Đây là câu chuyện tại một thị trấn nhỏ trong năm đại hạn.

Bạn đọc thân mến: Có lẽ bạn là người phương Bắc, nên đối với bối cảnh câu chuyện này có chút xa lạ. Nhưng tôi cũng có cách giải thích cho bạn hiểu rõ.

Thứ nhất, xin hãy nhớ kỹ: cái thị trấn nhỏ được gọi là nhỏ này ít nhất cũng náo nhiệt bằng một huyện thành hạng hai ở phương Bắc; không, chỉ nói náo nhiệt thôi thì chưa đủ, còn phải thêm một tính từ nữa—hiện đại. Trong trấn không thiếu điện thoại đường dài (sau này bạn sẽ biết công dụng của nó), đèn điện, những cô gái cắt tóc rồi uốn xoăn, những cậu ấm hút thuốc phiện, những kiểu trang điểm đã thịnh hành ở Thượng Hải ba tháng trước, và còn nữa—căn nhà kiểu Tây "có ống khói nằm trong tường" do Chu hương thân xây dựng cách đây sáu năm.

Thứ hai, trong thị trấn này không thiếu những dòng kênh. Nhà cửa trong trấn nếu phía trước giáp phố, thì phía sau chắc chắn giáp sông; phương Bắc dùng gầu múc nước dưới giếng, nhưng phụ nữ ở thị trấn này luôn biết dưới cửa sổ phòng sau là có nước; dòng nước này, mãi mãi lặng lẽ trôi đi. Nửa đêm nếu tình cờ tỉnh giấc, bạn sẽ nghe thấy ngoài cửa sổ (giả sử phòng ngủ của bạn chính là cái gọi là phòng sau giáp sông) tiếng chèo khua i ỉ, hoặc tiếng các cô lái đò cười nói gọi "bẻ lái", hoặc đầu sắt của cây sào tre va vào bậc đá dưới phòng ngủ của bạn—kêu "xoảng" một tiếng, nhưng bạn sẽ không bao giờ nghe thấy tiếng của chính dòng nước.

Sáng sớm bạn tựa cửa sổ nhìn ra, bạn thấy nhà đối diện đang rửa rau giặt áo dưới sông, cũng có người mổ cá ở đó, vảy cá và lòng cá từ từ trôi trên mặt nước, nhưng phía bên này—ngay dưới cửa sổ của bạn, lại có người cọ bô trong nước sông, xa hơn vài gian cửa hàng, có người đổ rác, cũng có người gánh nước—gánh về để ăn và dùng. Nếu lần đầu tiên nhìn thấy cảnh tượng này, có lẽ lồng ngực bạn sẽ thấy khó chịu, nhưng người dân trong trấn này sẽ không bao giờ giống bạn. Dòng nước sông là "sống", nó lặng lẽ không tiếng động chảy trôi; cho dù chỗ rửa rau giặt áo có làm mặt nước loang ra một tầng màu xám, chỗ cọ bô có làm nổi lên nhiều bọt trắng nhạt, nhưng dòng nước sông trang nghiêm tĩnh mịch kia cứ chậm rãi trôi, trôi mãi, chẳng bao lâu sau lại trả lại cho bạn vẻ nguyên bản màu trà.

Cho nên, bạn đọc thân mến, điều thứ ba tôi muốn bạn ghi nhớ là dòng sông trong trấn này vừa là đường giao thông chính của mọi người, vừa là nguồn nước uống, lại vừa là thùng rác.

Bên ngoài thị trấn chính là ruộng đồng, người trong trấn khi nói đến "bốn ranh giới" của một thửa ruộng thì luôn là thế này: "Này, phía Đông đến cảng X, phía Tây giáp vũng Y, phía Nam lại là cảng Z, phía Bắc chính là ao nọ" (ao là con sông lớn hơn). Nước, mãi mãi là ranh giới tự nhiên của ruộng đồng. Nhưng này bạn của tôi, hãy thử đoán xem, một thửa ruộng bốn bề đều là kênh rạch như vậy có bao nhiêu mẫu? Một trăm mẫu ư? Nhiều quá nhiều quá! Năm mươi mẫu ư? Cũng quá nhiều! Mười mẫu, hai mươi mẫu? Thế thì gần đúng rồi! Nước thật là "biết điều", giăng kín khắp những cánh đồng quanh thị trấn này như mạng nhện. Bạn đọc thân mến, đây chính là điều thứ tư mà tôi muốn báo cáo với bạn.

Một vùng quê như vậy, nói ra thật đúng là "ngư mễ chi hương", cái gọi là "thiên đường" chăng! Nhưng cũng không hẳn. Mưa liên tiếp mười ngày, thì các cảng các vũng đều đầy ắp, người quê phải dùng sức người để thoát nước, nhưng nước ở cảng hay vũng chỉ có một đường thoát: dòng sông. Mà dòng sông mãi mãi không vội vã không tiếng động chảy trôi kia lại chẳng bao giờ chịu nhanh chóng đưa nước thừa đi. Ngược lại, nếu cứ hai mươi ngày một tháng không mưa, hỏng bét, các cảng các vũng đều cạn khô chỉ còn lại một vũng nước ở trung tâm, nhưng dòng sông mãi mãi không vội vã không tiếng động chảy trôi kia cũng vĩnh viễn chẳng bao giờ vội vã mang nước đến làm đầy các cảng các vũng.

Nếu gặp phải năm nay, suốt năm sáu mươi ngày không một giọt mưa, hì hì! Bạn xuống dưới quê mà xem, đến đường sá bạn còn nhận không ra ấy chứ! Câu chuyện tôi định kể, bắt đầu từ đây.

Trước đây muốn đến thị trấn nhỏ này, bạn có thể đi tàu thủy nhỏ. Từ trấn này đi đến nhiều thị trấn lân cận, cũng đều có tàu chạy bằng động cơ xăng nhỏ. Trên dòng sông chảy trôi lặng lẽ không vội vã ấy, mỗi ngày đều vang lên đủ loại tiếng còi tàu. Lần này hơn bốn mươi ngày không mưa, tình hình liền khác hẳn. Tàu thủy nhỏ chạy từ Thượng Hải đi, cách trấn năm sáu mươi dặm là phải dừng lại, khách phải đổi sang thuyền nhỏ rồi mới đi tiếp. Những chiếc thuyền nhỏ này vốn dùng chèo, nhưng giờ đây, chèo cũng không dùng được, đoạn đường năm sáu mươi dặm hoàn toàn dựa vào sào tre để chống. Mãi mới đến được cuối thị trấn, thuyền nhỏ cũng không đi qua được nữa, khách đành phải lên bờ đi bộ. Nơi đây là một vùng hoang dã, cách thị trấn còn mười mấy dặm đường.

Khi tôi đến trung tâm thị trấn, đã là hơn chín giờ tối. Trên phố có vài người đang hóng mát. Tôi bước lên một cây cầu lớn, thấy trên đỉnh cầu có bảy tám người đang nằm, ngáy o o. Ở đây có chút gió, bị gió thổi, tôi mới thấy mệt, liền chọn một chỗ trống rồi cũng nằm xuống.

"Cảng ngoài còn như vậy, không biết dòng sông trong trấn này đã khô cạn thành ra bộ dạng gì rồi?" Tôi tùy tiện nghĩ, liền rướn người dậy nhìn xuống dòng sông. Đêm nay không có trăng, lòng sông tối đen như mực, từ trên cầu nhìn xuống, cảm giác như sâu thăm thẳm. Dần dần nhìn ra, có hai ba đốm lửa nhỏ đang chập chờn ở giữa sông. Lờ mờ còn nghe thấy tiếng người. "Ồ! May quá!" Tôi thầm nhẹ nhõm, cứ tưởng những đốm lửa lẻ tẻ kia tự nhiên là những "thuyền buôn" quen thuộc, hoặc là dân vạn chài ở Giang Bắc đang mò ốc. Nhưng đốm lửa càng ngày càng gần, sắp đến sát chân cầu rồi, tôi mở to mắt nhìn, đâu có thuyền nào đâu, chỉ là vài người ở trần! Câu chuyện "quỷ chết đuối" hồi bé nghe người ta kể liền thoáng qua đầu tôi. Lúc này, những người dưới sông cũng đã từ bậc đá dưới chân cầu bước lên, đích thị là "người sống", trong tay cầm cái lồng tre, họ là lũ trẻ nghịch ngợm đang mò cua dưới sông. Hóa ra cái dòng sông vốn là đường giao thông chính, nguồn nước uống, lại kiêm cả thùng rác không đáy này, giờ đây còn không bằng một con mương nhỏ!

Hơn bốn mươi ngày không mưa, đã khiến thị trấn nhỏ bé này hoàn toàn thay đổi diện mạo, nơi vốn là "đường" nay trở nên không còn ra dáng "đường" nữa.

Thị trấn trước đây đầy rẫy nước này, giờ đây nước đã biến thành vàng. Người ta không còn có thể đứng ở cửa sau nhà mình múc nước lên được nữa, mà phải chạy đi năm sáu dặm đường, xếp hàng như đến lượt mới lấy được chút nước bùn. Có người gánh từ nơi cách xa mười mấy dặm nước tạm gọi là dùng được, giá một hào một gánh; nhưng chẳng được mấy ngày, phải chạy đến hơn hai mươi dặm mới có nước ra hồn!

Ban ngày, trên phố vắng tanh không mấy khi thấy người, giữa trưa cũng không có chợ. Cái gọi là "chợ" này, chính là việc người quê mang nông sản đến đổi lấy vật dụng hằng ngày. Tôi dạo quanh con phố chợ hiu quạnh, trong lòng chợt nhớ đến một bài thơ vừa đọc gần đây. Vị thi nhân sống ở thành thị này, một mặt miêu tả sự bận rộn nhảy múa của các cậu ấm cô chiêu trong đô thị về đêm, mặt khác lại miêu tả cảnh người quê làm lụng không kể ngày đêm để lấy nước, tạo nên một sự tương phản cho hai kiểu cuộc sống này. Khi tôi đi qua những con phố không thấy một bóng người quê nào, tôi cũng tự nhiên cảm thấy người quê chắc chắn là đang bận rộn dưới ruộng, không có thời gian lên trấn "làm chợ". Nhưng sau đó tôi đã phát hiện ra sai lầm của mình. Phía bên kia đường có một cửa tiệm cho thuê đèn dầu hỏa, nào là đèn dầu hỏa loại gì mà "hàng quốc nội chính hiệu do nhà máy Quang Hoa sản xuất", treo đầy cả căn phòng lớn nhỏ, hai người đang tựa vào quầy hàng trước tiệm tán gẫu. Tôi nghe thấy người ở giữa nói:

"Chắc không đến nỗi lỗ vốn đâu nhỉ? Một đồng một tiếng đồng hồ, tôi tính cho anh xem, đủ được sáu phân tiền đấy!"

Người nói là một gã thân hình cao gầy khoảng bốn mươi tuổi, cạo trọc đầu, mặt chữ điền dài, nheo nheo đôi mắt, chắc là bị cận thị mà không đeo kính. Tôi nhớ ra vị nhân huynh này rồi. Anh ta là một "tư sản mới nổi" trong trấn, năm kia mượn được ngôi nhà của một tiệm cầm đồ đã đóng cửa để bày ra hơn ba mươi cái máy dệt, nghe nói làm ăn rất khấm khá. Tôi dừng lại, nhìn người kia. Đây là khuôn mặt lạ, khoảng ba mươi tuổi, khuôn mặt tròn, bị nắng rám như người Ấn Độ. Hắn uể oải sờ cằm đáp lại gã cao gầy kia:

"Sáu phân tiền là sáu phân tiền, nhưng làm được mấy ngày? Ba chiếc xe vốn liếng cũng phải khoảng một nghìn, thuê thuyền chẳng lẽ không tốn tiền? Lúc đầu mang ra ngoài bơm nước, thực sự chỉ làm được tám ngày. Anh tính xem có lợi lộc gì? Giờ đây, không làm ăn được nữa, thuyền cũng không chạy về được, phơi nắng dầm sương, máy móc cũng hỏng hóc cả!"

"Ừm ừm, hỏng hóc còn là chuyện nhỏ... chỉ sợ cướp thôi!"

Gã cao gầy lắc đầu nói, nheo nheo mắt nhìn lên bầu trời.

Tôi vốn dĩ có nhiều thời gian rảnh, liền lân la đến bên quầy hàng chào hỏi họ. Sau vài câu, tôi đã hiểu họ đang bàn luận "lỗ vốn hay không lỗ vốn" là chuyện gì. Hóa ra gã mặt tròn đen kia là chủ tiệm đèn dầu hỏa, hắn mua ba chiếc máy bơm nước của nhà máy Tô Nông, lắp trên thuyền nhỏ, đi về vùng quê cho thuê, một đồng một tiếng, tiền xăng dầu hắn chịu. Công việc kinh doanh này là ông chủ nhà máy xay xát nghĩ ra từ năm đại thủy trước, kiếm được không ít tiền. Năm nay ông chủ tiệm đèn dầu hỏa đến bắt chước theo, nào ngờ những con cảng con vũng dày đặc như mạng nhện ở dưới quê kia chỉ trong vài ngày đã khô khốc không còn một giọt nước, máy bơm tuy là "lợi khí" nhưng không thể lấy nước từ con sông lớn cách mười dặm, hơn nữa cả thuyền lẫn máy đều bị mắc cạn ở đó, không về được trấn. Vùng quê vốn có vô số kênh rạch, nay đã khô cạn thành một cánh đồng hoang rộng lớn. Người quê nhàn rỗi không có việc gì làm. Họ không đến trấn, không phải vì bận rộn lấy nước, mà vì đường thủy bị cắt đứt—bình thường họ toàn đi thuyền đến. Hơn nữa, họ cũng không có gì để bán, ánh mặt trời độc địa đã thiêu chết mọi "vân sinh" ①.

Thị trấn nhỏ bé náo nhiệt hiện đại này vì thế mà trở thành một hòn đảo hoang nửa sống nửa chết: giao thông cắt đứt, thiếu nước uống, thương mại đình trệ. Nếu lại thêm ba bốn mươi ngày nữa không mưa, chẳng ai dám đoán xem người dân trong thị trấn này sẽ biến thành bộ dạng gì!

Nhưng trong môi trường chết chóc này, duy chỉ có một thứ là đang hoạt động mạnh mẽ. Đó chính là điện thoại đường dài trong trấn. Ông chủ tiệm gạo ngày nào cũng phải dùng điện thoại đường dài mấy lần, dò hỏi giá gạo ở Thượng Hải hoặc Vô Tích; họ muốn theo giá gạo ở đô thị mà tăng dần lên, họ lại muốn mau chóng nhập hàng, chuẩn bị kiếm một khoản tiền lớn. Phân cục công an cũng ngày nào cũng phải dùng điện thoại đường dài mấy lần; họ liên lạc tin tức với trấn lân cận và công an huyện, vì sợ người quê cướp gạo, gây rối trật tự trị an địa phương; họ đối với những việc loại này, thật là mắt sáng tay nhanh, dũng cảm chu đáo.

① Vân sinh: phương ngữ Chiết Giang, nghĩa là hoa màu.