cả, "thổ phỉ" đương nhiên cũng biết điều đó; mục đích của chúng là bắt cóc tống tiền. Người sống ở đô thị hễ nghe đến "bắt cóc" là sẽ nghĩ ngay đến một chiếc xe hơi, từ trên xe nhảy xuống bốn năm tên, đều có súng ngắn, như cơn gió cướp lấy mục tiêu rồi đi như chớp. Nhưng "bắt cóc" kiểu "thổ" ở nông thôn mà chúng ta đang nói tới đây lại hoàn toàn khác biệt. Chúng thong dong lắm. Chúng còn có "nghi thức" nữa. Hễ chúng vừa bước vào nhà được "quân sư Bồ Tát đất" chỉ định, tên "người phát ngôn" cõng Bồ Tát đất liền đứng vào góc cửa, mặt hướng vào tường, lập tức gỡ Bồ Tát xuống đặt ở góc tường, vừa niệm Phật, vừa lạy, không dám ngừng nghỉ nửa phút. Cho đến khi đồng bọn đã bắt được người, hắn mới lại cõng Bồ Tát đất lên lưng, vẫn vừa niệm Phật vừa theo nhau quay về.

Ngày hôm sau, nếu gia đình bị bắt cóc gom đủ hai đồng tiền, là có thể chuộc "thịt" về.

Nghe nói tông phái "thổ" bắt cóc này bắt nguồn từ Ôn Đài, nhưng hiện nay có vẻ như nơi khác cũng có rồi. Mà chúng cũng có "triết lý" riêng của chúng. Chúng nói, trộm một con bò còn không tiện bằng bắt cóc một con người. Khi con bò dở chứng, dù có quất roi thế nào nó cũng không chịu đi, còn con người thì sẽ không chống cự ngoan cố như vậy.

Thật là những kẻ bắt cóc trông đáng thương, nhưng lại đầy vẻ quyến rũ biết bao!

Ghi chú của tác giả:

(1) Bồ bao y (Áo bẹ): Người dân quê xuống đồng vào mùa hè đều mặc loại áo bẹ đặc biệt này, cũng giống như ngày mưa mặc áo tơi hoặc áo lá cọ vậy.

(2) Nhất gia môn: Từ Thượng Hải. Nghĩa là cả nhà, cả đám.