Mùa thu năm ấy, tôi về quê dưỡng bệnh, đang ở trên chiếc "tàu hoả nhỏ sông trong", bỗng có người luồn qua chiếc giỏ đựng đậu nương thơm của một tiểu thương Giang Bắc để bắt tay tôi; ngón giữa bàn tay này đeo một chiếc nhẫn vàng rất lớn, khắc hai chữ cái tiếng Tây: HB.

"Chà, chà, không nhận ra sao?"

Khi ánh mắt tôi dời từ chiếc nhẫn sang khuôn mặt người đó, người đó liền cười nói.

Vừa nói, người ấy vừa đẩy chiếc giỏ đậu nương của tiểu thương Giang Bắc ra một chút, tiếng cọt kẹt vang lên, rồi ngồi xuống chiếc ghế mây cũ khác ngay bên cạnh tôi. Tên béo mập này, ít gì cũng phải nặng hai trăm pound!

"Còn nhớ hay không? Quả ấu điếc khô quắt ở tiểu học ×× ấy mà?..."

Anh ta lại lớn tiếng nói, nói xong lại cười, lớp mỡ trên mặt cũng rung lên từng nhợt theo tiếng cười.

Ồ, ồ, tôi nhớ ra rồi, thế nhưng sao có thể trách tôi không nhận ra chứ? "Quả ấu điếc khô quắt" ngày xưa giờ đã biến thành "chiếc quẩy mỡ béo ngậy rán giòn!" — đây là biệt danh của một bạn học khác trong trường tiểu học của chúng tôi ngày trước. Hồi đó bọn họ là một cặp, nhắc đến người này, thế nào cũng phải đính kèm người kia.

Thế nhưng tôi vẫn không thể nhớ nổi họ tên của người bạn cũ này. Điều này cũng không sao. Tóm lại, chúng tôi là bạn học cũ từ hai mươi năm trước, vốn đã quen đánh nhau. Hơn hai mươi năm không gặp! Chuyện của chúng tôi có nói ba ngày ba đêm cũng không hết. Thế nhưng người bạn cũ này hình như rất rõ hoàn cảnh của tôi, nói chưa được mấy câu, anh ta đã ra vẻ Sherlock Holmes, đột nhiên hỏi tôi rằng:

"Về quê dưỡng bệnh, phải không? Định ở lại bao nhiêu ngày?"

Tôi giật mình. Lẽ nào bệnh tình của tôi lại đến mức có thể nhìn ra được ư? Những người bạn ngày nào cũng gặp lại bảo tôi trông không có vẻ gì là có bệnh cơ mà! Người bạn cũ nhìn vẻ ngẩn ngơ của tôi, lại vô cùng đắc ý, hai tay vỗ vào nhau, cười đến là cười, giơ ngón cái lên, chỉ vào mũi mình nói:

"Cậu xem! Mấy năm tôi ở nước ngoài, rốt cuộc cũng học được chút ít đồ mang về! Tôi biết làm thám tử rồi đấy!"

"Ừm ừm — nhưng vừa rồi cậu nói muốn mở trang trại nuôi ong cơ mà, sao cậu không treo biển làm một Sherlock Holmes phương Đông đi?" Tôi cũng phì cười.

Nào ngờ người bạn cũ nhíu mày, nhìn tôi, đáp bằng giọng mũi:

"Không được! Bản lĩnh của Sherlock Holmes bây giờ cũng chẳng ăn thua đâu! Bây giờ một tờ chi phiếu còn đáng giá hơn cả mười Sherlock Holmes ấy chứ!"

"Thế nhưng tôi vẫn nể cậu đấy!"

"Hừ hừ, thế thì rất tốt. Chỉ có điều bản lĩnh của tôi vẫn là nuôi ong nuôi gà. Nói đến mánh khóe thám tử này của tôi, thật đáng cười chê, đổi được có một cốc cà phê thôi. Hôm qua tôi tình cờ gặp biểu huynh của cậu, đôi câu dăm điều, liền biết cậu cũng về quê ngày hôm nay để dưỡng bệnh. Bằng không, sao tôi có thể vừa lên tàu đã nhận ra cậu chứ? Ha ha, — chút bí mật nhỏ này đáng giá một cốc cà phê đấy."

Tôi ngẫm nghĩ lại, cũng bật cười.

Sau đó, chúng tôi lại dần chuyển sang chuyện ong với gà, người bạn cũ giơ tay quệt lên mặt một cái, ra chiều rất nghiêm túc, vừa đếm ngón tay vừa nói:

"Này, này, để tôi đếm cho cậu nghe. Năm đầu tiên tôi xuất ngoại học y. Đây là theo ý của lão gia nhà tôi. Học được nửa năm, tôi liền biết cái tính tình nóng nảy này của mình không hợp với nghề y. Thấy báo chí nói, riêng Tây y ở Thượng Hải thôi đã có hơn một nghìn người, tôi nghĩ lại càng thấy nản; đợi đến khi tôi học xong, e rằng phải có hơn hai nghìn người mất, bắt tôi đi tranh cơm với hơn hai nghìn người, chắc chắn tôi sẽ thất bại. Thế là tôi chuyển sang học ươm tơ. Đây cũng là chuyện rất tự nhiên. Cậu biết đấy lão gia nhà tôi có chút cổ phần trong xưởng tơ lụa. Thế nhưng hỏng bét! Tôi còn chưa học xong, xưởng tơ của lão gia đã đóng cửa, nợ đọng ngập đầu, còn viết một bức thư tối hậu thư cho tôi, giục tôi mau chóng về nước tìm việc mà làm. Này, bạn hiền, thế không phải là bức chết tôi sao? Thế là một mặt tôi viết thư qua lại thương lượng với lão gia nhà tôi, một mặt mau chóng đổi ngành. Lúc đó chỉ cần cho nhanh, bất kể học được cái gì mang về, coi như tôi không uổng phí một chuyến sang châu Âu. Đổi một hồi, liền chuyển sang nuôi ong nuôi gà. Ba tháng trước tôi trở về, nhìn lại, mới biết lúc trước mình không nên không học y!"

Người bạn cũ nói đến đây, liền phồng má lên, trân trân nhìn tôi, như thể đang chờ tôi chứng minh cho cái sự "không nên không học y" của anh ta. Đợi một lát, tôi mãi không lên tiếng, cũng cứ học theo điệu bộ của anh ta nhìn anh ta, anh ta liền thở hắt ra, tự mình giải thích rằng:

"Tại sao chứ? Trung Quốc là nước bệnh phu mà lị! Mấy người bạn học cùng nửa năm với tôi, có mấy vị đã treo biển rồi, làm ăn khá khẩm lắm. Thế nhưng trong nửa năm học chung với họ, ở trên lớp hiếm khi thấy được tôn nhan của họ ấy chứ!"

"Ấy, ấy, mọi chuyện vốn dĩ khó mà lường trước được. Chỉ là cậu định mở một trang trại nuôi ong hay gì đó, cảnh quang chắc không đến nỗi thất bại chứ nhỉ?" Tôi đành phải an ủi anh ta như vậy.

"Khó nói lắm, khó nói lắm!... Tôi đem kế hoạch của mình bàn với mấy vị thế giao, bọn họ đều úp úp mở mở không rõ thái độ. Sau đó nghe được họ nói với người khác rằng: Nuôi ong mật thôi mà, cũng phải sang tận nước ngoài học cơ à? Ơ hay, bạn hiền!"

Người bạn cũ này lần đầu tiên thở dài, nghiêng đầu, không nói năng gì nữa, ngón cái gảy gảy chiếc nhẫn vàng khá to ở ngón giữa, xoay một vòng, lại xoay thêm một vòng.

Đúng lúc này, hai người phụ nữ ăn mặc lòe loẹt sành điệu đi lướt qua trước mặt chúng tôi, chốc lát lại đi vòng lại, quay lưng về phía chúng tôi, đứng đó thì thầm to nhỏ.

Người bạn cũ của tôi một mặt vẫn mân mê chiếc nhẫn kia, một mặt rất chăm chú ngắm nghía hai phần "mỹ nhân" từ phía sau ấy. Anh ta bỗng nhỏ giọng lẩm bẩm nói:

"Tôi hối hận nhất, là đã từng học ươm tơ gần ba năm trời."

Anh ta quay mặt sang nhìn tôi một cái, hình như muốn hỏi xem tôi có hiểu ý trong câu nói của anh ta không. Tự tôi tưởng là mình hiểu, liền gật đầu một cái; thế nhưng người bạn cũ lại như nhìn thấu tâm tư của tôi, vội vàng lắc đầu tự bổ sung:

"Không phải hối hận vì tôi hoài công vô ích bỏ ra ba năm tâm huyết đâu. Không phải thế này! Là hối hận vì tôi có thêm chút kiến thức ấy, lại chuốc lấy cho mình sự đau khổ gấp mười gấp trăm lần!"

"Ồ? —" Tôi thực sự ngẩn ngơ cả người.

"Này nhé, này nhé," người bạn cũ cười khổ một tiếng, "Tôi đã có thể phân biệt được tơ tằm với tơ nhân tạo rồi. Cho dù đó là loại lụa là, đoạn kép gì được pha trộn giữa tơ tằm và tơ nhân tạo đi nữa, tôi nhìn một cái, nhiều lắm là giơ tay bóp một cái, là biết ngay trong đó tơ nhân tạo chiếm bao nhiêu phần rồi. Hừ, tôi về nước ba tháng nay, ngày nào cũng nhìn thấy những xiêm y sành điệu lòe loẹt trên người phụ nữ, mỗi lần nhìn thấy, là tôi lại nghĩ đến —"

"Là lại nghĩ đến xưởng tơ của lão gia nhà cậu đã đóng cửa rồi chứ gì?" Tôi không nhịn được bồi thêm một câu, nào ngờ người bạn cũ tỏ vẻ vô cùng không đồng tình, xua tay nói tiếp một mạch:

"Không, không, — là tôi nghĩ đến tơ nhân tạo được chế tạo như thế nào, tôi cảm thấy trên người những người phụ nữ thơm phức ấy chẳng qua chỉ là một bọc thuốc súng mà thôi!"

"Cái gì? Cậu bảo là thuốc súng!" Tôi cũng kinh ngạc kêu lớn lên.

Lời nói của chúng tôi chắc chắn đã bị hai người phụ nữ ở phía trước nghe được rõ mồn một, họ không hẹn mà cùng, quay nửa khuôn mặt lại, liếc xéo chúng tôi một cái, rồi dắt tay nhau bỏ đi về phía chúng ta. Việc này đối với người bạn cũ của tôi mà nói, hình như là một sự sỉ nhục cực lớn; anh ta nghiến chặt răng như đang niệm một từ tiếng nước ngoài, rồi chĩa miệng vào tai tôi gạt lên:

"Không sai, là thuốc súng! Công đoạn đầu tiên để chế tạo tơ nhân tạo cũng giống hệt như chế tạo thuốc súng không khói! Nguyên liệu cũng y như vậy!"

Giọng của tên béo mập này vốn dĩ đã thô, lúc này anh ta lại hét thẳng vào tai tôi, tôi chỉ cảm thấy trong tai ù ù ong ong, "Tơ nhân tạo, ... thuốc súng không khói... y hệt!" Tiếng ù ù chưa dứt, tôi lại nghe thấy người bạn cũ này hình như lại bồi thêm một câu rằng: "Lúc đánh trận, xưởng tơ nhân tạo liền biến thành cục thuốc súng đấy!"

Đến lúc này, tôi cũng hiểu vì sao người bạn cũ này lại nói là "đau khổ". Kiến thức mà anh ta học được chỉ khiến anh ta biết rằng trên người mỗi một người Trung Quốc đều có tơ nhân tạo, hơn nữa tơ nhân tạo còn là thuốc súng, bảo sao anh ta cứ lặp đi lặp lại: "Hối hận nhất, là tôi đã học ươm tơ gần ba năm trời!"

Bây giờ lại đã lâu lắm không gặp người bạn cũ này, cũng không biết anh ta lại chạy đi đâu mất rồi; thế nhưng cứ mỗi lần tôi nhìn thấy tơ nhân tạo được dệt thành, là thế nào cũng nhớ đến anh ta, hơn nữa còn ngửi thấy cả cái thứ "thuốc súng" mà anh ta đã nói nữa!

Hơn nữa, điều quan trọng nhất, nhất định phải kể đến là những sợi tơ nhân tạo này đều là hàng nhập khẩu — hàng Đông Dương!