Ở khách sạn chỉ một đêm, bạn tôi liền đi "xem nhà" cùng tôi.

Thật là bất ngờ, dọc các cột đèn đường, ở cửa ngõ các con hẻm, đâu đâu cũng có những mảnh giấy vuông màu đỏ; chúng dán xiêu vẹo, lung tung như những miếng cao dán nhọt. Đây là điều mà hôm qua tôi chưa từng thấy, và chúng chính là những tờ thông báo "cho thuê phòng trống".

Chúng tôi thong thả đi dọc theo lối đi bộ, tỉ mỉ đọc những "văn chương cho thuê" ấy. Đó là những câu rất công thức: "Điện nước đầy đủ, phòng khách và bếp dùng chung, giá thuê ưu đãi", vân vân. Không vào xem thì chẳng biết thế nào mà lần, thế là chúng tôi gõ "cạch cạch" vào chiếc vòng đồng trên cánh cửa Thạch Khố Môn của một căn nhà. Tôi dám thề rằng, hai cánh cửa gỗ sơn đen bóng của ngôi nhà Thạch Khố Môn này thực sự rất đẹp, vòng đồng cũng được lau chùi sáng loáng, nên tôi đoán chắc nhà này hẳn là người ít nhà nhiều, tức là cái gọi là có "phòng trống". Thế nhưng cửa vừa mở, tôi liền ngẩn người; hóa ra trong "giếng trời" đã chất đầy những vật dụng cũ nát, chẳng còn chút "dư" nào cả. Bước vào phòng khách, cảnh tượng còn "trang trọng" hơn; bàn ghế kiểu cũ bày biện tựa như "bát quái trận". Nếu bị cận thị thì chắc chắn sẽ lạc đường, bởi vì mới là chín giờ sáng "rất sớm", trong phòng khách, hai chiếc bàn vuông ghép lại làm giường tạm cho "phu xe" nằm vẫn chưa dỡ bỏ. Ở cửa phòng bên treo một tấm mành màu đồng cổ, một người phụ nữ trẻ mặt nhọn, tóc tai bù xù ló nửa thân người ra chào hỏi chúng tôi. Chúng tôi biết cô ta chính là bà "chủ nhà thứ cấp".

Cô ta gọi một người giúp việc tầm bốn mươi tuổi dẫn chúng tôi lên lầu xem phòng. Đến lưng chừng cầu thang, tôi lại ngẩn người lần thứ hai. Hóa ra ở đây có một căn gác lửng hình cái thùng, người Thượng Hải gọi là "tầng hai giả", từ miệng thùng, một cô bé hầu gái chân trần bò ra. Thế là tôi hơi cảm thấy "phòng" của gia đình này chẳng "trống" như mình tưởng.

Lầu phòng khách và lầu phòng bên vốn không phải mục tiêu của tôi. Nhưng nghe tiếng ho hắng và tiếng trẻ con khóc lóc bên trong thì cũng biết là đã chật ních người. Mục tiêu của tôi là phòng bên phía sau. Đây là phòng trống, cái gọi là "phòng dư". Tuy nhiên ở đây cũng có gác lửng tạm bợ, đưa tay lên là chạm ngay vào vách gỗ của cái gác đó. "Cái này cũng tính trong đó sao?" Bạn tôi chỉ vào cái gác lửng nói.

Người giúp việc của chủ nhà thứ cấp mỉm cười, giải thích rằng cái gác lửng này, cái gọi là "tầng ba giả", vẫn do chủ nhà thứ cấp giữ lại, hơn nữa cô ta, người giúp việc này, chính là ngủ trên cái gác ấy.

Tôi không nhịn được nữa, liên tục nói "nhà không hợp", rồi cùng bạn tôi chạy xuống lầu. Lần này họ lại bảo chúng tôi đi cửa sau. Khi đi ngang qua căn bếp, tôi liếc nhìn thấy trong căn bếp chật hẹp chưa đầy một trượng vuông ấy bày ít nhất năm cái bếp than tổ ong.

"Nhà đó, thực ra làm gì có phòng trống đâu!" Khi ra đến đường cái, tôi liền bảo bạn mình.

Nhưng trên cột đèn bên đường và ở các cửa ngõ hẻm, có vô số tờ thông báo "cho thuê phòng trống". Chúng tôi xem tiếp vài nhà nữa, hiện tượng không hề "trống" thật sự là như nhau ở khắp mọi nơi. Tôi thấy đau đầu rồi. Nhưng bạn tôi vẫn kiên nhẫn đi cùng tôi xem hết nhà này đến nhà khác. Anh ấy nói:

"Dân số Thượng Hải nghe nói có ba triệu người rồi, ngoài số ít người ở biệt thự cao sang, đó mới thực sự là có phòng trống, hơn nữa dư rất nhiều, nhưng tuyệt đối không cho thuê lại, còn chín mươi phần trăm người Thượng Hải còn lại chẳng phải đang bị nhồi nhét như cá Sa Điền sao? Đây là vì tiền thuê nhà quá đắt, còn người Thượng Hải nói chung chẳng mấy chú trọng đến cái chữ 'ở' này. Hơn nữa, cậu chưa nhìn thấy khu ổ chuột ở Trát Bắc đâu!"

Bạn tôi là người Thượng Hải lâu năm, những lời bình luận của anh ấy, tôi đành phải chấp nhận. Hơn nữa tôi nghĩ: dưới chế độ xã hội hiện tại, cư dân các đô thị lớn trên thế giới về mặt nhà ở này, có lẽ đều cùng chung cảnh ngộ với người Thượng Hải.

Cuối cùng, tôi cũng "chốt" được một nhà. Đó là ở trong một con hẻm nào đó bên cạnh con đường giao thoa giữa cái mới và cái cũ. Cụm nhà này có lẽ cũng đã ngót nghét hơn hai mươi tuổi. Xung quanh toàn là những căn hộ kiểu mới ba tầng, sáng choang, có "thiết bị vệ sinh", tiền thuê nhà tính bằng "lạng" bạc. Nhưng những căn nhà mới này thường bỏ trống quá nửa, còn khu hẻm cũ kỹ, hèn mọn, dơ bẩn này lại giống như một hộp cá Sa Điền bị nhồi nhét. Nạn "thiếu nhà ở" dị dạng của Thượng Hải, ở đây được thể hiện vô cùng rõ nét.

Những căn nhà kiểu cũ này đều là nhà đơn, người Thượng Hải gọi là "một lầu một trệt". Tuy nhiên nghe nói mỗi căn nhà ít nhất cũng ở ba hộ, chia nhau phòng khách, lầu phòng khách và lầu bếp. Nhiều thì đến năm hộ, đó là phía sau phòng khách và phía sau lầu phòng khách, nơi chỉ đủ chỗ đặt một chiếc giường, cũng thành lập một gia đình nhỏ. Căn tôi ở còn được bố trí kỳ quặc hơn: chủ nhà thứ cấp tự mình ở trọn phòng khách, trên lầu một hộ ở trọn lầu phòng khách, lại một hộ nữa ở tít trên cao, ở tầng ba được cải tạo từ sân thượng, tôi ở lầu bếp, còn bếp dưới tầng trệt cũng có một hộ ở.

Cũng là cảnh nhồi nhét như cá Sa Điền, thế nhưng chủ nhà thứ cấp của tôi cùng hàng xóm ở đây về mặt kinh tế lại thấp hơn rất nhiều so với gia đình tôi "xem" lần đầu tiên! Nhưng đối với tôi, lầu bếp ở đây không tệ hơn phòng bên phía sau bên kia, mà tiền thuê lại rẻ hơn bên đó.

Chủ nhà thứ cấp là nhân viên kiểm soát vé trong công ty xe điện, một gã lùn béo hơn bốn mươi tuổi. Ông ta tuy rất tinh khôn trong vấn đề nhà ở, nhưng lại rất chú trọng việc ăn mặc vui chơi. Trong căn phòng khách "trọn gói" chứa đủ mọi thứ của ông ta, thường chen chúc rất nhiều bạn bè, ở đó đánh bài, ăn uống ồn ào.

Tuy nhiên về vấn đề "ở", ông ta cũng từng bày tỏ ý kiến; đó là sáng ngày thứ hai sau khi tôi dọn đến:

"Bạn à! Lầu bếp lớn thế này cho cậu thuê mười đồng, thiên lý lương tâm đấy, tôi không hề lấy đắt của cậu đâu! Có mấy nhà dựa vào việc làm chủ nhà thứ cấp để kiếm sống, ít nhất cũng đòi cậu mười bốn đồng. Nhà này lúc tôi dọn vào phí sang nhượng lớn lắm, hừ, mẹ kiếp, bốn trăm đồng! Tôi đành phải tìm cách bù lỗ từ người thuê phòng cấp ba, đúng không nào?"

"Ồ, ồ, phí sang nhượng lớn vậy sao! Có bao nhiêu tu sửa trang hoàng vậy?"

"Trang hoàng cái khỉ khô gì, chỉ có cái tầng ba giả trên sân thượng đó, mỗi tháng lấy tám đồng bao cả tiền điện. Tôi là đi vay nặng lãi 'bóng da' của lũ cảnh sát Ấn Độ để sang nhượng căn nhà này, tôi được lợi lộc gì chứ?"

Tôi tò mò hỏi ông ta tại sao lại phải sang nhượng làm gì? Tôi tính sơ qua giúp ông ta, ông ta vay nặng lãi, bỏ vốn lớn như vậy làm chủ nhà thứ cấp dường như thật sự chẳng có lợi lộc gì nhiều.

"Con người thì phải có chỗ ở chứ! Tôi vốn ở trong con hẻm XX đằng kia," ông ta tiện tay chỉ về phía tây, "tự mình ở lầu phòng khách, lầu bếp, cho thuê tầng trệt, bếp dùng chung, không phải là thoải mái hơn ở đây nhiều sao? Nhưng chủ nhà chính muốn dỡ bỏ, xây lại nhà kiểu mới, chính là căn ba tầng cao cao đằng kia, tôi đành phải dọn đi. Ở đất Thượng Hải, nhà cứ xây lại là tiền thuê tăng gấp đôi. Tôi không thuê nổi, đành phải sang nhượng căn này, nhà mình cũng tạm bợ chen chúc một chút."

Tôi tin lời nói này của chủ nhà thứ cấp có một phần chân lý. Ở Thượng Hải, nhà mới càng xây nhiều, thì người ta càng chen chúc chật chội hơn. Hôm đó khi tôi và bạn đi "xem" nhà, cũng vì sự tò mò thúc đẩy, đã gõ cửa mấy căn nhà kiểu mới. Những hộ ở nhà kiểu mới ba tầng có "thiết bị vệ sinh" này lại có người cải tạo phòng tắm thành phòng ở để "cho thuê lại". Lúc đó tôi cảm thấy rất ngạc nhiên, nghĩ rằng nếu đã không cần phòng tắm, hà tất phải ở nhà kiểu mới. Nhưng bạn tôi cũng nói là vì tiền thuê nhà quá đắt, mọi người không gánh nổi, mà lại không tìm được nhà kiểu cũ rẻ hơn, đành phải "cho thuê lại", thậm chí tính toán cả lên trên cái phòng tắm.

Từ đó có thể thấy chủ nhà thứ cấp, nhân viên soát vé của tôi, kiên quyết vay nặng lãi để sang nhượng căn nhà này, cũng là kết quả của việc tính toán đắn đo nhiều lần.

Đến Thượng Hải, vốn là để tìm việc làm. Chạy mấy nơi liền, đều là "gõ chuông gỗ". Không biết từ lúc nào đã ở được một tuần, tuy tôi không rõ ba triệu người ở "Đại Thượng Hải" sống thế nào, thậm chí cuộc sống của những người hàng xóm trái phải trong hẻm tôi cũng không biết, nhưng ba người hàng xóm cùng ra vào một cửa sau thì cuối cùng cũng đã quen thân.

Trước hết là kết "bạn" với một gia đình ở trong bếp. Điều này rất tự nhiên. Vì mỗi ngày tôi đều phải đi qua "cửa chính" của họ. Nghi thức gặp mặt lần đầu là gật đầu, trên mặt mỗi người cười mà không cười, trong cổ họng ứ hự một tiếng; sau đó thì dần dần trò chuyện. Vị khách thuê phòng cấp ba này, —— cứ gọi ông ta là "hàng xóm phía dưới" đi, khoảng ngoài ba mươi tuổi, cằm nhọn, mắt chuột, hình như có vợ, lại hình như không có vợ. Nghề nghiệp thì, cũng hình như có, lại cũng hình như không. Mỗi ngày đều có vài người, mặc trường sam hoặc đoản sam, đến "nhà" ông ta lầm rầm to nhỏ hồi lâu mới đi. Có một lần, tôi đi ngang qua "nhà" ông ta, vừa lúc cái "cửa chính" mở một khe nhỏ, tôi liếc mắt nhìn thấy bên trong có ánh đèn như hạt đậu, một người nằm ngang bên cạnh đang nâng cây tẩu thuốc bằng tre. Đây là hút thuốc phiện, tôi biết. Tôi cười một cái, rồi đi qua. Nhưng khi quay về lại gặp vị "hàng xóm phía dưới" đó đứng ngay cửa nhà mình, chúng tôi theo lệ cũ mím môi tạo thành nụ cười, coi như đã chào hỏi, không ngờ vị "hàng xóm" này đột nhiên mời tôi "vào trong ngồi chơi".

Trong nhà chỉ có mình ông ta, ngược lại dọn dẹp rất sạch sẽ, ánh đèn như hạt đậu và tẩu thuốc đều không thấy đâu. Ông ta hỏi tôi với vẻ rất quan tâm là đã "tìm được việc" chưa, nghe nói chưa tìm được, ông ta nghiêng mặt, gãi đầu, lại nói mình quen một người bạn, "rất có máu mặt", ông ta sẵn lòng giới thiệu cho tôi. Tôi đương nhiên "cảm ơn". Cuối cùng, ông ta lấy ra một gói giấy, nói là bạn gửi ở chỗ ông ta, nhưng "nhà" ông ta cửa nẻo không cẩn thận, muốn gửi sang phòng tôi, "ngày mai ngày kia sẽ đến lấy".

Gói giấy không lớn, nhưng lại khá nặng. Tôi lập tức đoán đó là "thuốc", tôi thực sự không muốn dính vào những chuyện phiền phức này, nhưng vì da mặt mỏng, lại nghĩ thuốc phiện đã bán công khai, ở đất Thượng Hải trong "nhà" có "thuốc" cũng không phạm pháp, tôi liền nhận lấy. Đây chính là cái gọi là "người đi xa giúp đỡ nhau".

Về đến phòng, tôi lén mở góc gói giấy ra xem, mới biết không phải là "thuốc", mà là những viên thuốc nhỏ màu đỏ. Tôi trực giác thấy đây chắc chắn là cái gọi là "hồng hoàn" thường thấy trên báo. Hồng hoàn ở Thượng Hải là hàng cấm, tôi tiêu đời rồi! Tuy nhiên tôi đã lỡ hứa giữ hộ, tôi ngại không tiện mang trả lại, kết quả là giấu nó dưới gầm giường.

May mà tối hôm đó vị "hàng xóm phía dưới" của tôi đã đến lấy bảo bối của mình. Tôi giả vờ như đang nói đùa với ông ta:

"Này, bạn! Có loại hàng này mà không mời tôi nếm thử, thật là keo kiệt quá! Hơn nữa, tại sao ông không nói thật với tôi? Tôi có thể giấu kỹ hơn mà."

Vị "hàng xóm" kia chỉ chớp chớp đôi mắt chuột mà cười.

Sau lần đó, tôi và ông ta coi như đã có mối giao tình đặc biệt. Dần dần tôi biết nghề nghiệp của ông ta là: buôn bán hồng hoàn, và cho người đến "nhà" ông ta thỏa cơn nghiện, một loại "đèn lén" sơ sài nhất. Bản thân ông ta cũng hút vài hơi, nhưng không nhiều.

"Bây giờ, bán thuốc phiện là làm quan, bán hồng hoàn thì coi là phạm pháp, mẹ kiếp, nếu nói đến hại người, chẳng phải như nhau cả sao! Chẳng qua người ta vốn lớn, thì bán thuốc phiện, tôi chỉ thiệt là vốn quá nhỏ mà thôi!" Một hôm, ông ta đột nhiên than phiền; khi nói những lời này, đôi mắt chuột chớp chớp như muốn cắn người ta; thế rồi, lại như nhìn thấu điều gì đó, ông ta sờ cằm nhọn, rất tự tin nói tiếp: "Thuốc phiện đâu phải không thể cấm, mà là không dám cấm, vì một khi cấm rồi, đất Thượng Hải sẽ loạn, nhưng cậu cứ chờ xem, tương lai sẽ có một ngày hồng hoàn cũng được làm quan! Cậu nói xem, ở Thượng Hải người giàu nhiều, hay người nghèo nhiều?"

"Đương nhiên là người nghèo nhiều rồi! Nhưng sao thuốc phiện cứ cấm là loạn?" Tôi nhiệt tình hỏi lại; gần đây tôi thấy vị "hàng xóm phía dưới" làm nghề bất chính này khá thú vị.

Điều này mở toang hộp lời nói của vị "hàng xóm" này. Ông ta như rất "phẫn nộ" mà mắng những kẻ buôn hàng đen, ông ta kể ra nội tình buôn bán hàng đen, —— đương nhiên một nửa là "truyền thuyết" giữa họ, nhưng một nửa khác có lẽ là thật, cuối cùng, ông ta nhìn chằm chằm tôi hỏi:

"Cậu nghĩ xem, nếu thực sự cấm thuốc phiện, đám người này lấy gì mà ăn? Họ bị đập vỡ bát cơm, chẳng lẽ không gây chuyện sao? Chúng tôi bán hồng hoàn, cướp mất miếng ăn của họ, nên họ bảo hồng hoàn cực độc, phải cấm; nhưng, bạn ạ, người Thượng Hải ngày một nghèo đi, không mua nổi thuốc phiện, đành phải lấy hồng hoàn ra thỏa cơn nghiện, công việc làm ăn này của chúng tôi ngày một lớn mạnh. Tương lai sẽ có một ngày, hồng hoàn cũng phải làm quan, ha ha!"

Vị "hàng xóm phía dưới" này là tay lão luyện, những lời bình luận của ông ta, tôi không thể tán đồng một câu nào. Ông ta cho rằng bất cứ "công việc" nào, một khi có thế lực, —— có thể nuôi sống một đám người, mà đám người này khi không được ăn no thì có thể gây rối, vậy thì đành phải để "công việc" này được làm quan: cái "triết lý làm quan" này của ông ta có lẽ là đúng. Nhưng ông ta đã quên một điểm: bất cứ "công việc" nào, một khi đã làm quan, kẻ có vốn lớn, là có thể độc quyền. Tôi lập tức nói ý này với ông ta. Ông ta có vẻ rất cụt hứng, lại nghiêng mặt gãi đầu, miễn cưỡng cười gượng nói: "Biết đâu lần sau xổ số hàng không lại trúng giải độc đắc của tôi đấy!"

Sau này tôi biết vị "hàng xóm phía dưới" này vốn cũng là dòng dõi trí thức, từng dạy học, không biết vì sao lại lăn lộn vào con "đường đỏ" này. Chuyện này là do người hàng xóm ở lầu phòng khách trọn gói kể cho tôi nghe.

Vị "hàng xóm" này là người có công việc đàng hoàng. Có vợ, cũng có con, bản thân không quá ba mươi tuổi, nghề nghiệp hiện tại là trợ lý của người môi giới tại sở giao dịch. Tôi quen ông ta trên cầu thang. Trong cả căn nhà thì phải kể ông ta là người có khí chất "bạn bè trường sam" nhất. Mà tôi cũng là người chưa trút bỏ bộ trường sam "gia truyền", nên rất nhanh chóng chúng tôi cũng trở thành "bạn bè".

Khỏi phải nói, việc kết thành bạn bè của chúng tôi là do một phía tôi chủ động. Vì tôi ảo tưởng rằng, biết đâu ông ta có đường dây giới thiệu cho tôi một công việc.

Tôi không thể nào quên cuộc trò chuyện của ông ta khi tôi nhắc đến việc tìm việc làm. Khi ông ta biết tình hình kinh tế của tôi, và biết tôi mang theo hy vọng thế nào đến Thượng Hải, ông ta rất chân thành nói:

"Cậu đừng trách, theo tôi thấy, cậu vẫn nên về quê tìm cách đi!"

"Ồ, ồ?" Tôi đau khổ thốt ra tiếng nghi vấn này.

"Cậu bây giờ là nhà dột lại gặp mưa đêm," ông ta nói tiếp, "cậu đến Thượng Hải nhờ bạn tìm việc, vừa đúng lúc bạn cậu cũng không có việc làm, vận may của cậu tệ quá! Nhưng cho dù cậu tìm được việc, theo như cậu nói một tháng ba bốn mươi đồng, trước mắt nghĩ thì tốt, nhưng lăn lộn xuống mới biết là khổ."

"Ai, ai! Tôi chỉ cần đủ chi tiêu thôi mà!"

"Ha ha, nếu đủ chi tiêu thì tốt rồi, chính vì không đủ đấy! Cậu một tháng lĩnh ba mươi mấy đồng, năm nay là đủ chi tiêu, năm sau là không đủ." Ông ta cao giọng, mắt nhìn chằm chằm mặt tôi, "Theo cậu nói, công việc của cậu chỉ có lương cứng, không có thu nhập ngoài, ở đất Thượng Hải mà dựa vào đồng lương cứng nhắc để sống qua ngày, chắc chắn chết đói!"

"Ồ, ồ!"

"Cậu nghĩ xem, ở Thượng Hải, chi tiêu mặc định là năm sau lớn hơn năm trước, lương của cậu lại không thể năm sau tăng hơn năm trước, thế chẳng phải năm nay đủ chi tiêu, năm sau là không đủ sao? Cho nên chúng ta lăn lộn kiếm cơm ở Thượng Hải, hoàn toàn dựa vào thu nhập ngoài để bù đắp. Lương chính là thứ nhìn thấy được, 'thu nhập ngoài' mới có biến động lớn. Ít nhất cũng phải kiếm được một lần gốc một lần lãi. Ví dụ như chủ nhà thứ cấp của chúng ta, nếu ông ta chỉ dựa vào lương chính, làm sao mà béo tốt thế này chứ?"

Tôi chăm chú lắng nghe, nhẩm tính trong lòng, bất tri bất giác ngẩn người ra. Một lát sau, tôi lấy hết can đảm hỏi:

"Vậy, anh xem tôi có thể chuyển nghề không? Nghề cũ của tôi chỉ có lương chính, tôi nghĩ nhất định phải chuyển nghề rồi."

Nói đến đây, người "hàng xóm" của tôi cười mà không đáp. Nhưng dường như không muốn để tôi tuyệt vọng, ông ta do dự một lúc lâu, mới trả lời:

"Con người là linh hoạt, đã quyết chí muốn đổi thì cũng đổi được thôi. Ví dụ như tôi, trước đây cũng đâu có ăn cơm ở sở giao dịch, cũng là không lăn lộn nổi mới chuyển nghề đấy thôi."

Tôi cảm thấy "cơ hội" đến rồi, liền lập tức bày tỏ ý định nhờ ông ta giới thiệu giúp. Ông ta kinh ngạc nhìn tôi, như thể hy vọng này của tôi quá hoang đường. Nhưng rốt cuộc ông ta vẫn là "người tốt", không hề mỉa mai tôi, chỉ nói:

"Cậu đã muốn vào nghề này, thì trước hết hãy để tâm đến những mánh khóe trong nghề này đi."

Tôi đương nhiên tuân theo chỉ dẫn. Sau này gặp ông ta ở "nhà", tôi thường tìm ông ta trò chuyện, hy vọng có thêm chút kiến thức về sở giao dịch. Nhưng "kiến thức" vừa phong phú, tôi lập tức khẳng định nghề này tôi không vào nổi, vì thứ nhất phải có người bảo lãnh thế lực rất mạnh, hy vọng này của tôi quả thực quá hoang đường!

Trong lúc tôi nhiệt tình với ảo tưởng này, vì buồn chán ở "nhà", nên thường đến khu vực đường Bắc Kinh, đường Ninh Ba, đường Hán Khẩu để dạo chơi. Đây là khu vực của các ngân hàng và tiền trang Hoa thương. Tôi không nhớ nổi tên của bao nhiêu ngân hàng lớn nhỏ ấy, chỉ thấy nhiều ngoài dự tính của tôi; tên những ngân hàng này người nhà quê đều không biết, thế nhưng người nhà quê có tiền mang tiền đến Thượng Hải để "tị nạn", lại chính là có quan hệ với những ngân hàng này. Bộ phận tiết kiệm của ngân hàng cố gắng hết sức hút lấy số tiền từ quê chạy đến này.

Cấp trên của người "hàng xóm" của tôi —— người môi giới số X tại sở giao dịch, nghe nói "đại diện" cho mấy ngân hàng liền. Một hôm, tôi cùng người "hàng xóm" đó đến sở giao dịch xem thử. Dưới tay vị môi giới này có sáu bảy người "trợ lý", mà người "hàng xóm" của tôi kẹp ở giữa trông có vẻ cực kỳ nhỏ bé. Ông ta chỉ nghe theo sự chỉ huy của một trợ lý khác, giơ lòng bàn tay ra, hét to như muốn vỡ cả cổ họng, —— nghe nói đây chính là "làm ăn". Nhưng sau này khi về đến "nhà", lúc người "hàng xóm" đó hỏi tôi "có vui không", ông ta đột ngột nghiêm mặt, làm ra vẻ phô trương "bản lĩnh" của mình mà nói:

"Cậu đừng thấy giơ tay hét to là công việc nhẹ nhàng, trách nhiệm quan trọng lắm đấy! Sự lên xuống của công trái, đều được định đoạt từ cái việc giơ tay hét to của tôi đấy! Hàng vạn người phát tài hay phá sản đều phải nhìn vào cái việc giơ tay hét to này của tôi đấy!"

Nghe những lời như vậy, tôi chỉ còn biết kính cẩn nghiêng mình. Hơn nữa tôi tin lời ông ta không phải khoác lác. Mặc dù "giơ tay" và "hét to" của ông ta cũng giống như con rối trong kịch rối, hoàn toàn nghe mệnh lệnh của đồng nghiệp cấp trên —— một trợ lý khác, nhưng tôi vẫn tha thứ cho niềm tự hào của ông ta, bởi vì người trợ lý kia cũng là con rối tương tự, nghe lệnh người môi giới cấp trên hơn nữa, còn kẻ giật dây sau lưng người môi giới chính là mấy ngân hàng đó.

Bạn tôi hứa đợi thêm một tuần nữa sẽ có tin tức chắc chắn. Tôi tính toán gia sản trong túi, vẫn còn có thể lăn lộn thêm hai tuần, thế là tôi an tâm đợi thêm vài ngày nữa.

Ra ngoài, ít nhiều cũng phải tiêu mấy đồng, tôi cả ngày quanh quẩn ở trong "nhà", có lúc buồn chán không chịu nổi, liền ra cửa hẻm xem phố xá. Thế là, tôi kết giao với thiếu gia nhỏ của chủ nhà thứ cấp. Cậu bé học ở trường tiểu học, nhưng sau ba giờ chiều là thấy cậu cặp sách trong hẻm hoặc bên đường gọi bạn bè chơi đùa.

Tôi đã từng đến thăm trường tiểu học đó. Đây là cái gọi là "trường tiểu học trong hẻm" của Thượng Hải, hầu như mỗi hẻm đều có một hai trường như vậy. Cơ sở trường học chính là căn nhà "một lầu một trệt", ngôi trường tôi thăm thì giống như nhà dân bình thường, cũng là "ra vào cửa sau". Nhà bếp biến thành văn phòng kiêm phòng trực, còn kiêm luôn "cửa hàng trường học", trên lầu dưới lầu là hai lớp học, trong "giếng trời" dựng cái mái che sáng, lại là phòng riêng của vợ hiệu trưởng. Con hẻm ngoài cổng trường chính là sân tập thể dục.

Những "trường tiểu học trong hẻm" này thực ra chính là tư thục, nhưng rốt cuộc cũng "cao minh" hơn tư thục chút đỉnh, thiếu gia nhỏ nhà chủ nhà thứ cấp học ở "tiểu học trong hẻm" bốn năm, thế mà cũng có thể đọc được "sách nhỏ" rồi. Cái gọi là "sách nhỏ", là tiểu thuyết nửa tranh nửa chữ, gọi là "tiểu thuyết tranh liên hoàn". "Tam quốc chí", "Phong thần truyện", "Thủy hử", "Thất hiệp ngũ nghĩa", hầu như tất cả tiểu thuyết cũ, đều có bản "tranh liên hoàn" đơn giản. Lần đầu tiên tôi nhìn thấy thiếu gia nhỏ nhà chủ nhà thứ cấp cầm loại "sách nhỏ" này vừa đi vừa đọc, tôi rất ngạc nhiên. Tôi kéo cậu bé lại hỏi:

"Sách gì đấy, cho ta xem một chút!"

Vị tiểu bằng hữu này liền đắc ý dào dạt khoe khoang với tôi về kiếm tiên thế nào, hiệp khách thế nào, —— nhiều tên kiếm tiên, tôi còn chưa từng nghe qua. Cậu bé thấy tôi không đối đáp được, càng thêm đắc ý, ha ha ha cười một hồi, rồi vỗ vào túi tôi hỏi:

"Ông có đồng xu không? Có thì tôi dẫn ông đi xem. Nhiều lắm!"

Tôi còn hơi do dự, nhưng cậu nhóc này đã kéo tôi đi. Ra khỏi cửa hẻm không xa, là một "nhà vệ sinh công cộng", bên bức tường của "nhà vệ sinh" đó, có mấy đứa trẻ vây quanh một thứ gì đó, nhiệt tình vừa xem vừa bàn luận. Chúng tôi cũng đi về phía đó. Thế là tôi chợt nhớ ra trước đây từng thấy một ông lão canh giữ thứ giống như hai cánh cửa đứng cạnh "nhà vệ sinh" đó, mà trên tấm bảng giống cánh cửa kia đầy màu sắc rực rỡ trông có vẻ là sách. Nếu không phải thiếu gia nhỏ của chủ nhà thứ cấp hôm nay dẫn tôi đi, tôi tuyệt đối không thể ngờ được ngay cạnh "nhà vệ sinh" lại có sạp sách.

Đến trước sạp sách, tôi lại thấy còn có những người bạn mặc đoản sam ngồi trên ghế đẩu cũng đang xem những cuốn sách nhỏ này. Tiểu bằng hữu của tôi lại vỗ vào túi áo tôi hỏi:

"Đồng xu có nhiều không?"

"Sáu bảy đồng thì có." Tôi trả lời, vừa ngước nhìn giá sách đầy màu sắc rực rỡ của hai cánh cửa bảng đó.

"Sáu đồng là đủ rồi! Này, ông lão, 'Hiệp đạo Hoa Hồ Điệp'!"

Tiểu bằng hữu của tôi ra lệnh cho tôi và ông lão bán sách một cách rất thạo nghề. Thế là một bộ "hiệp đạo" gì đó, khoảng hơn hai mươi cuốn sách nhỏ mỏng manh, đã nằm trong tay chúng tôi. Tôi lật xem sơ qua, mới biết cái gọi là "tiểu thuyết tranh liên hoàn" không chỉ là cải biên vài cuốn tiểu thuyết cũ, mà còn có cả "sáng tác", chỉ cần có kiếm tiên, có hiệp đạo, có phi kiếm, có cơ quan mai phục, là có người hoan nghênh.

Hơn nữa tôi còn biết sách trên sạp này chỉ cho thuê, không bán, thuê về nhà xem thì cũng có, nhưng đa số là xem tại chỗ hết một bộ rồi lại đổi bộ khác. Tiểu bằng hữu của tôi rất tinh ranh, cậu bé và ông lão này có một giao kèo không thành văn, là sáu đồng xu thuê xem tại chỗ hai bộ.

Thế là tôi thấy mảnh đất tí hon cạnh "nhà vệ sinh" này quả thực là thư viện, gọi là sạp sách thì vẫn là quá thất lễ!

Sau lần này, mỗi khi đi trên đường, tôi lại thấy đâu đâu cũng có những "thư viện đường phố" này, hầu như mỗi góc phố, mỗi cửa ngõ hẻm, mỗi khu gần nhà máy, đều có những "thư viện" bảng hai cánh cửa này, mà tất cả sách cũng đều là mấy loại "võ hiệp" tranh liên hoàn đó. Người đọc sách không chỉ là trẻ con, mà còn có cả người lớn, nhưng người lớn mặc trường sam thì rất ít, rất ít.

Tôi biết Thượng Hải không có thư viện công cộng hoàn bị, bây giờ tôi càng biết Thượng Hải lại có loại thư viện đường phố "bình dân" này, hơn nữa còn giăng ra một "mạng lưới đọc sách" vô cùng tinh vi!

Sau một tuần trôi qua, tôi vẫn chưa tìm được việc làm. Bạn tôi giục tôi đợi thêm một tuần nữa, lại đi thử vận may, nhưng tôi cảm thấy thế là đủ rồi. Vấn đề "ở", vấn đề "thu nhập ngoài", vấn đề "hồng hoàn", vấn đề bạc từ nội địa chạy đến Thượng Hải biến thành công trái, đã giúp tôi hiểu Thượng Hải là một nơi như thế nào, và cuộc sống Thượng Hải là kiểu cuộc sống ra sao. Đặc biệt là những "trường tiểu học trong hẻm" và "thư viện đường phố" đã để lại trong não tôi một ấn tượng sâu sắc.

Tôi rất nghi ngờ, trên thế giới liệu có tìm được đô thị lớn thứ hai nào giống như Thượng Hải không?