Mùa thu năm 1930, tôi bị các bệnh mắt, dạ dày và suy nhược thần kinh cùng lúc, bác sĩ dặn tôi phải bớt dùng mắt và nghỉ ngơi nhiều. Rảnh rỗi không có việc gì làm, tôi thường đến công quán của chú họ Lư, đàm đạo với một vài người đồng hương, cố hữu. Họ là khách quen của Lư công quán, trong số đó có người mở nhà máy, có nhà ngân hàng, công chức, thương nhân, và cả những người đang đầu cơ trong sở giao dịch. Từ họ, tôi đã nghe được rất nhiều chuyện, đối với các hiện tượng xã hội thời bấy giờ cũng nhìn nhận rõ ràng hơn. Khi đó, đúng vào lúc Tưởng Giới Thạch đại chiến với Phùng Ngọc Tường, Diêm Tích Sơn trên tuyến đường sắt Tân Phố, đồng thời khủng hoảng kinh tế thế giới cũng lan tới Thượng Hải. Công nghiệp dân tộc Trung Quốc dưới sự áp bức của ngoại vốn cùng ảnh hưởng của nông thôn náo loạn và kinh tế phá sản, đang đứng trước tuyệt cảnh. Để chuyển dịch cuộc khủng hoảng của chính mình, các nhà tư bản càng gia tăng bóc lột công nhân. Trong khi đó, cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân cũng đang phát triển mạnh mẽ. Mở tờ báo ra, đầy trang là tin tức kinh tế không chấn hưng, thị trường tiêu điều, nhà máy đóng cửa, công nhân đình công. Tôi lại thường xuyên biết được từ bạn bè rằng chính quyền đỏ Xô viết ở các tỉnh phía Nam đang phát triển mạnh mẽ, Hồng quân đã đập tan nhiều cuộc vây quét quân sự của Tưởng Giới Thạch, thanh thế ngày càng tăng. Đặc biệt là việc Hồng quân bộ đội Bành Đức Hoài chiếm lĩnh Trường Sa, đã cổ vũ lòng người vô cùng mạnh mẽ. Những tin tức này tuy chỉ là mảnh ghép, nhưng đã cổ vũ tôi. Khi đó tôi đã có ý nghĩ tích lũy những tư liệu này, tiêu hóa chúng, viết một cuốn tiểu thuyết là bản giao hưởng của đô thị trắng và nông thôn đỏ.

Cuộc tranh luận về tính chất xã hội Trung Quốc diễn ra rất sôi nổi vào mùa hè thu năm 1930, cũng có mối liên quan khá lớn đến việc xác định ý đồ viết cuốn tiểu thuyết này của tôi. Những người tranh luận lúc bấy giờ đã đưa ra ba quan điểm: Một, xã hội Trung Quốc vẫn là xã hội nửa phong kiến nửa thuộc địa, lật đổ chính quyền Tưởng Giới Thạch đại diện cho đế quốc chủ nghĩa, thế lực phong kiến, giai cấp tư sản quan liêu mại bản là nhiệm vụ cách mạng hiện tại, lãnh đạo cuộc cách mạng này là giai cấp vô sản. Đây là quan điểm của phái cách mạng. Hai, Trung Quốc đã đi lên con đường tư bản chủ nghĩa, nhiệm vụ chống đế quốc chống phong kiến nên do giai cấp tư sản Trung Quốc gánh vác. Đây là quan điểm của phái Tờ-rốt-kít. Ba, giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc có thể tìm được sự sống và phát triển trong khe hở giữa việc vừa chống Đảng Cộng sản, vừa chống giai cấp đế quốc và mại bản quan liêu, để xây dựng chính quyền tư sản kiểu Âu Mỹ. Đây là quan điểm của một số học giả tư sản. Tôi viết cuốn tiểu thuyết này chính là muốn dùng biểu hiện hình tượng để trả lời phái Tờ-rốt-kít và các học giả tư sản: Trung Quốc không đi theo con đường phát triển tư bản chủ nghĩa, Trung Quốc dưới sự áp bức của thế lực đế quốc, phong kiến và giai cấp mại bản quan liêu, là đã trở nên càng nửa phong kiến nửa thuộc địa hơn. Trong giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc tuy có những người mang tính cách giống tư sản Pháp, nhưng Trung Quốc nửa thuộc địa nửa phong kiến năm 1930 khác với nước Pháp thế kỷ XVIII, tương lai của giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc là vô cùng ảm đạm. Chúng yếu ớt và dao động. Khi đó, lối thoát của chúng chỉ có hai: đầu hàng đế quốc chủ nghĩa, đi theo con đường mại bản hóa, hoặc thỏa hiệp với thế lực phong kiến.

Ban đầu tôi hình dung, bản giao hưởng đô thị - nông thôn này sẽ chia làm phần đô thị và phần nông thôn, phần đô thị dự định viết thành một bộ ba, và đã viết ra đề cương sơ bộ.

Phần thứ nhất gọi là "Bông Sợi". Trong phần này dự định viết: Một, tranh thủ cơ hội các cường quốc tư bản chủ nghĩa chính là các nước đang bận rộn không rảnh tay hướng về phía Đông trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc đã có hy vọng ngẩng đầu; công nghiệp nhẹ là công nghiệp dệt bông sợi có viễn cảnh phát triển nhất thời. Hai, nhưng cùng với sự hưng khởi của công nghiệp nhẹ tư bản chủ nghĩa thời kỳ đầu, sự phá sản của nông thôn lại tiến hành với gia tốc; nông dân chịu sự áp bức, bóc lột của quân phiệt địa phương và sự cướp bóc của hàng ngoại, đã sớm không thể sống nổi, giá sợi, vải sản xuất trong nước lại cao hơn hàng ngoại, nông dân không có khả năng mua. Thế là, ba, mầm non công nghiệp nhẹ Trung Quốc lập tức lâm vào phá sản vì sự cạnh tranh của sợi Nhật Bản. Công nghiệp dệt may Nhật Bản cũng là tận dụng cơ hội Chiến tranh thế giới thứ nhất mà thu được lợi nhuận lớn, lúc này dùng vốn dày để cạnh tranh với công nghiệp dệt may Trung Quốc. Phần này chủ yếu viết về cuộc đấu tranh giữa công nhân và nhà tư bản, hai lần đình công của công nhân đều bị nhà tư bản dùng thủ đoạn chia rẽ, lừa dối phá hoại, lần đình công thứ ba mãnh liệt hơn hai lần trước thì bị nhà tư bản thuê lưu manh tới phá. Phần này còn có miêu tả bên lề: Một, giá trị thặng dư do công nhân sản xuất vốn không ít, nhưng chủ nhà máy bạo phát gia đình tiêu tiền như rác, khiến chủ nhà máy tăng cường bóc lột công nhân mà dẫn đến đình công. Hai, lần đình công thứ nhất, vài nhà máy Trung Quốc khác vì hy vọng bớt đi một đối thủ cạnh tranh, liền sai tay sai xúi giục công nhân nhà máy này đình công. Nhưng đến lần đình công thứ hai, những kẻ xúi giục lại liên kết với nhau không cho phép chủ nhà máy này đáp ứng yêu cầu của công nhân. Chủ nhà máy này bèn nghĩ chi bằng bán nhà máy cho người Nhật, vẫn không mất chức phú gia ông. Khi đó tôi đã định ra kế hoạch nghiên cứu: Một, tổ chức bên trong và tình hình làm việc của nhà máy sợi; Hai, tình hình nhà máy sợi Trung Quốc thời kỳ cạnh tranh với nhà máy sợi Nhật Bản; Ba, phương pháp cạnh tranh của nhà máy sợi Nhật Bản. Đồng thời, tôi còn đọc cuốn "Công nghiệp dệt may Trung Quốc và sản phẩm của nó" của Chu Bồi Lan (do Thương vụ Ấn thư quán xuất bản). Tôi còn định viết tính cách của chủ nhà máy này là: Lúc đầu hùng tâm tráng chí, ông ta nói sự phát triển của giai cấp tư sản dân tộc Ấn Độ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất cũng là làm công nghiệp nhẹ trước, phong trào độc lập của Ấn Độ lấy những giai cấp tư sản dân tộc này làm hậu thuẫn. Nhưng sau khi trở thành nhà giàu mới nổi, liền kiêu sa dâm dật, lập tức thay đổi thành một con người khác. Khi nhà máy xảy ra cuộc đình công thứ hai, ông ta định vay tiền ngân hàng nước ngoài, em trai ông ta ngăn cản, ông ta liền nói: Giai cấp tư sản Trung Quốc chúng ta có di sản tổ tiên gì đâu? Hình thái hiện tồn của lao động thặng dư tích lũy suốt mấy ngàn năm nay là đê điều, kênh đào, Vạn Lý Trường Thành, cùng vô số từ đường, miếu mạo. Chúng ta quá mệt mỏi rồi, không thể so sánh với người nước ngoài, đành phải đầu hàng thôi.

Phần thứ hai của đô thị là "Chứng khoán". Những điểm biểu hiện của phần này như sau: Một, quan liêu, địa chủ, nhà công nghiệp sau khi thất bại, đều đem vốn tích lũy được đi mở ngân hàng, lập sở giao dịch, tạo thành pháo đài của tư bản tài chính (tài phiệt), đây là hiện tượng Trung Quốc chuyển hướng sang tư bản chủ nghĩa lần thứ hai. Hai, sự nghiệp chính của những tài phiệt này chính là cấu kết với chính phủ, ứng trước tiền vốn, nhận bán công trái, tự mình phát tài. Ba, họ dùng đủ mọi phương pháp hấp thu tiền tiết kiệm của giai cấp tiểu tư sản, lại vay tiền ngân hàng nước ngoài để làm vốn ứng trước cho chính phủ, cho nên một mặt họ thay người nước ngoài mở rộng thế lực kinh tế, mà mặt khác lại duy trì các quân phiệt địa phương và chính phủ bán nước. Bốn, tư bản thặng dư không làm sự nghiệp sản xuất mà lấy hình thức tư bản tài chính để thu lợi, biểu thị sự sa đọa tột cùng của giai cấp tư sản Trung Quốc.

Nam chính của phần này đến từ ba phương diện: Một, những kẻ cho vay nặng lãi ở nông thôn, đầu cơ sở giao dịch thành công mà giàu lên, sự giàu có của hai loại người này đều là hy sinh một số người ở quê hương mà có được. Hai, quan liêu cũ xuất phẩm (sản phẩm) từ tiền mồ hôi nước mắt người dân mà hoạt động trong sở giao dịch. Ba, hai anh em chủ nhà máy trong "Bông Sợi". Ba hạng người này hợp vốn mở một ngân hàng.

Tóm tắt câu chuyện như sau: Ngày khai trương ngân hàng, có hai người là bà Giáp và ông Bính, bị một trong các cổ đông ngân hàng (kẻ giàu lên nhờ cho vay nặng lãi và mở sở giao dịch) lừa gạt (mua cổ phiếu sở giao dịch) mà mất sạch tài sản, nghe tin kẻ thù hại mình mở ngân hàng, đặc biệt đến tính sổ. Nhưng không tìm được kẻ thù, ngược lại bị người trong ngân hàng dùng lời lẽ ngon ngọt khuyên đi. Một trong các cổ đông ngân hàng là em trai của chủ nhà máy sợi hiện là tổng thủ kho, hắn thấy con gái bà Giáp là cô Giáp rất đẹp, liền nảy ý xấu. Hắn nói, ngân hàng sẵn sàng nhận cô Giáp làm nhân viên, coi như bù đắp những tổn thất hai mẹ con cô từng chịu trước đây. Sau đó, vị tổng thủ kho này nhiều lần quyến rũ cô Giáp, nhưng luôn không thành công. Vì vị hôn phu của cô Giáp là ông Đinh đang học kỹ thuật điện ở Mỹ, không lâu nữa sẽ về nước. Trong một buổi tiệc, tổng thủ kho chuốc say cô Giáp mà đạt được mục đích. Sau sự việc, cô Giáp cùng tổng thủ kho làm ầm ĩ, tổng thủ kho nói nguyện cưới cô làm vợ, cô Giáp không chịu. Tổng thủ kho liền nói, coi như không có việc này, và nói việc này chỉ ta biết ngươi biết, tuyệt đối không có người thứ ba biết. Cô Giáp nghĩ lại nếu làm ầm ra, bản thân cũng không vẻ vang gì, đành nhẫn nhịn. Không lâu sau, vị hôn phu của cô là ông Đinh về nước, lại nhận ra tổng thủ kho là bạn học thời trung học. Ông Đinh liền bàn chuyện kết hôn với cô Giáp. Cô Giáp không có dũng khí thẳng thắn nói với ông Đinh, đành phải kết hôn. Ông Đinh một lòng muốn mở nhà máy, gọi vốn khắp nơi đều vấp phải tường, bất đắc dĩ bàn với tổng thủ kho, vay tiền ngân hàng. Tổng thủ kho không cho, ngược lại khuyên ông Đinh đem số tiền mặt bán gia sản có được gửi vào ngân hàng. Ông Đinh tự nhiên không chịu. Sau đó vì thấy nhà máy không mở được, lại nghe những lời hoa mỹ của tổng thủ kho mà dùng tiền mua cổ phiếu nào đó của Mỹ. Tuy nhiên, cơn bão sụt giá cổ phiếu ở New York khiến ông ta phá sản. Từ đó, cặp vợ chồng này đều trở thành những người mất trí.

Phần thứ ba của đô thị là "Giá vàng". Những điểm biểu hiện như sau: Một, nhà tư bản tài chính chỉ làm kế toán cho quân phiệt chứ không thể điều tiết công nghiệp Trung Quốc. Hai, giai cấp tư sản Trung Quốc thời kỳ chủ nghĩa tư bản quốc tế suy tàn, ngoài hình thức tồn tại như phụ dung của người nước ngoài ra, không có con đường thứ hai. Ba, nhưng giai cấp tư sản Trung Quốc còn nói dối lừa người, tự xưng là giai cấp tư sản Trung Quốc.

Kết cấu câu chuyện: Một, kết quả giá bạc sụt thấp, tạo nên sự đắc lợi của tư bản tài chính Trung Quốc và sự phá sản của công thương nghiệp. Hai, nhà tư bản tài chính Trung Quốc vốn là hóa thân hoàn toàn của giai cấp mại bản, sa đọa hơn cả các nhà công thương nghiệp. Ba, chỉ chăm chăm tăng cường bóc lột công nhân, nhà công nghiệp Trung Quốc cũng khó mà tự tồn tại.

Tóm tắt nội dung phần này như sau: Ông Cổ ba mươi năm trước bị liệt nửa người, nằm ở tầng lầu, cách biệt với đời, ngày ngày chỉ tụng "Thái Thượng Cảm Ứng Thiên". Con trai trưởng của ông Cổ mở nhà máy diêm ở Thượng Hải, con gái và con út hầu hạ cha tại nhà. Năm Dân Quốc thứ 18, do thổ phỉ liên tục cướp phá các thị trấn lân cận, người con trưởng bèn thuê một chiếc tàu hỏa nhỏ đón ông Cổ đến Thượng Hải. Ông Cổ nhìn ra ngoài xe hơi, thấy xe hơi, xe điện, tòa nhà chọc trời ập đến, sự căng thẳng hỗn loạn của đô thị cận đại, cùng các thiếu phụ thời trang mới hở tay lộ chân, tất cả những điều này đều làm ông Cổ kinh hoàng, choáng váng, ông mở cuốn "Thái Thượng Cảm Ứng Thiên" đang ôm trong tay, muốn tụng đọc để trấn định tâm thần, nhưng không thể. Người con trưởng thấy vậy, bèn đưa tờ báo hôm đó cho ông. Ông Cổ xem báo, không ngờ đúng lúc có tin tức vụ án Hoàng Tuệ Như, ông xem xong thì khí uất, liền ngất xỉu trên xe, từ đó không bao giờ tỉnh lại được nữa. Chủ nhà máy diêm có một người anh em họ, chính là em trai của chủ nhà máy sợi trong hai phần trước, hiện là phó giám đốc một ngân hàng kiêm làm kinh doanh đầu cơ, hắn khuyên chủ nhà máy diêm chi bằng thế chấp nhà máy diêm, lấy tiền mặt, làm kinh doanh vàng, nhưng chủ nhà máy diêm không chịu. Tuy nhiên hắn không biết vợ mình lại đang dùng tiền riêng kinh doanh vàng. Nhưng khi giá vàng đột ngột giảm, bà ta cũng mất sạch toàn bộ.

Nhà máy diêm vì sự liên lụy của việc vàng đắt bạc rẻ và nguyên liệu (đến từ nước ngoài) tăng giá, cuối cùng không thể duy trì, thế chấp cho ngân hàng nước ngoài, nhưng vẫn làm giám đốc, diễn thuyết với công nhân trong nhà máy, vẫn tự xưng là "nhà máy quốc hóa" v.v.

Tôi vốn định lấy "Bông Sợi", "Chứng Khoán", "Giá Vàng" làm bộ ba cuốn tiểu thuyết mới làm phần đô thị, mà người xuyên suốt trong đó chính là em trai của chủ nhà máy trong "Bông Sợi". Nhưng viết xong đề cương, thì thấy hình thức này không lý tưởng: phần nông thôn có cần viết bộ ba không? Bộ ba đô thị và bộ ba nông thôn này phối hợp, hô ứng thế nào? v.v., đều khó xử lý. Thế là tôi gác lại kế hoạch này.

Tháng mười một, tôi chuyển sang viết cuốn tiểu thuyết trung thiên "Đường", việc này lại quay về với đề tài viết về giới tri thức. Thế nhưng mới viết được hơn một nửa, bệnh mắt lại tái phát lần thứ hai, lần này còn nghiêm trọng hơn lần trước. Vị bác sĩ nhãn khoa đã chữa bệnh cho tôi khi mắt phát bệnh lần trước, lần này lại bó tay. Việc này thật khó xử. Bác sĩ nhãn khoa ở Thượng Hải cũng không ít, vị đã chữa bệnh cho tôi đó, có thể coi là người ưu tú nhất trong số đó. Ông ta cũng bó tay, vậy thì còn có thể mời ai nữa. May mà Trịnh Chấn Đạc giới thiệu đồng hương của ông là Lưu Dĩ Tường, người mới từ Nhật Bản về mở phòng khám ở Thượng Hải. Ông ấy kiểm tra hai mắt của tôi, liền nói tôi là bệnh mắt hột lâu năm, hiện mí mắt trên hai mắt đã không còn hạt mắt hột, nhưng kết thành sẹo, đây không phải là nguyên nhân của đợt bệnh mắt lần này. Nguyên nhân bệnh mắt lần này nghiêm trọng nằm ở chỗ giác mạc mắt phải bị loét, tạo thành một lỗ nhỏ. Mắt trái thì có màng mây dày từ trên xuống dưới đã che mất một nửa đồng tử. Tôi nghe nói vậy, có chút hoảng sợ. Tôi hỏi Lưu Dĩ Tường làm sao bây giờ? Ông ấy nói mắt phải dễ chữa, chỉ cần tiêm huyết thanh của chính mình, khoảng một tuần có thể hồi phục, màng mây trên mắt trái kia thì khó đối phó hơn, không biết mất bao nhiêu thời gian mới có thể tiêu tan. Cái gọi là huyết thanh của chính mình, là rút một ít máu từ người tôi, sau đó phối với thuốc. Phần tiêm là ở góc mắt phải. Tôi nghe nói phải tiêm trên mắt, dù là ở góc mắt, cũng cảm thấy kinh ngạc. Nhưng sự đã rồi, chỉ có thể làm theo. Ngày hôm đó, bác sĩ Lưu lấy máu của tôi, dặn tôi hôm sau đến tiêm. Tôi về nhà nói với mẹ và Đức Chỉ, họ đều kinh hãi, nói chưa từng nghe nói trên mắt có thể tiêm thuốc. Vì vậy, hôm sau tôi đến, Đức Chỉ cũng đi cùng. Trước khi tiêm, Lưu Dĩ Tường bảo tôi nghĩ chuyện khác, đừng coi việc tiêm là chuyện gì. Tôi nhắm mắt làm theo, tâm tưởng chuyện viết lách, một lát sau, Lưu Dĩ Tường nói xong rồi, tôi mở mắt ra, không biết đã tiêm xong từ lúc nào. Lưu Dĩ Tường lại hỏi tôi có uống rượu không, hút thuốc không? Tôi đáp trước giờ không uống rượu, nhưng hút thuốc thì nhiều. Lưu nói, từ nay về sau, cũng không được hút thuốc nữa. Lại lấy ra một ống thuốc mỡ, nói mỗi ngày bôi lên mắt mấy lần, bôi xong phải nhẹ nhàng xoa vài cái, và đưa cho ống thủy tinh nhỏ, nói thuốc mỡ bôi trên ống là được. Loại thuốc mỡ này tên là gì, tôi quên rồi, nhưng nhớ tên nhà máy là Lily. Về nhà, Đức Chỉ nói, tiêm là ở trên mí mắt góc trái mắt phải, cũng khen bác sĩ bản lĩnh giỏi, tiêm trên mí mắt này thật không dễ dàng. Vì bác sĩ Lưu bảo tôi không được đọc sách viết chữ nữa, tóm lại không được dùng mắt, nên mẹ liền bảo Đức Chỉ giám sát tôi.

Mỗi tuần tôi đều đến chỗ bác sĩ Lưu tái khám. Hai tuần sau, mắt phải đã khôi phục trạng thái ban đầu, nhưng màng mây trên mắt trái vẫn như cũ. Tôi kiên nhẫn dưỡng bệnh, mắt trái không đọc sách xem báo. Như vậy suốt ba tháng, Lưu Dĩ Tường nói màng mây trên mắt trái của tôi cũng tan hết rồi. Ông ấy nói, ngoài dự đoán của ông, tôi lại khôi phục nhanh như vậy. Tôi nói, đây là vì tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của ông đấy. Thuốc mỡ chưa dùng hết, Lưu Dĩ Tường nói có thể tiếp tục dùng, mỗi tối trước khi ngủ một lần, cho đến khi dùng hết thì thôi. Tôi cũng làm theo.

Trong thời gian nghỉ ngơi ba tháng này, dù mắt không thể dùng nhiều, tư tưởng của tôi lại hoạt động mạnh mẽ. Tôi tạm thời gác lại "Đường", lại quay về với bộ ba thành thị - nông thôn. Tôi quyết định thay đổi kế hoạch, không viết bộ ba mà viết trường thiên lấy thành thị làm trung tâm, tức là "Tử Dạ" sau này. Câu chuyện phần một "Giá vàng" trong kế hoạch cũ là bệnh liệt nửa người của ông Cổ và bị sự kích thích của cuộc sống hỗn loạn căng thẳng đô thị làm cho đột quỵ, được giữ lại, nhưng không phải là cha của chủ nhà máy diêm mà biến thành cha của Ngô Tôn Phủ. Việc thua lỗ của nhà máy diêm v.v. cũng được giữ lại, nhưng chủ nhà máy là Chu Trọng Vỹ, hơn nữa tính cách của chủ nhà máy diêm này phức tạp hơn nhiều so với kế hoạch ban đầu.

Tiếp đó, tôi nghiên cứu sâu hơn tình trạng kinh tế Trung Quốc thời bấy giờ, quyết định đổi nhà máy sợi thành nhà máy tơ lụa. Bởi vì, công nghiệp Trung Quốc thời bấy giờ lấy việc kinh doanh xuất khẩu làm nghiệp vụ chính, chỉ có tơ kinh (tức tơ do máy quấn thành), hơn nữa tại Lyon Pháp, thị trường New York Mỹ từ lâu đã đứng vững, nhưng lúc này chịu sự cạnh tranh của tơ Nhật Bản mà dần dần rơi vào thế thất bại.

Trong ba tháng này, giống như ôn lại sách đã đọc, tôi lại thăm hỏi những người thân, cố hữu đồng hương đã gặp và từng trò chuyện lâu trước đây tại Lư công quán. Đúng là ôn cố nhi tri tân, lần thăm lại cố hữu đồng hương này, trong câu chuyện của họ, khiến tôi biết được chỉ riêng năm 1930, nhà máy tơ lụa Thượng Hải từ một trăm nhà ban đầu biến thành bảy mươi nhà. Nhà máy tơ lụa Vô Tích từ bảy mươi nhà ban đầu biến thành bốn mươi nhà. Khó khăn của nhà máy tơ lụa Quảng Đông cũng tương đương. Các nhà máy tơ lụa khác ở Tô Châu, Trấn Giang, Hàng Châu, Gia Hưng, Hồ Châu mười nhà thì tám chín nhà đóng cửa. Nhà máy tơ lụa Tứ Xuyên tuyên bố ngừng kinh doanh có hai, ba chục nhà. Đây đều là kết quả của việc tơ Nhật Bản cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Điều này củng cố niềm tin của tôi trong việc lấy nhà máy tơ lụa làm nhà máy chính trong "Tử Dạ". Tôi lại biết được từ miệng cố hữu đồng hương rằng, năm 1929 các nhà máy diêm Trung Quốc tuyên bố phá sản, Giang Tô Thượng Hải chín nhà, Chiết Giang ba nhà, Hà Bắc ba nhà, Sơn Tây bốn nhà, Cát Lâm ba nhà, Liêu Ninh ba nhà, Quảng Châu mười ba nhà. Điều này lại củng cố kế hoạch đã định của tôi trong việc lấy nhà máy diêm lấy tiêu thụ trong nước làm chính làm đối tượng chịu sự cạnh tranh của các đồng nghiệp Nhật Bản và Thụy Điển mà không đứng vững được trong nước. Đây chính là lý do khiến tôi nỗ lực miêu tả bi kịch cuối cùng của Chu Trọng Vỹ và nhà máy của hắn.

Đồng thời tôi lại một lần nữa tham quan nhà máy tơ lụa và nhà máy diêm. Đây là lần đầu tiên tôi viết về doanh nhân, nên viết những doanh nhân này thành tính cách như thế nào, khá tốn công suy nghĩ. Kinh nghiệm miêu tả nhân vật trong tiểu thuyết, tôi coi là đã có một chút. Đó chính là đem tính cách của những người thật quen thuộc nhất trải qua tổng hợp, phân tích, sau đó tìm được tính cách điển hình gần giống nhất. Nguyên tắc này, tự nhiên cũng có thể áp dụng vào việc sáng tạo tính cách điển hình của doanh nhân. Tính cách của Ngô Tôn Phủ chính là được tạo ra như vậy; sự quyết đoán, có phách lực của Ngô, lúc thì hết sức bình tĩnh, lúc lại giận dữ đùng đùng, yêu cầu với cấp dưới hết sức nghiêm khắc, một phần lấy từ quan sát của tôi về chú họ Lư, một phần lấy từ những đồng hương làm công nghiệp khác. Tính cách của Chu Trọng Vỹ trong sách coi là một kiểu điển hình khác, tôi cũng tổng hợp nhiều người mà tạo ra.

Sau khi quyết định cải viết trường thiên tiểu thuyết, tôi liền cấu tứ lại và viết ra một bản "Đề yếu" và một đề cương đơn giản, sau khi bệnh mắt của tôi hoàn toàn chữa khỏi, và viết tiếp xong "Đường", lại căn cứ vào đề cương này viết ra bản đề cương phân chương chi tiết có khoảng vài tập. Hiện nay những đề cương này đều bị mất, nhưng bản "Đề yếu" đó lại bảo tồn được một cách kỳ diệu! "Đề yếu" này số chữ không nhiều, tôi liền chép nó xuống dưới đây. Bởi vì từ đó có thể thấy thoáng qua hình dung ban đầu của tôi khi viết "Tử Dạ".

Đề yếu

Hai tập đoàn tư sản lớn:

Tập đoàn tư bản công nghiệp với Ngô Tôn Phủ làm nhân vật chính; bao gồm:

a. Chu Trọng Vỹ, mại bản kiêm chủ nhà máy diêm.

b. Nhà hàng hải A, lại đang trù bị công ty xe hơi đường dài.

c. Nhà mỏ B, công ty than Trung Hưng.

d. Chu Ngâm Thu, cũng làm nhà máy tơ lụa nhưng bị áp bức.

e. Chủ nhà máy tơ lụa C, sau đó cũng bị thôn tính.

f. Chủ nhà máy cuốn thuốc lá D.

Tập đoàn tư bản ngân hàng với Triệu Bá Thao làm nhân vật chính; bao gồm:

a. Hàn Mạnh Tường, môi giới sở giao dịch.

b. Đại địa chủ A.

c. Đỗ Trúc Trai, tiền nghiệp. Sau khi cuộc xung đột giữa tập đoàn tư bản công nghiệp và tập đoàn tư bản ngân hàng gay gắt hóa, ông ta giữ trung lập.

d. Nhà ngân hàng phái nghiên cứu, tổng giám đốc công ty tín thác nào đó.

Các nhân vật tư sản đứng giữa hai tập đoàn lớn này:

a. Lục Khuông Thời, môi giới sở giao dịch, vì bị tài khoản trống làm liên lụy mà phá sản bỏ trốn.

b. A, vì nội địa phỉ nhiều, mang vốn đến Thượng Hải làm tư bản du động. Phá sản.

c. B, C, sau cách mạng làm quan hai năm, vơ vét được mười mấy vạn, hiện cũng ở Thượng Hải làm sự nghiệp đầu cơ công trái. Phá sản.

d. D, quân nhân thất nghiệp, là bạn thân của tham mưu Lôi, từng có lúc là đồng mưu đầu cơ công trái với Triệu Bá Thao.

e. Lý Ngọc Đình, nhà kinh tế học, quân sư của Triệu Bá Thao, nhưng thực chất là công cụ của Triệu.

f. G, ông chủ tiền trang nhỏ, tức kẻ bán khống mà làm liên lụy đến Lục Khuông Thời, nhưng bản thân ông ta không lỗ vốn, ông ta trốn trước.

g. H, thương nhân trung đẳng, phá sản trong cơn bão công trái.

h. Ông chủ tòa báo, quan hệ tốt với Lý Ngọc Đình.

Độc lập bên ngoài hai tập đoàn tư sản lớn này:

Giai cấp mại bản: Mại bản quân hỏa, mại bản ngân hàng nước ngoài.

Phía tư bản công nghiệp với quan hệ đế quốc chủ nghĩa:

a. Ngô Tôn Phủ sau đó cũng muốn phát sinh quan hệ với nhà ngân hàng Anh.

b. Nhà hàng hải A từ đầu đã có quan hệ bí mật với tư bản Nhật.

c. Chu Trọng Vỹ sau đó vì chịu sự áp bức của tập đoàn ngân hàng mà đầu hàng tư bản người Nhật.

Phía tư bản ngân hàng với quan hệ đế quốc chủ nghĩa:

a. Hậu thuẫn của Triệu Bá Thao là người Mỹ. Hắn là mại bản ngân hàng.

b. Sự nghiệp địa sản của đại địa chủ A cũng hợp tác với người Mỹ người Anh.

Bối cảnh chính trị của họ:

Tư bản công nghiệp nghiêng về phái Cải tổ. Nhưng cũng có kẻ nghiêng về phái Tưởng, ví dụ nhà mỏ B.

Trong tư bản ngân hàng, Triệu Bá Thao là phái Tưởng; nhưng công ty tín thác nào đó của phái nghiên cứu thì phản Tưởng, phản Quốc dân Đảng.

Ngày 17 tháng 5 Briand công bố "Kế hoạch liên bang châu Âu". Trong sở giao dịch ngày 4 tháng 6 Lý Tông Nhân, Trương Phát Khuê chiếm lĩnh Trường Sa. Đồng thời, Bành Đức Hoài chiếm lĩnh Nhạc Châu ba ngày. Lần đình công thứ hai giữa tháng 6 quân Quế lại rút khỏi Trường Sa, Vũ Hán lại yên ổn. Hạ Long và trong sở giao dịch ở Sa Thị, Hiếu Cảm, Đại Dã ra ra vào vào. Giao chiến lần thứ hai ngày 27 tháng 6 quân Sơn Tây chiếm lĩnh Tế Nam. Dọc theo lưu vực sông Trường Giang, trong sở giao dịch, cờ đỏ khắp nơi và ẩn hiện trên núi. Các tàu thuyền sông Trường Giang liên tục bị bắn phá. Lần đình công thứ ba.

Đầu tháng 7 Chu Mao vây công Cát An, Nam Xương nguy cấp.

Ngày 27 tháng 7 quân Bành Đức Hoài chiếm lĩnh Trường Sa, đồng thời Chu Mao vây công Nam Xương, bao vây tập kích Cửu Giang.

Nhóm chính khách, quân nhân thất ý, lưu manh, công tặc:

a. Chính khách phái Cải tổ A, B, thân thiết với Ngô Tôn Phủ.

b. Quân nhân thất ý — phái Cải tổ, phái Bắc Dương.

c. Lưu manh — kẻ phá hoại cuộc đình công nhà máy tơ lụa Dụ Hoa. Lưu manh do Chu Ngâm Thu và Lưu Ngọc Anh v.v. thu mua mưu đồ bắt cóc Triệu Bá Thao. Lưu manh do Ngô Tôn Phủ thu mua mưu đồ ám sát Triệu Bá Thao. Lưu manh do Triệu Bá Thao nuôi dưỡng để tự vệ.

d. Công tặc — thuộc phái Tưởng trong công hội vàng. Thuộc phái Cải tổ trong công hội vàng. Thuộc phái Cải tổ mà không ở trong công hội vàng. Thuộc loại do phía nhà tư bản thuê mướn. Thuộc phái Hủy bỏ.

e. Ác bá — kẻ buôn bán thuốc lá lậu v.v.

Nhóm người phản nghịch:

Nữ công nhân: (1) Phần tử cơ sở của đường lối Lập Tam; (2) Kẻ dao động khi đấu tranh kịch liệt; (3) Dần dần đi lên con đường đúng đắn.

Người chỉ huy: (1) Kẻ phụng hành đường lối Lập Tam; (2) Kẻ tư tưởng hữu khuynh; (3) Kẻ đấu tranh hai mặt trận; (4) Loại như Thái Chân.

Thanh niên học sinh: Tham gia các ngày lễ kỷ niệm, hoạt động phản quốc trong học sinh.

Nhà văn cánh tả: Chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh và tả khuynh và chủ nghĩa bất động. Nữ diễn viên kịch xã.

Công nhân các nhà máy khác (ví dụ gia đình Chu Quế Anh, bản thân cô là nữ công nhân nhà máy tơ lụa, em trai là công nhân nhà máy diêm, một người em trai khác thì có thể là công nhân ngành nghề khác). Nhóm tiểu tư sản:

Thị dân nói chung — bi quan thất vọng. Bác sĩ, em trai Lục Khuông Thời.

Tri thức phần tử — dao động. Phạm Bác Văn, Ngô Chi Sinh, Trương Tố Tố, phóng viên nào đó, ông chủ tiệm sách nhỏ nào đó.

Kẻ trụy lạc — con trai Lục Khuông Thời.

Người kỳ lạ trong vũ trường — ông lão. Con gái ông là đảng viên cách mạng bị giết, ông lão đến nay vẫn tìm kiếm. Phát triển của kết cấu tổng thể: "Tịch Dương" (Hoàng hôn) "Liệu Nguyên" (Đồng cỏ cháy) "Dã Hỏa" (Lửa dại) or

Một, người có thế lực phía tư bản công nghiệp mưu tổ chức một ngân đoàn, một mặt chống lại sự áp bức của tư bản ngân hàng Triệu Bá Thao v.v., mặt khác thì mưu thôn tính kẻ tư bản công nghiệp thực lực yếu kém.

Hai, tập đoàn tư bản công nghiệp này ở điểm thôn tính nhà tư bản công nghiệp nhỏ thì sắp thành công rồi, nhưng thế tấn công của người lao động lại bắt đầu rồi. Khi họ nỗ lực trấn áp được sự phản kháng của người lao động rồi, nhưng bản thân lại bị tập đoàn tư bản ngân hàng bắt cóc mà lâm vào khổ đấu. Đồng thời họ lại chịu sự tấn công của người lao động.

Ba, xen lẫn các âm mưu chính trị và trong sở giao dịch, cuộc đấu tranh của hai tập đoàn tư sản lớn này gay gắt đến cực điểm, và công khai hóa, do đó xảy ra các trò hề ám sát và mượn thế lực chính trị (Triệu cấu kết thế lực chính trị sẽ lấy tội cấu kết phái Cải tổ mà truy nã Ngô Tôn Phủ) v.v.

Bốn, các phần tử tư sản thực lực thứ yếu bị nghiền nát giữa hai tập đoàn tư sản lớn này thì mỗi người mưu báo thù, hoặc đầu quân phái Ngô, hoặc đầu quân phái Triệu. Kẻ mưu lật đổ Triệu lấy sở giao dịch làm chiến trường; kẻ mưu lật đổ Ngô lấy nhà máy làm chiến trường, mưu lợi dụng người lao động. Ở đây tạo ra cuộc đình công lần thứ ba của người lao động. Và cuộc đình công này tuy do sự xúi giục của phái Triệu mà phát ra, nhưng sau khi phát động thì ngày càng tả khuynh. Mà lúc này vì Tế Nam thất thủ, thị trường dao động, Triệu làm phe mua khống trên công trái do phái Ngô bán khống, sẽ đại thất bại. Vào lúc này Triệu Ngô đều có thế đồng quy vu tận.

Năm, Trường Sa thất thủ, thúc đẩy sự đoàn kết của hai phái này, cùng mưu chống lại cách mạng vô sản. Nhưng hai bên đều lòng dạ u ám. Nhà tư bản quay lại thỏa hiệp cùng chống đỏ này ở đình Ngự Bi, Cổ Lĩnh, nhìn xa về phía dưới núi: hoàng hôn phản chiếu, đỏ như máu, đồng nội đỏ rực. Hàn Mạnh Tường ngẩn ngơ một lúc, bỗng ngâm cao rằng: "Hoàng hôn đẹp vô hạn, chỉ là gần hoàng hôn!" Mọi người chợt nghe câu này, mồ hôi lạnh toát ra.

Dưới kết cấu tổng thể:

Một, Ngô Tôn Phủ với người lao động: Lần đình công thứ nhất, chỉ phản ánh từ phía nhà tư bản. Lần thứ hai là viết chính diện, hoạt động của người chỉ huy cuộc đình công và ý kiến không nhất quán cũng phản ánh từ miệng công nhân. Thủ đoạn phá hoại của bên tư bản cũng viết chính diện từ điểm phát sinh quan hệ với công nhân. Lần thứ ba là một mặt viết chính diện từ phía tư bản, một mặt viết từ phía người chỉ huy (Mã Kim v.v.).

a. Vì Ngô Tôn Phủ muốn giảm lương mà gây ra cuộc đình công lần thứ nhất.

b. Mượn thế lực của đảng bộ, quan sảnh, lưu manh, công tặc, xem như đã dập tắt cuộc đình công lần thứ nhất; công nhân không có được gì, chỉ nảy sinh ra mấy người lãnh đạo có hy vọng.

c. Lần đình công thứ hai là vì Ngô muốn tạm thời ngừng nhà máy (lúc này Ngô đang chịu sự áp bức của nhà ngân hàng) mà nổi lên, cũng là cuộc phản công sau khi lui giữ lần thứ nhất.

d. Lần này cũng như trước bị trấn áp; nhưng vì quan hệ phức tạp (tức có phái Triệu xúi giục ở giữa), Ngô không thể không vẫn mở nhà máy, nhưng tiền lương đánh tám phần phát ra. Trong trận này, giữa những người chỉ huy đình công xảy ra ý kiến khác nhau, trong đám công tặc, cũng đang ám đấu giữa phái Tưởng, Cải tổ, Hủy bỏ, và loại công tặc do tư bản thuê bốn bên. Công nhân phân liệt. Lần đình công thứ ba Ngô là kẻ không hề mong muốn, vì hắn vừa bán ra một loạt hàng, là dùng giá cả tương đối rẻ mạt bán ra, nhưng vì tiền lương công nhân đã giảm, hơn nữa đoàn thể cũng kiên cố, những người lãnh đạo nảy sinh từ cuộc đình công lần thứ nhất đến lúc này có tác dụng lớn, mà những người chỉ huy cũng tương đối nhất quán ý kiến - đường lối Lý Lập Tam, công nhân muốn đánh nhà máy. Thế nhưng trong những người chỉ huy đình công vẫn có kẻ không tán thành đánh nhà máy, đặc biệt là lãnh tụ trong công nhân, cho nên tuy người theo đường lối Lập Tam muốn mượn việc này tạo ra cái gọi là bạo động, rốt cuộc không thành công. Thế nhưng cuộc đình công rất kiên quyết. Công hội vàng mưu đồ đoạt lấy quần chúng, thì lừa dối, tung tin đồn, đe dọa, không việc gì không làm. Kết quả, Ngô Tôn Phủ dùng vũ lực giải quyết, tạm thời ngừng nhà máy - đây là tổn thất đối với hắn, nhưng hắn dự toán chỉ ngừng hai tuần; hai tuần này tuyển thêm công nhân mới. Vì nhà máy tơ lụa ngừng công nhiều, công nhân thất nghiệp rất nhiều, cho nên tuyển công nhân mới không thành vấn đề. Hắn thừa dịp này đến Lư Sơn, vì việc hắn mưu ám sát Triệu bị Triệu biết, và Triệu cũng lấy truy nã làm báo thù vậy.

Hai, trong sở giao dịch:

a. Hai phái lớn của giai cấp tư sản trong sở giao dịch, ban đầu là kẻ hợp tác. Tư bản liên hợp của họ hối lộ quân Tây Bắc rút lui ba mươi dặm, do đó đắc lợi, lúc này họ là phe mua khống. Nhưng sau đó Triệu đơn độc bán khống. Vì quân Tây Bắc đã rút lui ba mươi dặm, lại phản công.

b. Sau đó Ngô được mật điện của tham mưu Lôi, biết hình thế quân trung ương trên tuyến Lũng Hải lại có lợi, chuyển sang mua khống (Lục Khuông Thời chính là môi giới của Ngô), hung hăng ép Triệu một cái. Vì Triệu đến lúc này vẫn là phe bán khống.

c. Triệu cũng thi triển thần thông, hối lộ hậu hĩnh bạn của tham mưu Lôi, biết được hình thế tiền địch, bèn cũng mua khống (môi giới của Triệu là Hàn Mạnh Tường); nhưng Ngô lại biết quân Quế phát triển rất nhanh, sắp vào Trường Sa (ngày 4 tháng 6 vào Trường Sa), bèn lại bán khống. Nhất thời thị trường gần như trở thành thị trường của hai người Lục Hàn. Một bán khống, một mua khống. Thế nhưng không lâu Ngô thực tế đã ngầm mua bù vào, mà việc bán ra của Lục là sự đầu cơ và tháo chạy của các tài khoản nhỏ lẻ. Triệu thì kiên quyết mua khống. Giữa tháng 6, quân Quế lại rút khỏi Trường Sa, Vũ Hán lại yên ổn. Tin thắng trận của quân trung ương lại tới, thị trường trái phiếu dần cao, Triệu lại đắc lợi. Tin tức Tế Nam thất thủ, Ngô có được trước một ngày, thì lại bán khống mạnh. Triệu gần như bị lật đổ.

d. Nhưng Triệu càng mua khống, lực nâng giá thị trường, đồng thời lấy danh nghĩa hội duy trì công trái tung ra không khí, mời Bộ Tài chính chính phủ can thiệp, lại lấy tội cấu kết phái Cải tổ đầu cơ mà mưu kế ép Ngô. Lúc này Lục Khuông Thời cũng bán khống mạnh, Ngô lại ngầm mua vào. Kỳ giao cắt đến, Lục vì bị khách làm liên lụy, không thể không bỏ trốn.

Ba, quan hệ luyến ái:

a. Cuộc tình của Phạm Bác Văn và Lâm Bội San không thành, và cuộc tình với Ngô tứ tiểu thư.

b. Cuộc tình bí mật của Ngô thiếu phu nhân. Lời nói lúc chia tay của tham mưu Lôi đột ngột khơi dậy nhiệt tình "muốn yêu" của nàng, liền chú ý đến A Huyên (em chồng). Người phụ nữ Triệu thu thập nhiều như kim cương.

c. Triệu Bá Thao trước tiên có quan hệ với Lưu Ngọc Anh, sau khi đắc lợi lần thứ hai trong sở giao dịch bỗng lại có quan hệ với giao tế hoa Từ Mạn Lệ (là Từ quyến rũ Triệu, vì Từ vốn có quan hệ với Hàn Mạnh Tường, từ Hàn biết Triệu đắc lợi lớn, nên tâm động), do đó rất chọc giận Lưu Ngọc Anh. Ngọc Anh bèn mưu dùng thủ đoạn mãnh liệt đối phó.

d. Ngô Tôn Phủ trước tiên có quan hệ với người giúp việc trong nhà, lại ở bên ngoài có quan hệ với một ngôi sao điện ảnh, sau khi chiến thắng cuối cùng trong sở giao dịch (thực ra hắn không kiếm được nhiều tiền, vì thâm hụt cũng rất lớn vậy), giao tế hoa Từ bỗng lại bỏ Triệu mà yêu đương với Ngô. Hai người cùng đến Cổ Lĩnh.

e. Cuộc tình của nữ công nhân Chu Quế Anh.

f. Lâm Bội San: Nhàn Nhàn của cô muốn gả cô cho tham mưu Lôi, mà chị rể cô Ngô Tôn Phủ thì thưởng thức Đỗ Học Thi, vì hắn là phôi thai kỹ sư. Nhưng bản thân cô thì có chút yêu Phạm Bác Văn, lại có chút yêu A Huyên. Vì cô còn quá nhỏ, chỉ mười lăm tuổi.

g. Trương Tố Tố, nữ sinh, bạn học với Bội San, thì yêu Lý Ngọc Đình, vì hắn là học giả; nhưng sau đó nhìn thấu học giả này chẳng qua là chó săn do nhà tư bản nuôi dưỡng, cô lại không hài lòng, mà định yêu Phạm Bác Văn, vì hắn là thi nhân; nhưng sau đó nhìn thấy thi nhân cũng là loại chó săn, cô lại chuyển sang yêu Ngô Chi Sinh, vì hắn là kẻ hay phát biểu nghị luận, giống một nhà cách mạng; sau đó không may nhìn ra Ngô cũng chẳng phải nhà cách mạng, cô lại yêu bạn học của Ngô, một người nào đó; nhưng khi người nào đó kia thật sự ngày một tả khuynh, Trương Tố Tố lại sợ đến bỏ chạy.

Một, màu sắc và âm thanh nên chiếm địa vị quan trọng trong cuốn sách này, và tương ứng hợp với quá trình tâm lý của toàn sách.

Hai, trong phần đầu, tâm tình cao vút của nhân vật chính trong sách, dùng màu sắc tươi sáng, y phục nhân vật, bài trí trong phòng, đều nên như vậy. Ngôi nhà là biệt thự lớn, cao sảng hùng vĩ.

Ba, trong phần sau, tâm tình sa sút của nhân vật chính trong sách, dùng màu sắc u ám. Y phục, bài trí trong phòng, cũng đều như vậy. Ngôi nhà là u ám.

Bốn, bối cảnh phần đầu ở đô thị lớn, huyên náo phấn khích. Phần sau là mặt u ám của đô thị hoặc biệt thự nghỉ mát trong núi.

Năm, âm nhạc chèn vào, cũng lại như vậy.

Sáu, chương cuối, trong sự hưng phấn vẫn có tâm tình sa sút, cho nên hai phái tư sản sau khi bắt tay hòa giải, cuối cùng thấy tâm tình chán nản, bèn giao dịch người tình của nhau mà phóng dâm (Ngô và Triệu gặp nhau ở Lư Sơn).

So sánh nội dung của "Đề yếu" này với "Tử Dạ" hiện nay, có thể phát hiện có sự khác biệt rất lớn. Ví dụ "Đề yếu" ban đầu ngoài việc chú trọng viết sự cuồng nhiệt đầu cơ trong sở giao dịch và đình công nhà máy ra, còn kế hoạch dùng một ít bút mực để viết về sự biến đổi của hình thế chiến tranh vốn có quan hệ mật thiết với các lần giao phong trong sở giao dịch. Sự đấu tranh công khai và âm thầm giữa hai tập đoàn tư sản trong "Đề yếu" ban đầu gay gắt hơn, thậm chí mưu đồ dùng các thủ đoạn bắt cóc, ám sát, truy nã v.v., nhưng cuối cùng lại bắt tay hòa giải trong sự mặc định cùng đối phó Đảng Cộng sản. Đấu tranh đình công trong "Đề yếu" ban đầu có ba lần, lần thứ ba lại do Triệu Bá Thao xúi giục, điều này cũng khác với trong "Tử Dạ". "Đề yếu" ban đầu còn định viết tương đối tỉ mỉ về phong trào công nhân dưới sự chỉ đạo của đường lối Lập Tam, viết về các đảng viên dưới đất chỉ đạo phong trào công nhân, trong đó có kẻ phụng hành đường lối Lập Tam, cũng có kẻ phản đối đường lối Lập Tam, cũng có kẻ giữ trung lập, vì vậy tạo thành sự chỉ huy hỗn loạn, không có kế hoạch toàn cục, kết quả là đình công thất bại. Nhân vật trong "Đề yếu" cũng nhiều và rộng rãi hơn trong "Tử Dạ", có nhóm mại bản quân hỏa, chính khách, đại địa chủ, quân nhân thất ý, ông chủ tòa báo, nhà hàng hải, nhà mỏ, ác bá, lưu manh, cùng nhà văn cánh tả và thanh niên v.v. Hoạt động của một số nhân vật trong "Đề yếu" cũng tăng lên đáng kể, như Trương Tố Tố v.v. Quan hệ giữa các nhân vật (bao gồm quan hệ luyến ái) cũng phức tạp hơn. Tuy nhiên nhìn từ "Đề yếu", nhân vật quan trọng Đồ Duy Nhạc chưa xuất hiện, chỉ nói chung chung là có công tặc do nhà tư bản thuê. Câu chuyện của hai cha con Phùng Vân Khanh, Phùng Mi Khanh cũng không đề cập tới. Có lẽ khi soạn thảo "Đề yếu", tầm quan trọng của mấy nhân vật này trong sách vẫn chưa hoàn toàn hình thành trong tâm trí tôi. Ngoài ra, trong "Đề yếu" ban đầu tôi còn sơ bộ xác định tên sách là "Tịch Dương" (hoặc "Liệu Nguyên", "Dã Hỏa"), và đã giải thích hình tượng. Nhưng điều làm tôi kỳ lạ là: trong "Đề yếu" ban đầu lại không đề cập đến sự náo loạn nông thôn. Đây rõ ràng là một sự bỏ sót. Vì tôi nhớ rõ ràng, khi viết đề cương phân chương ban đầu, về cách thể hiện bạo động nông dân, bao gồm chi tiết Phùng Vân Khanh trên đầu đội một cuốn "Tam Dân Chủ Nghĩa" bị vẩy nước tiểu v.v., đã phải cân nhắc rất nhiều. Phần mở đầu tiểu thuyết viết Ngô lão thái gia chạy từ trấn Song Kiều tới Thượng Hải, việc này đã kéo theo sự náo loạn ở nông thôn thời bấy giờ và cái gọi là "phỉ hoạn". Sau đó Ngô Tôn Phủ khổ đấu trên hai mặt trận sở giao dịch và nhà máy, lại liên hệ mật thiết với sự động đãng của nông thôn: như tổn thất tài sản ở quê hương, sự bần cùng hóa của nông dân, sự suy bại của ngành tơ tằm nông thôn ảnh hưởng đến nhà máy tơ lụa v.v. Những điều này, tôi đều chuẩn bị miêu tả từ chính diện hoặc từ bên lề trong tiểu thuyết. Về hoạt động của Hồng quân, tôi nhớ trong đề cương phân chương vốn định trấn Song Kiều sẽ bị du kích đội Hồng quân chiếm lĩnh hai lần, lần đầu ở phần mở đầu tiểu thuyết (tức phần được viết ở chương 4), lần thứ hai ở cuối tiểu thuyết, hơn nữa lần thứ hai làm cho tài sản gia đình của Ngô Tôn Phủ ở trấn Song Kiều trắng tay.

Tóm lại, kế hoạch sơ bộ của "Tử Dạ", vẫn là hùng tâm tráng chí, tuy không còn là bản giao hưởng thành thị - nông thôn nữa, nhưng vẫn muốn làm cho Trung Quốc náo động năm 1930 có được một sự thể hiện toàn diện.

Nhưng, khi tôi hạ bút muốn căn cứ theo đề cương phân chương viết thành tiểu thuyết, thì cảm thấy quy mô vẫn quá lớn, không có một hai năm thời gian điều tra chi tiết, thì một số miêu tả không có cách nào hạ bút. Mà tôi lại không thể dự trữ phí sinh hoạt một hai năm để tiến hành điều tra chi tiết. Hơn nữa về việc miêu tả hành động quân sự, dù có làm điều tra cũng chưa chắc đã viết tốt, vì tôi không có kinh nghiệm làm việc (dù là công tác chính trị) trong bộ đội. Thế là lại có sự cân nhắc thu nhỏ kế hoạch lần nữa, triệt để thu lại hùng tâm tráng chí đó.

Tuy nhiên, tôi thực sự quyết tâm thu nhỏ kế hoạch, vẫn là sau khi viết xong bản thảo đầu vài chương trước. Lúc đó xảy ra liên tiếp vài sự việc, lại làm đảo lộn thời gian biểu viết lách của tôi.

Cuối tháng 4 năm 1931, Trạch Dân và Cầm Thu muốn đi Xô khu Ngạc Dự Hoàn, họ đến từ biệt, nói đến việc Thu Bạch tâm tình không tốt sau Hội nghị toàn thể lần thứ tư, bệnh phổi lại tái phát, hiện không có công việc; và cho tôi địa chỉ mới của Thu Bạch. Thế là hôm sau tôi và Đức Chỉ liền đi thăm họ. Thu Bạch và Chi Hoa gặp chúng tôi rất vui, vì chúng tôi đã bốn năm tháng không gặp nhau rồi. Sau khi hàn huyên, Thu Bạch hỏi tôi đang viết gì? Tôi đáp đã viết xong "Đường", hiện đang viết trường thiên tiểu thuyết, đã thảo xong bốn chương, và kể cho ông ấy nghe tình tiết vài chương trước. Ông ấy nghe xong rất hứng thú, lại hỏi tình tiết toàn bộ cuốn sách. Tôi nói, thế thì chuyện dài lắm, vài ngày nữa đợi tôi mang bản thảo mấy chương đã viết xong tới rồi bàn chi tiết sau nhé. Qua hai ngày, nhớ là một ngày chủ nhật, tôi mang bản thảo và đề cương các chương cùng Đức Chỉ lại đi, lúc đó là một giờ chiều. Thu Bạch vừa xem bản thảo, vừa nói ý kiến của ông ấy về mấy chương này và toàn bộ đề cương, cho đến 6 giờ. Chúng tôi đàm luận nhiều nhất là chương viết về bạo động nông dân, cũng bàn đến cuộc đình công của công nhân sau này. Chương viết về bạo động nông dân không đề cập đến cách mạng ruộng đất, viết cuộc đình công công nhân, nhìn từ đề cương thì cuộc đình công lần thứ ba do Triệu Bá Thao khơi mào cũng không hợp lý, làm giảm sự giác ngộ của giai cấp công nhân xuống. Thu Bạch giới thiệu chi tiết cho tôi tình hình phát triển của Hồng quân và các Xô khu lúc bấy giờ, và giải thích chính sách của Đảng, cái nào là thành công, cái nào là thất bại, kiến nghị tôi căn cứ vào đó mà sửa đổi chương bạo động nông dân, và căn cứ vào đó mà viết các chương liên quan đến nông thôn và đình công công nhân sau này. Đang bàn luận sôi nổi, cơm được dọn lên, định ăn xong cơm chiều rồi bàn tiếp. Không ngờ cơm chiều vừa ăn xong, Thu Bạch liền nhận được thông báo: nhà ngoại có việc, đi gấp. Đây là ám hiệu cơ quan của Đảng bị phá hoại, vợ chồng Thu Bạch phải lập tức chuyển đi. Thế nhưng trong lúc vội vàng, họ chuyển đi đâu đây? Chúng tôi liền dẫn hai người họ đến nhà tôi. Lúc đó nhà tôi ở Thụ Đức Lý, đường Ngu Viên, ở là phòng sương ba tầng. Người thuê nhà tầng hai là một thương nhân. Tôi từng nói với người đó, tôi là dạy học. Hiện dẫn vợ chồng Thu Bạch tới, tôi nói với người đó là người thân của tôi, tới Thượng Hải chữa bệnh, không lâu nữa sẽ về. Tôi để con ngủ trên sàn nhà, nhường giường cho vợ chồng Thu Bạch ngủ. Chi Hoa có lẽ cảm thấy chúng tôi quá chật chội, ở một đêm, hôm sau liền chuyển đến nơi khác. Thu Bạch ở nhà tôi một hai tuần. Lúc đó ngày nào cũng bàn về "Tử Dạ". Thu Bạch kiến nghị tôi thay đổi cái kết hai tập đoàn lớn Ngô Tôn Phủ, Triệu Bá Thao cuối cùng bắt tay hòa giải, sửa thành một thắng một bại. Như vậy càng có thể làm nổi bật mạnh mẽ việc nhà tư bản công nghiệp không đấu lại nhà tư bản mại bản tài chính, giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc không có lối thoát. Thu Bạch xem bản thảo hết sức tỉ mỉ. Trên bản thảo của tôi viết xe hơi Ngô Tôn Phủ ngồi là nhãn hiệu Ford, vì lúc đó Thượng Hải thông hành Ford. Thu Bạch cho rằng đại tư bản như Ngô Tôn Phủ nên ngồi xe hơi cao cấp hơn, ông ấy kiến nghị đổi thành Citroën. Lại nói đại tư bản phẫn nộ cùng cực mà lại tuyệt vọng thì sẽ phá hoại cái gì đó thậm chí phát tác thú tính. Các điểm trên, tôi đều làm theo mà sửa. Nhưng, về bạo động nông dân và hoạt động Hồng quân, tôi không theo ý kiến của ông ấy mà viết tiếp, vì tôi phát hiện, chỉ căn cứ vào những tư liệu nghe lỏm được về phương diện này, là không viết tốt được, mà lúc đó tôi lại không thể đi thực tế để trải nghiệm những cuộc sống này, thà cắt bỏ những thứ khái niệm hóa, còn hơn là viết thành những thứ khái niệm. Thế là tôi lại thu nhỏ kế hoạch đã định lần nữa, lại viết lại đề cương phân chương, lần này là chỉ viết đô thị mà không viết chính diện nông thôn nữa. Nhưng chương 4 đã viết xong không nỡ cắt bỏ, vẫn giữ lại, đến nỗi trở thành phần rời rạc trong toàn bộ cuốn sách. Đề cương phân chương mới này đơn giản hơn đề cương phân chương trước nhiều, hiện vẫn còn bảo tồn một phần trong đó.

Khi Thu Bạch ở trong nhà tôi, chúng tôi cũng bàn về tình hình hoạt động của "Tả Liên" lúc bấy giờ. Ông ấy hỏi đến Lỗ Tấn. Hóa ra ông ấy vẫn chưa gặp mặt Lỗ Tấn. Tôi nói: Khi thuận tiện, tôi cùng ông đi bái phỏng Lỗ Tấn. Một ngày đầu tháng 5, bỗng nhiên Phùng Tuyết Phong tới. Tuyết Phong là đưa tờ "Tiền Tiền" vừa in xong tới, hóa ra ông ấy cũng chưa gặp Thu Bạch, tôi liền giới thiệu họ với nhau. Lúc đó tôi nghĩ, nhà tôi điều kiện quá kém, xông vào người lạ, Thu Bạch ngay cả chỗ trốn cũng không có, điều này không có lợi cho an toàn của ông ấy. Thế là tôi liền bàn bạc với Phùng Tuyết Phong. Tôi nói, nhà của Lỗ Tấn là tương đối an toàn, ông ấy ở trong một căn hộ cao cấp ở cuối đường Bắc Tứ Xuyên, nhà rộng rãi, người ở căn hộ này đa số là người châu Âu hoặc người Nhật, người Trung Quốc bình thường không đến đó, nhưng Thu Bạch với Lỗ Tấn chưa từng gặp mặt, đột nhiên đi, liệu có thỏa đáng không? Tuyết Phong nói, đây cũng không phải kế sách lâu dài, ông ấy lại có một nơi đi đáng tin cậy, ông ấy có một người bạn tên là Tạ Đán Như, người Phúc Kiến, cha của Tạ đã qua đời, là đại thương nhân, từng mở tiền trang, nhà ở Nam Thị, nhà cửa rộng rãi, Thu Bạch ở đó, là tuyệt đối an toàn. Tuy nhiên trước hết phải được sự đồng ý của Tạ Đán Như, còn phải làm chút công tác chuẩn bị. Chúng tôi bàn bạc với Thu Bạch, Thu Bạch cũng đồng ý. Chúng tôi lại bàn định, nếu Tạ Đán Như đồng ý, thì do ông ấy đăng quảng cáo cho thuê phòng thừa trên "Thân Báo", Thu Bạch, Chi Hoa lại đi thuê. Lại qua mấy ngày, Chi Hoa tới, nói nơi ở cũ của họ, không bị phá hoại, vẫn an toàn, có thể dọn về ở lại. Thế là Thu Bạch quyết định dọn về. Lúc chia tay, tôi nói với ông ấy, nhà Tuyết Phong tìm được nếu liên lạc tốt rồi, vẫn dọn qua đó, tóm lại an toàn hơn nơi ở cũ này. Ông ấy cũng đồng ý. Không lâu sau, Tuyết Phong liền giúp họ dọn đến nhà Tạ Đán Như ở Nam Thị.

Sau khi trò chuyện với Thu Bạch, tôi liền cân nhắc làm thế nào để nén kế hoạch đã định của "Tử Dạ". Thế nhưng chưa hạ bút, Tuyết Phong lại tới tìm tôi, nhất định bắt tôi đảm nhiệm bí thư hành chính "Tả Liên" nửa năm cuối. Không lâu sau, Thu Bạch cũng tham gia công tác lãnh đạo của "Tả Liên", ông ấy đề xuất với tôi là phải tổng kết kinh nghiệm phong trào văn học mới từ "Ngũ Tứ" đến nay, bắt tôi viết hai bài luận văn. Thêm vào đó mùa hè năm đó nóng lạ thường, trong thời gian hơn một tháng ngày nào cũng là thời tiết chín mươi mấy độ F, chỗ ở của tôi lại ở tầng ba, nóng đến mức không thở nổi. Như vậy, tôi đành thỏa mãn với việc viết ra đề cương phân chương mới trước, mà gác lại việc viết "Tử Dạ" tạm thời, tập trung vào công việc thường ngày của "Tả Liên". Mãi đến tháng 10, tôi cảm thấy kế hoạch viết "Tử Dạ" không thể trì hoãn thêm được nữa, bèn từ chức bí thư hành chính "Tả Liên" với Phùng Tuyết Phong, ngồi xuống, căn cứ theo đề cương phân chương mới, viết tiếp từ đầu. Trong phần hậu ký tôi viết tháng 12 năm 1932 nói: "Tử Dạ có 19 chương, bắt đầu viết từ tháng 10 năm 1931, đến ngày 5 tháng 12 năm 1932 hoàn thành; trong thời gian đó do bệnh, do việc, do chiến tranh Thượng Hải, do trời nóng, viết rồi lại dừng, tổng cộng cũng có hơn tám tháng, cho nên cũng vẫn là thành sách vội vàng, không kịp suy xét kỹ càng." chính là chỉ tình hình sau khi cầm bút viết lại lần này.

Về việc đặt tên cho "Tử Dạ", cũng có một sự thay đổi. Ban đầu tôi đã dự định ba cái tên: "Tịch Dương", "Liêu Nguyên", "Dã Hỏa", sau đó quyết định dùng "Tịch Dương", ký tên là Đào Mặc Quán Chủ. Lúc đó là theo lời mời của Trịnh Chấn Đạc, chủ biên "Tiểu Thuyết Nguyệt Báo", dự định từ năm 1932 sẽ đăng dài kỳ trên "Tiểu Thuyết Nguyệt Báo" (thực ra lúc đó toàn bộ sách chưa viết xong, chỉ mới viết được một nửa). Không ngờ đột nhiên xảy ra chiến sự "Nhất Nhị Bát" tại Thượng Hải. Xưởng chính của Thương vụ Ấn thư quán bị pháo hỏa của quân Nhật xâm lược phá hủy, "Tiểu Thuyết Nguyệt Báo" từ đó đình bản, phần bản thảo tôi nộp cũng bị hủy hoại. May mà vẫn còn bản thảo gốc do chính tay tôi viết, bản nộp đi là bản sao do Đức Chỉ chép lại. Tại sao không dùng bút danh cũ (Mâu Thuẫn) mà lại dùng Đào Mặc Quán Chủ? Chẳng qua là nhất thời tò mò, muốn để người khác đoán xem: kể từ khi có phong trào văn học mới đến nay, chưa từng có ai viết về các nhà doanh nghiệp và sở giao dịch, nay có người viết, người này là ai? Mạnh Tử từng nói, người trong thiên hạ, không theo Dương thì cũng theo Mặc. Dương tức là Dương Chu, một phái của chư tử thời tiên Tần, chủ trương "vị ngã" (vì mình). Sách của Dương Chu từ lâu đã thất truyền, chỉ còn thấy đại ý của "vị ngã học thuyết" được lưu giữ trong "Dương Chu thiên" của sách "Liệt Tử". Tôi dùng "Đào Mặc Quán Chủ" không phải muốn tin theo học thuyết "vị ngã" của Dương Chu, mà là lấy chữ "Chu" dưới chữ "Dương", Chu tức là xích (đỏ), biểu thị tôi nghiêng về phía xích hóa. "Tịch Dương" lấy từ câu thơ của người xưa "Tịch dương vô hạn hảo, chỉ thị cận hoàng hôn" (Nắng chiều vô hạn đẹp, chỉ tiếc đã gần hoàng hôn), ẩn dụ chính quyền Tưởng lúc bấy giờ tuy đã chiến thắng Uông, Phùng, Diêm và Quế, Trương, bề ngoài là thời kỳ toàn thịnh, nhưng thực tế đã đi xuống dốc, là "gần hoàng hôn" rồi.

Vì "Tiểu Thuyết Nguyệt Báo" đình bản, kế hoạch đăng dài kỳ tự nhiên bị hủy bỏ, tôi bèn quyết định viết xong toàn bộ cuốn sách rồi mới xuất bản thành tập đơn hành. Thế là trong năm 1932, tôi lần lượt viết xong các chương của nửa phần sau tiểu thuyết. Trong đó, viết không thuận tay nhất là phần về cuộc đấu tranh bãi công của nhà máy, đại cương của mấy chương này tôi đã sửa đổi hai lần, đồng thời xóa đi không ít tình tiết lan man. Nhưng những chương này vẫn là phần viết không thành công nhất trong cả cuốn sách. Tôi viết tiểu thuyết (chỉ tiểu thuyết dài), thường tốn rất nhiều công sức vào việc viết đại cương, cân nhắc kỹ lưỡng; một khi bắt đầu viết chính thức thì thường có thể hoàn thành liền một mạch, rất ít sửa chữa, vì vậy bản thảo của tôi luôn rất sạch sẽ. Đây có lẽ là một thói quen viết lách của tôi. Cũng chính trong lúc tôi cân nhắc kỹ lưỡng đại cương đó, tôi đã quyết định đổi tên từ "Tịch Dương" thành "Tử Dạ". "Tử Dạ" tức là nửa đêm, đã là nửa đêm thì sắp sáng rồi; đây là xét từ tình thế phát triển của cách mạng lúc bấy giờ.

Tháng 2 năm 1933, Khai Minh Thư Điếm xuất bản tập đơn hành của "Tử Dạ". Trước đó, vào mùa hè năm 1932, tôi đã đăng phần một chương hai của "Tử Dạ" với tiêu đề "Hỏa Sơn Thượng" trên số ra mắt của tạp chí Tả Liên là "Văn Học Nguyệt Báo", lại từng đăng chương bốn của "Tử Dạ" với tiêu đề "Tao Động" trên số 27 của "Văn Học Nguyệt Báo".

Cũng nên kể sơ lược về việc làm thế nào tôi có thể tham quan Sở Giao dịch Chứng khoán Hoa thương Thượng Hải. Theo quy định, mua hay bán công trái đều phải thông qua người môi giới. Cổng của Sở Giao dịch Chứng khoán canh gác rất nghiêm ngặt, ngoài người môi giới (số lượng không ít) ra thì không thể vào được. Đại hộ đương nhiên dùng điện thoại chỉ đạo người môi giới của mình giao dịch, còn tiểu hộ muốn tự mình nhìn thấy giá có lợi rồi mới bán hoặc mua, lại còn có kiểu "cướp mũ" (đây là thuật ngữ của sở giao dịch, chỉ những người thấy gió giảm mạnh thì mua vào một ít, vài giờ sau khi giá hồi phục thì bán ra để kiếm chút lợi nhỏ), đều phải được người môi giới dẫn vào mới có thể vào sở giao dịch. Còn phải nói rõ: dù là đại hộ, tiểu hộ hay người "cướp mũ", trong tay đều không có phiếu công trái. Đến cuối tháng giao cắt (giao cắt tức là quyết toán, kỳ giao cắt do sở giao dịch công bố trước, khoảng từ ngày 25 đến cuối tháng hàng tháng), phe mua (tức người mua công trái) cũng không nhận phiếu công trái mà chỉ nhận tiền mặt lợi nhuận đáng được hưởng, phe bán khống cũng vậy, tức là anh ta không cần giao ra phiếu công trái (thực ra vốn dĩ trong tay anh ta không có phiếu công trái), mà chỉ cần trả ra số tiền mặt thua lỗ của mình.

Để vào được cổng sở giao dịch, tôi nghe ngóng được Chương Úc Am (nay đổi tên là Dương Thu) ở chi nhánh Hồng Khẩu khi xảy ra cuộc đại bãi công ở Thương vụ Ấn thư quán, là một trong nhiều người môi giới của sở giao dịch. Tôi bèn tìm ông ta, nhờ ông ta dẫn tôi vào sở giao dịch. Ông ta vui vẻ nhận lời, và giải thích ngắn gọn cho tôi về quy luật mua bán trong sở giao dịch cùng ý nghĩa của "không đầu" (bán khống) và "đa đầu" (mua vào). Với người khác, có lẽ nhất thời không hiểu rõ. Nhưng tôi thì không. Bởi vì mua bán trong sở giao dịch có điểm giống với chợ lá (lá dâu) mỗi năm một lần ở quê tôi. Mỗi khi tằm xuân bắt đầu, liền có vài người mở tiệm lá, thực ra trong tay họ không có lá dâu. Khoảng ba, bốn tháng trước khi tằm vụ tới, những người mở tiệm lá có những suy đoán khác nhau về vụ tằm sắp tới. Người đoán tằm xuân sẽ không tốt thì bán cho nông dân mà họ quen biết một lượng lá dâu nhất định, điều này giống như phe bán khống trong sở giao dịch; người đoán tằm xuân sẽ được mùa lớn, thì đặt mua trước từ những địa chủ sở hữu những mảnh ruộng dâu lớn trong trấn hoặc thậm chí trấn lân cận nhưng bản thân không nuôi tằm, một lượng lá dâu nhất định, điều này giống như phe mua vào trong sở giao dịch. Vì đều là bán trước hoặc mua trước, giá mỗi lượng lá dâu thường thấp, đến khi tằm bận rộn, nếu tằm được mùa lớn thì giá lá sẽ đắt, người bán trước buộc phải mua vào lượng lá dâu đắt gấp ba, bốn lần so với lúc mình bán trước để ứng phó với nông dân. Như vậy, anh ta liền lỗ vốn, thậm chí phá sản. Mà người mua trước lại thu lợi lớn. Ngược lại cũng vậy, và người mua trước lá dâu càng nhiều thì lỗ càng lớn. Chợ lá kết thúc khoảng ba tháng, mà sở giao dịch thì mỗi tháng giao cắt, chỉ khác nhau điểm này thôi. Còn nữa, người mở tiệm lá cũng thường tung tin giả, để làm cho giá lá hoặc tăng hoặc giảm. Những tin giả này chẳng qua là loại như trấn lân cận tằm được mùa lớn hoặc mất mùa nặng. Nói trấn lân cận tằm được mùa lớn, tức là nói lá dâu ở trấn lân cận không đủ, phải đến trấn này để mua vài lượng, điều này làm cho giá lá địa phương tăng lên. Ngược lại, tin giả nói trấn lân cận tằm mất mùa nặng, lá dâu ở trấn lân cận nhiều, phải bán sang trấn này, điều này làm cho giá lá thấp xuống. Những kiến thức về chợ lá này, cùng với câu chuyện lấy xưởng tơ làm bối cảnh trong "Tử Dạ", đều là những yếu tố khơi gợi tôi viết "Xuân Tằm".

Thời gian ấn bản đầu tiên của "Tử Dạ" được in ra là đầu tháng 2 năm 1933, sau khi tôi nhận được vài cuốn sách mẫu từ Khai Minh Thư Điếm, liền cùng Đức Chỉ vào ngày 4 tháng 2, cầm theo "Tử Dạ", còn mang theo cả con trai, đến căn hộ cuối đường Bắc Tứ Xuyên để bái phỏng Lỗ Tấn. Bởi vì kể từ tháng 10 năm 1931, khi Lỗ Tấn biết tôi đã từ chức thư ký hành chính của "Tả Liên" để chuyên tâm viết "Tử Dạ" đến nay, đã hơn một năm rồi, trong khoảng thời gian này, tôi còn viết mấy truyện ngắn về đề tài nông thôn, như "Lâm Gia Phố Tử", "Xuân Tằm" v.v., nhưng "Tử Dạ" thì mãi không xuất bản, nên Lỗ Tấn từng nhiều lần hỏi tôi về tiến độ viết "Tử Dạ". Bây giờ "Tử Dạ" cuối cùng đã xuất bản, tôi đương nhiên nên gửi tặng Lỗ Tấn một cuốn sớm nhất có thể. Đây là ấn bản bìa mềm, ấn bản bìa cứng chưa in ra. Lúc đó, tôi chưa có thói quen đề chữ trên trang lót khi tặng sách. Lỗ Tấn lật mở trang sách ra xem, thấy trống không, liền trịnh trọng yêu cầu tôi ký tên lưu niệm, và kéo tôi đến cạnh bàn sách, mở nghiên mực, đưa cho tôi bút lông. Tôi nói, cuốn này là để ông xem chơi, xin cho ý kiến. Ông nói, không, cuốn này tôi sẽ giữ lại, không xem đâu, tôi muốn xem thì sẽ đi mua cuốn khác. Thế là, tôi liền viết lên trang lót: "Kính tặng Lỗ Tấn tiên sinh chỉ giáo, Mâu Thuẫn, ngày 4 tháng 2 năm 1933." Sau đó, hễ tặng sách cho ai, tôi đều ký tên. Lỗ Tấn lại cho tôi tham quan tủ sách ông chuyên sưu tầm sách người khác tặng, tôi nhìn thấy, một số cuốn trong đó còn được bọc bìa rất cẩn thận. Sau đó, chúng tôi chia làm ba nhóm hoạt động. Tôi và Lỗ Tấn đàm luận các vấn đề trên "Thân Báo · Tự Do Đàm", lúc đó Lê Liệt Văn đã tiếp quản biên tập "Tự Do Đàm", Lỗ Tấn và tôi đều hứa sẽ thường xuyên viết tạp văn cho "Tự Do Đàm" để ủng hộ Lê Liệt Văn. Đức Chỉ và Hứa tiên sinh tán gẫu chuyện gia đình, còn con trai tôi thì theo Hải Anh đến "phòng vui chơi" của nó chơi rồi. Nửa tiếng sau, con trai đột nhiên chạy về, bày tỏ với mẹ nó là muốn về nhà. Hóa ra bọn trẻ xảy ra mâu thuẫn. Hứa Quảng Bình vào "phòng vui chơi", có lẽ đã làm công tác tư tưởng cho bé Hải Anh (lúc đó Hải Anh mới ba tuổi rưỡi), lại lấy một hộp đồ chơi xếp hình tặng con trai tôi. Chúng tôi cũng xin cáo từ.

Bây giờ cần thuật lại phản ứng của các bên sau khi "Tử Dạ" xuất bản. Tôi luôn cho rằng: tác phẩm được mọi người nhất trí khen ngợi chưa chắc đã hay, tác phẩm bị mọi người nhất trí đả kích chưa chắc đã dở, mà tác phẩm có ý kiến trái chiều mới là đáng để người ta suy ngẫm. "Tử Dạ" chính là như vậy. Hãy xem các nhà phê bình lúc bấy giờ nhìn nhận "Tử Dạ" như thế nào.

Cù Thu Bạch đã từng đọc mấy chương đầu của "Tử Dạ", sau khi toàn bộ "Tử Dạ" xuất bản, ông dùng bút danh Nhạc Văn đăng bài viết ngắn "Tử Dạ và Quốc hóa niên" trên "Thân Báo · Tự Do Đàm" ngày 12 tháng 3 năm 1933. Bài viết này mọi người đều khá quen thuộc, ở đây tôi không kể chi tiết nữa. Bài viết cho rằng: "Đây là tiểu thuyết dài thành công đầu tiên của chủ nghĩa hiện thực Trung Quốc, mang ảnh hưởng rõ rệt của Zola ("L'Argent" của Zola - "Tiền tài"). Tất nhiên, nó ("Tử Dạ") có nhiều khuyết điểm, thậm chí là sai lầm. Tuy nhiên, áp dụng khoa học xã hội chân chính để thể hiện quan hệ giai cấp xã hội Trung Quốc trên văn nghệ, điều này trong "Tử Dạ" không thể nói không phải là một thành tựu rất lớn. Mâu Thuẫn không phải là Zola, chí ít ông đã không còn những lời ngớ ngẩn kiểu chủ nghĩa Proudhon của Zola." (Chú thích: Tập 18 "Tiền tài" trong bộ "Gia tộc Rougon-Macquart" của Zola viết về sự phát triển của các hoạt động đầu cơ ở sở giao dịch, cũng như tiền tiết kiệm của tầng lớp tiểu tư sản bị hút cạn đến mức phá sản. Nhưng ở đây tôi muốn làm rõ, tôi tuy yêu thích Zola, nhưng chưa đọc hết trọn bộ 20 tập "Gia tộc Rougon-Macquart" của ông, lúc đó tôi chỉ đọc được 5, 6 tập, trong đó không có "Tiền tài". Tình hình đầu cơ ở sở giao dịch, như tôi đã nói ở trên, là có được từ các cố nhân đồng hương). Bài của Cù lại nói: "Ở đây, không thể nghiên cứu chi tiết "Tử Dạ", phân tích đến khuyết điểm và sai lầm của nó, chỉ có thể đợi dịp khác."

Dịp khác này, chính là "Đọc Tử Dạ". Đây là bài phê bình "Tử Dạ" khác do ông viết dưới bút danh "Thi Đế Nhi" (đồng âm với bút danh khác của Thu Bạch là "Sử Thiết Nhi"), đăng trên tờ "Tiểu Cống Hiến", phụ san của "Trung Hoa Nhật Báo" xuất bản ngày 13 tháng 8 năm 1933. Bài này chia làm 5 đoạn, vừa mở đầu đã nói: "Kể từ sau khi "Tử Dạ" xuất bản, cho đến nay (Cù Thu Bạch viết bài này ngày 16 tháng 7 năm 1933, "Tử Dạ" xuất bản vào tháng 2 năm 33 - đây là thời gian xuất bản thực tế, trang bản quyền của "Tử Dạ" bản Khai Minh in thời gian xuất bản lần đầu là tháng 4 năm 33), tôi không hề thấy một bài phê bình nào có hệ thống hơn; hiện tại tôi cũng không có tham vọng phê bình đó, chỉ là sau khi đọc xong, cảm thấy có nhiều điều muốn nói, những lời này, có lẽ đối với những người đọc "Tử Dạ" sau tôi có thể có chút ích lợi chăng?" "Tại Trung Quốc, từ sau cách mạng văn học, chưa từng sản sinh ra tiểu thuyết dài thể hiện xã hội, "Tử Dạ" có thể coi là bộ đầu tiên; nó không chỉ miêu tả các nhà doanh nghiệp, giai cấp mại bản, phần tử đầu cơ, thổ hào, công nhân, Đảng Cộng sản, chủ nghĩa đế quốc, quân phiệt hỗn chiến, v.v., nó còn đặt ra nhiều vấn đề, chính yếu như vấn đề phát triển công nghiệp, vấn đề đấu tranh của công nhân, nó đều miêu tả và giải quyết rất cẩn thận. Nhìn từ góc độ văn học là sự phản ánh của thời đại, "Tử Dạ" quả thực là một thu hoạch mới trên văn đàn Trung Quốc, đây có thể nói là một việc đáng để khoe khoang." Bài của Cù sau đó vừa dẫn vừa nghị, giới thiệu nội dung chính của "Tử Dạ", và nói các nhân vật nữ trong "Tử Dạ" có đủ loại biểu hiện, "chúng ta từ những biểu hiện nữ tính khác nhau này, nhận ra giai cấp của họ. Về vấn đề yêu đương, Ngô thiếu phu nhân với Lôi tham mưu, là yêu đương không thoát khỏi vàng bạc. Lâm Bội San với Đỗ Tân Sư là lấy yêu đương làm trò đùa, biểu hiện đầy đủ là sản phẩm của bệnh thời đại. Mà quan niệm yêu đương chân chính, thể hiện trong "Tử Dạ", lại là mấy câu Mã Kim nói: 'Anh dám! Anh cùng phe hủy bỏ (cancelationist) thông đồng một ý, anh là kẻ thù của tôi rồi.' Điều này biểu hiện một người con gái cho rằng yêu đương phải xây dựng trên lập trường chính trị đồng nhất, nếu không thì tan vỡ." Khi bình luận về các đảng viên dưới lòng đất trong sách, bài của Cù nói: "Từ thuật ngữ của Khắc Tá Phủ và Thái Chân, và sự đánh giá quá mức về các bố trí không hậu phương của họ, biểu hiện đầy đủ sự manh động của đường lối Lập Tam, ... đây chính là tình hình thời bấy giờ năm thứ 19 (tức năm 1930)! Có lẽ có người nói là để giễu cợt Đảng Cộng sản chăng, ngược lại, tác giả đang mượn đây để giáo dục quần chúng đấy!" Đoạn cuối cùng (thứ năm) của bài Cù đưa ra 5 ý kiến: "Một, có rất nhiều người nói giá trị của "Tử Dạ" trong lịch sử xã hội vượt qua giá trị của nó trong lịch sử văn học, nguyên nhân là "Tử Dạ" miêu tả quy mô lớn đời sống đô thị Trung Quốc, chúng ta thấy sự phát triển của biện chứng xã hội, đồng thời lại trả lời cho luận điệu của những người duy tâm. Hai, về ý thức, khiến người đọc "Tử Dạ" đều biểu lộ sự đồng tình với Ngô Tôn Phủ, mà đối với những kẻ chủ nghĩa đế quốc, quân phiệt hỗn chiến, Đảng Cộng sản, bãi công, v.v. phá hoại doanh nghiệp của Ngô Tôn Phủ, lại đều gây ra sự căm ghét, điều này ví như con sâu đen trong "Lệ Sa đích ai oán" của Tưởng Quang Từ, khiến độc giả có cảm giác tương tự. Quan sát tác giả cố gắng hết sức miêu tả nỗi khổ cực của công nhân và sự dũng cảm khi bãi công, có lẽ ý thức của tác giả không phải như vậy, nhưng trong ấn tượng của độc giả lại khác rồi. Tôi nghĩ điều này có lẽ là do quan hệ của nhân vật chính trong sách (tức Ngô Tôn Phủ), không dễ gây ra phản tác dụng cho người đọc. Ba, trong toàn bộ cuốn sách, nhân vật liên đới đến hàng chục người, sự kiện xảy ra cũng hàng chục, độ dài gần 50 vạn chữ, nhưng trong tổ chức tổng thể lại có nhiều chỗ có thể chia thành từng truyện ngắn, điều này người đọc "Tử Dạ" đều sẽ cảm nhận được. Bốn, người ta lấy tác giả so với Sinclair của Mỹ, điều này trên phương diện thể hiện xã hội quy mô lớn là giống nhau, nhưng phong cách của nó, lấy "Tử Dạ" cũng như "Hồng", "Thực" so với "Vua Than", "Dầu Hỏa", "Boston", đặc biệt là "Sát Trường", chúng ta có thể thấy hai điểm hoàn toàn khác biệt, một cái là dùng phương pháp của nhà tuyên truyền cuồn cuộn như sóng, một cái lại dùng thái độ của người kể chuyện êm đềm cảm động. Năm, ở phần kết của "Tử Dạ", tôi cứ cảm thấy quá đột ngột, tôi nghĩ giả sử tác giả viết thêm một đoạn công nhân bãi công và biểu tình từ lúc Ngô Tôn Phủ tuyên bố ngừng công, điều này không chỉ có thể vãn hồi sự méo mó trong ý thức, đồng thời còn có thể tăng cường ảnh hưởng và sức mạnh của "Tử Dạ"." (Chú thích: Bản gốc của bài này có nhiều chữ bị sắp sai, trong đó những lỗi rõ ràng đã được sửa lại).

Bây giờ xin giới thiệu bài "Đọc Tử Dạ" của Chu Minh, bài này viết ngày 23 tháng 3 năm 1933, có thể là một trong những bài mà Cù Thu Bạch nói "cho đến nay, tôi không hề thấy một bài phê bình nào có hệ thống hơn". Chu Minh, có lẽ là một bút danh, người thật là ai, tôi không biết. Bài này đăng trên "Xuất Bản Tiêu Tức" xuất bản tháng 4 năm 33. Mở đầu bài viết khen ngợi "Tử Dạ" miêu tả các hiện tượng xã hội của Trung Quốc với quy mô lớn, "trong lúc không có ai tranh đấu với anh ta, anh ta nhìn quanh không người, thình lình một tiếng, nâng chiếc đỉnh nặng lên." Sau đó bài này bàn đến phong cách văn tự của "Tử Dạ", nói "Bà Buck cư trú lâu ở Trung Quốc (tức Pearl S. Buck, người dịch "Thủy Hử" sang tiếng Anh) từng khẳng định thu hoạch của tiểu thuyết mới Trung Quốc, sẽ là kết tinh phẩm của tiểu thuyết cũ Trung Quốc và tiểu thuyết Tây Dương. Trong những trường hợp khác nhau của chúng ta, lời này cũng có thể nói là đúng. Mà tác phẩm của Mâu Thuẫn chính là thứ đi trên con đường này." Vị Chu Minh này sau khi tán dương phương pháp biểu hiện của tiểu thuyết cũ Trung Quốc, lại nói tiểu thuyết cũ "dễ đi vào đám đông thiếu khả năng văn tự", bỗng nhiên kéo sang "hình thức của cái gọi là văn học báo cáo, văn học ký lục nảy sinh ở Âu Mỹ gần đây, cũng chưa hẳn không phải là xu hướng trên phương diện này". Từ mấy câu ngắn trong bài viết trên, tôi đoán Chu Minh đó có lẽ là người nghiên cứu khoa học xã hội, nhưng đối với văn học thì không thạo lắm. Chu Minh lại nói: "Sự miêu tả xã hội quy mô lớn của "Tử Dạ", nông cạn dễ hiểu, viên mãn mà lại sinh động mạnh mẽ, cũng như vài điểm về ý thức gần với người đồng hành, Mâu Thuẫn lại có thể nói là Sinclair của Trung Quốc." Hóa ra Cù Thu Bạch quả thực từng đọc bài viết này của Chu Minh, nên trong "Đọc Tử Dạ" mới nhắc đến việc "có người" so sánh Mâu Thuẫn với Sinclair. Trong bài Chu Minh lại nói: "Xét từ điểm xuất phát miêu tả, mỗi phương diện ông viết rất ít, cũng chỉ dồn sức vào việc Ngô Tôn Phủ thuộc giai cấp tư sản dân tộc nỗ lực vì doanh nghiệp của mình, cho đến kết cục thất bại, mà cuối cùng không ám chỉ nơi đến tươi sáng." Cuối bài ông ta lại nói: "Còn có chủ nghĩa mệnh lệnh của cách mạng, là hiện tượng xác thực có lúc bấy giờ. Nhưng chúng ta phải biết, cách mạng tuy nói là một loại nghệ thuật, cần phương pháp nghệ thuật, mà đồng thời cũng là một công việc gian khổ, không thể không có kỷ luật sắt. Nhất là những trí thức nặng về tình cảm, sợ gian khổ, đôi khi cũng chỉ có dưới mệnh lệnh nghiêm khắc mới có thể hoàn thành công việc của mình. Mâu Thuẫn trong "Tử Dạ" tuy đã chỉ ra chủ nghĩa mệnh lệnh, nhưng không khí của chủ nghĩa hủy bỏ lại vì vậy mà rất mạnh mẽ, không cho họ một sự xử trí thích đáng nhỉ!" Từ mấy câu này, tôi đoán tác giả có lẽ là một người ủng hộ trung thành của đường lối Lập Tam.

"Độc Thư Dữ Xuất Bản" là tạp chí cỡ nhỏ. Đoạn trích tôi từng cắt dán lưu giữ, không ghi rõ là bài thứ mấy, và năm, tháng, ngày xuất bản, mặc dù nó hoàn toàn có khả năng ghi rõ. Tạp chí này có chuyên mục "Đọc sách gì", bài "Đọc Tử Dạ" của Lư Nghệ Thực chính là đăng ở chuyên mục này. Tác giả không ghi rõ năm, tháng, ngày viết bài này, nhưng cuối bài có năm chữ "tại Đại học Quang Hoa", không biết ông ta là giảng viên hay sinh viên của Đại học Quang Hoa. Bài viết này cũng thuộc loại mà Cù Thu Bạch gọi là chưa bình luận hệ thống về "Tử Dạ". Nhưng xem từ vựng của ông ta, động một tí là nói "nắm bắt", có thể đoán ông ta là người nghiên cứu khoa học xã hội (điều này vào lúc đó, là từ thay thế cho chủ nghĩa Marx). Bài viết này không dài, ngoài thuật lược nội dung "Tử Dạ", khi nói đến các đảng viên dưới lòng đất trong sách, nói "Còn như Khắc Tá Phủ, ông ta chỉ ban lệnh, mà Thái Chân, Mã Kim lại càng bị động đi tuyên truyền, cổ động, họ rất bận rộn, nhưng họ thực sự đang làm công tác của Đảng; mặc dù họ cho rằng đây là công tác chỉ đạo; những gì họ giảng, biện luận, chỉ là thuật ngữ mới, mà điều này lại làm cho người thuộc giai cấp hoàn thành sứ mệnh cách mạng xã hội này, như Nguyệt đại tỷ v.v. không hiểu, mà lo lắng. Thực ra người lao động của họ chỉ cần hành động, không cần họ, cũng không hiểu lý luận cao siêu của họ, mà họ nhiều nhất cũng chỉ là người đồng hành của cách mạng vô sản." Đoạn này rất kỳ lạ. Đã là đảng viên, thì không phải là người đồng hành. Hơn nữa, nói người lao động chỉ cần hành động, không cần sự lãnh đạo của đảng viên dưới lòng đất (cho dù những người lãnh đạo này không đủ năng lực), cũng làm người ta không hiểu ông Lư làm thế nào rút ra kết luận này.

Số ra mắt của "Văn Nghệ Nguyệt Báo" (xuất bản ngày 1 tháng 6 năm 1933) đã đăng bài bình luận "Tử Dạ" của Ngô Tổ Tương. Bài viết này của ông cũng nhắc đến việc có người nói: Trung Quốc có Mâu Thuẫn, cũng như Mỹ có Sinclair. Lại nói: "Có người lấy "Tử Dạ" so với phim tiếng mới ra mắt ở Hollywood là "Đại Khách Điếm", nói hai tác phẩm này đều vạch trần cuộc đời dị hình dị dạng trong đô thị hiện đại, thực ra sự so sánh này có chút không đâu vào đâu." Bởi vì ""Đại Khách Điếm" không có linh hồn, ... nó không dùng thái độ nghiêm túc chính xác của một nhà khoa học xã hội mới nổi để cho chúng ta biết xã hội chủ nghĩa tư bản đang suy tàn như thế nào; càng không dùng tinh thần tích cực vươn lên đó để tuyên cáo sự trỗi dậy của giai cấp tầng dưới." Mà "Tử Dạ" thì một mặt vạch trần sự suy tàn của xã hội tầng trên, mặt khác tuyên cáo sự trỗi dậy của giai cấp tầng dưới. "Nhưng hai mặt này thể hiện không cân bằng, có tệ hại bên nặng bên nhẹ, nguyên nhân có lẽ là tác giả không có kinh nghiệm sống thực tế phong phú đối với mặt trỗi dậy."

Ngoài năm bài trích dẫn trên, tính đến tháng 1 năm 1934, còn có bài "Bình Tử Dạ" của Dư Định Nghĩa, đăng trên bán nguyệt san "Qua Bích" tập 1 kỳ 3 (xuất bản ngày 10 tháng 3 năm 33), bài "Giá trị của Tử Dạ trong lịch sử xã hội" của Diễm Sinh, đăng trên "Tân Lũy Nguyệt San" số 5 xuất bản tháng 5 năm 33, bài "Tử Dạ lược bình" của Hướng Phúng, đăng trên "Văn Hóa Liệt Xa" kỳ 3, bài "Tử Dạ" của Từ Tuyền Ảnh, đăng trên "Học Phong" tập 3 kỳ 6, 7, bài "Tử Dạ" của Triệu Gia Bích, đăng trên "Hiện Đại" tập 3 kỳ 6, 7, bài "Tư tưởng nhân vật nghệ thuật của Tử Dạ" của Thị Hành, đăng trên "Hiện Đại" tập 4 kỳ 1, bài "Giới thiệu Tử Dạ của Mâu Thuẫn" của Lục Hi, đăng trên "Độc Thư Trung Học" (không biết kỳ nào), còn có "Tử Dạ" của Chu Bội Huyền, "Tử Dạ" của Thục Minh đều đăng trên "Văn Học Quý San" tập 1 kỳ 2.

Điều bất ngờ là Ngô Mật của phái Học Hành cũng viết một bài bình luận, đăng trên phụ san văn học của tờ "Đại Công Báo" Thiên Tân ngày 10 tháng 4 năm 33, dùng bút danh là "Vân". Trịnh Chấn Đạc lúc đó ở Bắc Kinh, ông gửi đến một bản cắt dán báo, nói cho tôi biết "Vân" chính là Ngô Mật. Bài của Ngô ngoài thuật lược nội dung "Tử Dạ", khen rằng "Người như chúng ta cực kỳ tán thưởng cuốn sách này, thứ nhất, vì cuốn sách này là cuốn có cấu trúc tốt nhất trong các tác phẩm của tác giả. Vì tác giả giỏi thể hiện sự dao động của Trung Quốc hiện đại, vốn là điều chúng ta đã quen thuộc từ lâu. Bộ ba tác phẩm đầu tiên của tác giả chính là loại này. Ý tưởng linh hoạt ngôn từ hay, quả thực làm lay động lòng người, nhưng vẫn có nỗi tiếc nuối về cấu trúc rời rạc. Chúng ta đến nay nhớ lại câu chuyện và nhân vật trong bộ ba tác phẩm, chỉ cảm thấy có nhiều mảnh vỡ đẹp đẽ bay lượn trong ý thức, mà không có cái nhìn quán thông trôi chảy. Cuốn sách này thì so với trước đã thấy tiến bộ lớn, mà sức mạnh thể hiện sự dao động của thời đại, lại càng sâu sắc." Bài của Ngô khi bàn đến việc một vài cấu trúc nhỏ trong sách chưa phát triển đầy đủ, nói rằng "sự sơ lậu (sơ sót) mà tác giả tự tiếc nuối trong lời bạt có lẽ là loại này. Những lỗi nhỏ khác, cũng có điểm đáng bàn, như vợ của Ngô Tôn Phủ vì sự chuyên tâm vào sự nghiệp của Ngô mà không thể thỏa mãn về mặt tình yêu của Ngô, nên buồn bã, nên rời xa, mà cuối cùng yêu đương với người tình cũ là Lôi tham mưu. Tác giả ở đây dùng bút pháp ẩn dụ miêu tả vắn tắt, thực sự có cái diệu của vẽ rồng chỉ vẽ vảy móng. Chỉ là việc thuật lại cuốn sách nhỏ Lôi tham mưu tặng và đóa hoa hồng trắng héo tàn, xuất hiện ba lần trong mắt Ngô Tôn Phủ, làm người ta có cảm giác hơi mất chân thực. Vì đây là vật trân quý của hai người tình, đã nối lại tình xưa, vật này lẽ ra không nên đem ra thưởng ngoạn lâu dài, để rồi nhiều lần bị chồng nhìn thấy." "Thứ hai, cuốn sách này viết về tính điển hình và cá tính của nhân vật đều cực kỳ hiển hách, mà sự sắp đặt môi trường cũng rất vào diệu. ... Sự sắp đặt môi trường của nó, nhiều lần lấy gió bão mưa lớn sấm sét điện giật đi cùng với tình tiết văn chương mà đến. Như khi công nhân mưu tính bãi công, khi Ngô Tôn Phủ lo lắng trước chiến thắng công trái lần đầu, đều lấy mưa và sét làm nền. Mà viết sự trống rỗng phiền não của Ngô, thì lấy việc uống rượu hoan lạc trên tàu hơi nước làm đối lập, thực sự rất mạnh mẽ. Khi Tôn Phủ bị sóng triều công nhân ép đến mức lo lắng mất trí, trời đất u ám, ở một mình một phòng, liền bắt lấy Vương mụ (mụ Vương) tình cờ vào phòng đưa cháo yến sào, để giải tỏa tình dục. Những phương pháp thể hiện sự nóng nảy này, có thể nói là tuyệt diệu." Điểm này, là Cù Thu Bạch từng nói với tôi rằng đại tư bản gia khi đường cùng, liền muốn phá hoại cái gì đó, thậm chí thú tính phát tác, tôi làm theo cách đó; không ngờ Ngô Mật xem sách thực sự rất tỉ mỉ, lại có thể lĩnh hội đây không phải là bút pháp nhàn rỗi. Bài của Ngô cuối cùng bình luận văn tự của "Tử Dạ", "bút thế có vẻ đẹp như lửa như trà, sảng khoái tuôn trào, không thể kìm nén. Mà chỗ vi tế lại có thể uyển chuyển đa tư, thực sự là khó mà đáng quý. Đặc biệt đáng yêu là, văn tự của Mâu Thuẫn quân là một loại văn tự có thể đọc có thể nghe gần với ngôn ngữ nói. Sách gần đây tác giả viết tên là ngữ thể, thực ra đã không phải là ngôn ngữ Hoa của chúng ta cũng không phải ngoại ngữ, chỉ có văn tự dịch thuật không thông mới có thể gần với nó." Đây lại là mượn tôi để chửi người khác rồi.

Tóm lại, Ngô Mật vẫn là Ngô Mật, ông bình luận tiểu thuyết chỉ từ kỹ thuật nhìn vào, ông bình luận "Tử Dạ" cũng lại như vậy. Nhưng trong vòng nửa năm sau khi "Tử Dạ" xuất bản, người phê bình cực nhiều, tuy cũng có người bàn đến kỹ thuật, nhưng đều không bằng Ngô Mật có thể thể hội được tâm huyết của tác giả, nên trích lục điểm chính của ông như trên.

Trong vòng ba tháng sau khi "Tử Dạ" xuất bản, tái bản bốn lần; ấn bản đầu tiên ba ngàn cuốn, sau đó các lần tái bản mỗi lần năm ngàn cuốn; điều này vào lúc bấy giờ, thực sự là hiếm thấy. Rốt cuộc đám độc giả đông đảo này là ai? Có phải là sinh viên trẻ tuổi yêu thích văn học mới? Lúc bấy giờ, độc giả văn học mới chiếm số lượng đông đảo nhất là họ. Trần Vọng Đạo có giao thiệp cực rộng trong giới văn hóa, lại là người chủ trì Đại Giang Thư Phố, đối với lượng tiêu thụ của sách cũng có cảm nhận thực tế, ông nói những thiếu phu nhân, tiểu thư của giới tư bản vốn dĩ không bao giờ đọc tác phẩm văn học mới, bây giờ đều tranh nhau xem "Tử Dạ", bởi vì "Tử Dạ" đã miêu tả đến họ. Lời của Trần Vọng Đạo, có lẽ phù hợp với tình hình thực tế. Biểu muội của tôi (tức con gái do vợ chính của Lư biểu thúc sinh ra) Bảo tiểu thư, cô ấy vốn dĩ không đọc tác phẩm văn học mới, nhưng cô ấy lại xem "Tử Dạ", và cho rằng hình mẫu của Ngô thiếu phu nhân chính là cô ấy.

Ngoài ra, nghe nói nhân vật trong giới điện ảnh cùng vũ nữ, vốn dĩ xem tác phẩm văn học mới là có chọn lọc, cũng đến xem "Tử Dạ". Lúc đó trên báo nhỏ Thượng Hải từng đăng một giai thoại như thế này: nhà văn trẻ Phương Tín cưới một người từng là vũ nữ làm vợ, sau đó vì chi phí gia đình không đủ, vợ liền làm lại nghề cũ, kiếm chút tiền nhỏ, bổ trợ chi phí sinh hoạt hàng ngày. Bỗng có một người đàn ông đến nhảy cùng, tự xưng là Mâu Thuẫn, vợ của Phương Tín vốn biết có nhà văn tên Mâu Thuẫn, tác phẩm mới tên "Tử Dạ", nay bỗng gặp người thật, lại còn nhảy cùng, không khỏi kinh ngạc, về nhà kể với Phương Tín. Phương Tín nghi ngờ, vì chưa từng nghe nói Mâu Thuẫn đến vũ trường, liền dặn vợ, nếu người kia còn đến, có thể đòi "Tử Dạ", và phải ký tên. Phương Tín ví như việc dạy dỗ. Nhưng "Tử Dạ" nhận được, chỉ ký MD, mà người này sau đó cũng không đến nữa.

Tôi không xem báo nhỏ, cũng không quen Phương Tín. Bạn bè lấy chuyện này kể lại, còn nói Phương Tín là người thật, không phải báo nhỏ tạo tin đồn. Nhưng tôi mãi vẫn không hiểu người đó tại sao phải mạo danh tôi.

Các bài viết phê bình "Tử Dạ", bài dẫn ở trên, dừng ở năm 1933 (trong đó có hai bài thấy trên tạp chí xuất bản tháng 1 năm 34, cũng tính trong năm 33). Từ năm 34 cho đến sau giải phóng, bài viết phê bình "Tử Dạ" vẫn còn không ít, nhưng không thể dẫn nữa, vì bản thân bài này không phải chuyên để thảo luận "Tử Dạ", mà chỉ là hồi ức tình hình lúc bấy giờ.