Tháng 4 năm 1918, trên tạp chí "Tân Thanh niên" có đăng một bài văn có dáng dấp tiểu thuyết, tiêu đề, thể loại, phong cách, thậm chí cả tư tưởng bên trong đều cực kỳ mới mẻ và kỳ lạ: đó chính là tác phẩm đầu tay của Lỗ Tấn: "Nhật ký người điên", nay được biên tập trong tập "Gào thét" này. Khi ấy "Tân Thanh niên" đang đề xướng "Cách mạng văn học", đang không thương tiếc tấn công mãnh liệt vào tư tưởng truyền thống của Trung Quốc. Trong mắt xã hội nói chung, cuốn "Tân Thanh niên" dày hơn trăm trang ấy hầu như không câu nào là không cuồng, không chữ nào là không quái, cho nên "Nhật ký người điên" kỳ quái xen vào trong đó thì cũng chẳng thấy có gì là quái lạ cho lắm, và cũng chưa từng mời gọi được sự chỉ trích của bất kỳ nhà quốc túy nào. Tác phẩm văn nghệ chưa từng có tiền lệ "Nhật ký người điên" vì thế cứ lặng lẽ lướt qua, không hề gây nên sóng gió đáng kể nào trên "văn đàn".
Thế nhưng sau này khi cái tên Lỗ Tấn xuất hiện trên "Tân Thanh niên", thì mỗi lần như vậy đều khiến người ta hồi tưởng đến "Nhật ký người điên"; ít nhất cũng sẽ nghĩ rằng "Đây chính là tác giả của Nhật ký người điên" nhỉ. Người khác thì tôi không biết, nhưng bản thân tôi quả thực đã dưới tâm lý ấy mà đọc nhiều bài "Tùy cảm lục" và các sáng tác sau này của Lỗ Tấn.
Lúc đó, tôi có cảm tưởng gì về "Nhật ký người điên" kỳ quái này, giờ đây đã không còn nhớ rõ lắm; đại loại thời đó cũng chưa chắc đã hình thành ấn tượng gì xác định, chỉ cảm thấy như chịu một sự kích thích khoái khoái, giống như những người ở trong bóng tối đã lâu bỗng nhiên nhìn thấy ánh mặt trời rực rỡ. Những câu văn lạnh lùng sâu sắc trong bài văn kỳ lạ này, giọng văn sắc bén, đối chiếu với ý nghĩa hàm súc nửa vời, cùng màu sắc chủ nghĩa tượng trưng nhàn nhạt, đã cấu thành một phong cách khác lạ, khiến người ta vừa thấy đã cảm nhận được nỗi buồn khoái lạc không sao diễn tả bằng lời. Loại khoái cảm này giống hệt như cảm giác "càng cay càng sướng" của những người thích ăn ớt. Tôi nghĩ nếu ngày đó có vài độc giả phái quốc túy đọc đi đọc lại "Nhật ký người điên" đến năm sáu lần, thì tôi dám khẳng định bọn họ (phái quốc túy) nhất định sẽ không lặng lẽ nhìn nó ("Nhật ký người điên") ra đời, mà phải dùng những lời chửi rủa độc địa để chào đón ngày ra đời của nó ("Nhật ký người điên"). Bởi vì bài văn này, ngoài thể thức quái lạ không đủ để làm khuôn mẫu ra, còn có khá nhiều tư tưởng "ly kinh phản đạo". Lễ giáo cũ truyền thống ở đây đã chịu sự tấn công cay nghiệt nhất, bị đội lên cái tội danh "ăn thịt người". Trong mấy câu dưới đây:
"Mọi việc đều cần phải nghiên cứu, đều sẽ hiểu ra. Từ xưa thường ăn thịt người, ta cũng còn nhớ, nhưng không rõ lắm. Ta lật lịch sử ra xem, lịch sử này không ghi năm tháng, xiêu xiêu vẹo vẹo mỗi trang đều viết mấy chữ "Nhân nghĩa đạo đức". Ta nằm thế nào cũng không ngủ được, nhìn kỹ nửa đêm, mới từ kẽ chữ nhìn ra được chữ, cả cuốn sách đều viết hai chữ là "Ăn thịt"!"
Văn minh tinh thần mà người Trung Quốc luôn tự hào lần đầu tiên phải chịu sự chửi rủa "vô lại" nhất; tuy nhiên lúc đó chưa từng nghe các nhà quốc túy hoảng hốt bảo nhau, đại loại luôn là vì "Nhật ký người điên" chỉ là một cuốn tiểu thuyết thông thường không ai để ý, rốt cuộc không hề nhìn thấy nó mà thôi.
Còn về phía thanh niên, ảnh hưởng lớn nhất của "Nhật ký người điên" lại nằm ở thể tài; vì điều này rõ ràng đã cho thanh niên một gợi ý, khiến họ vứt bỏ "bình rượu cũ", nỗ lực dùng hình thức mới để biểu đạt tư tưởng của chính mình.
Tiếp theo "Nhật ký người điên" là bài văn châm biếm ngắn "ông Khổng Ất Kỷ" trong tiếng cười ẩn chứa nước mắt; tại đây, chúng ta lần đầu gặp bối cảnh mà Lỗ Tấn ưa dùng — Lỗ Trấn và tửu quán Hàm Hanh. Điều này cũng giống như "Thuốc", "Ngày mai", "Phong ba", "AQ chính truyện" và các thiên khác, đều là bức tranh phác họa cuộc đời xám xịt của Trung Quốc cũ. Đặc biệt là cuốn trường thiên "AQ chính truyện" xuất bản sau đó đã để lại cho độc giả ấn tượng khó phai mờ. Hiện nay hầu như không có một thanh niên yêu văn nghệ nào mà miệng chưa từng nói hai chữ "AQ". Chúng ta hầu như ứng dụng hai chữ này ở khắp mọi nơi, khi tiếp xúc với những nhân vật xám xịt, hoặc khi nghe được "câu chuyện" gì đó của họ, thì những mảnh tranh trong "AQ chính truyện" lại hiện lên trước mắt. Chúng ta không ngừng gặp những nhân vật có "tướng AQ" ở mọi mặt xã hội: đôi khi chúng ta tự phản tỉnh, thường nghi ngờ bản thân mình cũng khó tránh khỏi mang theo vài phần tử "tướng AQ". Nhưng có lẽ là do tâm lý che giấu lỗi lầm, tôi lại cảm thấy "tướng AQ" chưa chắc đã là đặc trưng riêng biệt của dân tộc Trung Quốc, dường như đây cũng là một loại nhược điểm phổ biến của nhân loại. Ít nhất, ở điểm "ngoài mạnh trong yếu" này, tác giả đã viết ra nhược điểm phổ biến của nhân tính rồi.
Một sự kiện lớn trong lịch sử Trung Quốc, Cách mạng Tân Hợi, được phản ánh trong "AQ chính truyện", thật khiến người ta cảm thán biết bao! Độc giả lạc quan có lẽ không tránh khỏi phê bình tác giả mô tả quá đáng, gần như cố tình xem nhẹ "cuộc cách mạng thần thánh", nhưng ai đã từng tận mắt chứng kiến sự kiện lớn này ở "huyện" thì nhất định sẽ cảm thấy sự miêu tả trong "AQ chính truyện" là chân thực. Chúng ta xem bảy tám chương ở đây, đại loại sẽ như tỉnh ngộ mà hiểu ra căn nguyên của chính loạn mười hai năm nay vậy! Lỗ Tấn có lẽ là một nhà bi quan, trong "Tự tự", ông nói với người bạn khuyên ông viết văn rằng:
"Giả sử có một căn nhà sắt, hoàn toàn không có cửa sổ và cực kỳ khó phá hủy, bên trong có nhiều người đang ngủ say, chẳng bao lâu nữa đều sẽ ngạt thở mà chết, nhưng đó là từ hôn mê mà đi vào cái chết, chẳng cảm thấy nỗi buồn của cái chết. Bây giờ bạn gào to lên, đánh thức vài người tương đối tỉnh táo, khiến số ít những người bất hạnh này phải chịu nỗi đau đớn lúc lâm chung không thể cứu vãn, bạn lại cho rằng thế là đối xử tốt với họ sao?"
Người bạn trả lời ông rằng: "Tuy nhiên vài người đã thức dậy, bạn không thể nói là tuyệt đối không có hy vọng phá hủy căn nhà sắt này". Vì "nói đến hy vọng thì không thể xóa bỏ", cho nên Lỗ Tấn đã hứa với bạn mình viết văn, đây chính là thiên "Nhật ký người điên" đầu tiên. Thế nhưng nỗi bi quan của ông dường như sau đó vẫn không hề tiêu tan, trong "Chuyện về mái tóc", ông lại nói:
"Bây giờ các vị lý tưởng gia các người lại đang gào thét cái gì mà phụ nữ cắt tóc đấy, lại muốn tạo ra bao nhiêu người đau khổ mà chẳng được gì! Bây giờ chẳng phải đã có những người phụ nữ cắt tóc, vì thế mà không thi đỗ vào trường học, hoặc bị trường học xóa tên rồi sao? Cải cách ư, vũ khí ở đâu? Vừa học vừa làm ư, nhà máy ở đâu? Vẫn cứ để tóc dài, gả cho người ta làm vợ thôi: quên hết mọi thứ vẫn là hạnh phúc, nếu như cô ta nhớ chút ít về bình đẳng tự do thì sẽ phải đau khổ suốt đời!"
Tôi muốn mượn lời của Artsybashev để hỏi các vị, các vị hẹn ước sự xuất hiện của thời đại hoàng kim cho con cháu của những người này, nhưng có gì cho chính bản thân những người này đây? Đây chẳng phải là những lời bi quan và đau đớn y hệt như ẩn dụ về căn nhà sắt trong "Tự tự" hay sao? Sau này, trong "Cố hương", ông lại nói rõ sự hoài nghi của mình đối với "hy vọng":
"Tôi nghĩ đến hy vọng, bỗng nhiên thấy sợ hãi. Khi anh Nhuận Thổ đòi lư hương và chân nến, tôi thầm cười anh ấy, cho rằng anh ấy lúc nào cũng thờ cúng thần tượng, lúc nào cũng không quên. Bây giờ cái gọi là hy vọng của tôi, chẳng lẽ không phải là thần tượng do chính tay tôi tạo ra sao? Chỉ là nguyện vọng của anh ấy gần gũi, nguyện vọng của tôi xa vời mà thôi. Tôi trong mơ màng, trước mắt mở ra một bãi cát xanh biếc bên bờ biển, trên bầu trời xanh thẳm treo một vầng trăng tròn vàng óng. Tôi nghĩ: hy vọng vốn không thể nói là có, cũng không thể nói là không. Điều này cũng giống như con đường trên mặt đất; thực ra trên mặt đất vốn không có đường, người ta đi mãi, cũng thành đường thôi." Còn sự bi quan tương đối ẩn giấu, là ở trong "Tết Đoan Ngọ". "Gần như nói" chính là căn nguyên khiến tác giả luôn bi quan. Hơn nữa sự hoài nghi của ông đối với "hy vọng" cũng sâu thêm một tầng.
Nhưng sự châm biếm mặt bên của "AQ chính truyện" đối với Cách mạng Tân Hợi, tôi cảm thấy không phải vì tác giả ôm chủ nghĩa bi quan. Đây chính là một bức tranh phác họa cực kỳ trung thực, được viết ra cực kỳ chính xác theo ấn tượng lúc bấy giờ. Tác giả sẽ không thêm những cảm nhận gần đây vào hồi ức của mình, ông quyết không phải vì cảm khái thời cuộc hiện tại mà mang kính chủ nghĩa bi quan để viết hồi ức của mình; ý đồ của tác giả, dường như chỉ ở chỗ khắc họa ra bản chất không tiến bộ tiềm ẩn trong tủy xương dân tộc Trung Hoa, — "tướng AQ", tôi cho rằng đây chính là chỗ đáng quý của "AQ chính truyện", sợ rằng cũng chính là nguyên nhân chủ yếu khiến "AQ chính truyện" lưu hành cực rộng. Tuy nhiên đồng thời cũng không tránh khỏi có nhiều người vì khắc họa "tướng AQ" quá mức mà không hài lòng với cuốn tiểu thuyết này, điều này cũng giống như việc người Nga phê bình "tướng Peredonov" trong "Con quỷ nhỏ" của Sologub, không đủ làm tổn hại đến danh tiếng lẫy lừng.
Trên văn đàn mới của Trung Quốc, Lỗ Tấn thường là người tiên phong sáng tạo "hình thức mới"; hơn mười thiên tiểu thuyết trong "Gào thét" hầu như mỗi thiên một hình thức mới, mà những hình thức mới này lại không hề không cho tác giả trẻ những ảnh hưởng cực lớn, vui vẻ có nhiều người làm theo để thử nghiệm. Nhà phê bình lớn của Đan Mạch là Brandes từng nói: "Người có thiên tài, cũng nên có dũng khí. Họ phải dám tự tin vào linh cảm của mình, họ phải tự tin rằng, phàm là những ảo tưởng lóe lên trên màng não mình đều là kiện toàn, mà những hình thức đến một cách tự nhiên ấy, dù là hình thức mới, đều có quyền được yêu cầu công nhận." Những câu nói này của vị nhà phê bình lớn ấy, chúng ta đã nhận được sự chứng minh cụ thể trong "Gào thét". Ngoài sự ngưỡng mộ và thán phục ra, chúng ta còn có thể nói gì đối với tác phẩm của Lỗ Tấn nữa đây?
