Năm ngoái, một vị tiền bối trong làng phát nguyện biên soạn "Chí". Nơi chúng tôi vốn có một bộ địa chí cũ, do một vị quan làm quan ở quê tôi thời Càn Long biên soạn. Ông là người ngoại tỉnh, hơn nữa lại biên soạn vào "thời gian rỗi sau công việc", tâm trí không chuyên nhất, tất nhiên khó tránh khỏi vài chỗ chưa đầy đủ, chưa chu đáo. Nhưng đây là bộ "Chí" đầu tiên của quê tôi.

Lần này cần bổ sung, tu sửa, còn về kinh phí thì khỏi phải nói, vị tiền bối kia đã một mình đứng ra đảm nhận; nhưng lão tiên sinh bận rộn lắm, chỉ có thể bao quát về mặt thể loại, đưa ra quyết định khi chốt bản thảo cuối cùng, còn việc điều tra sưu tầm thực tế cũng như biên tập bản thảo đầu tiên, ông đều ủy thác cho mấy người bạn.

Chính là lúc định ra thể lệ, lão tiên sinh đã tốn nhiều tâm huyết nhất. Ông xem qua các cuốn huyện chí, trấn chí mới tu sửa của các nơi, tham khảo thể lệ của họ; ông lại cố gắng thảo luận trực tiếp với người biên soạn của các bộ "Chí" đó; vì việc này mà ông đã từng mời khách hơn mười lần.

Có một lần mời khách, "quý khách" chính là một vị Kim lão tiên sinh có vẻ ngoài đạo mạo, để râu dài. Ông là bậc tiền bối ở trấn lân cận chúng tôi, từng biên soạn "Chí" cho chính quê hương mình, một bộ trấn chí được xem là hoàn bị nhất trong số các bộ địa chí mới tu sửa gần đây. Ông có nhiều ý kiến hay. Nhớ có một ý kiến là ông cho rằng trong "Trấn chí" cũng nên có mục "Thuế khóa", ghi chép đầy đủ sự nặng nhẹ của thuế khóa các năm, còn mục "Vật giá", tuy chưa tiện lập riêng một mục, nhưng nên đặc biệt chú ý trong các mục liên quan; ví dụ như ở mục "Nông sản", tốt nhất là có thể điều tra sự lên xuống của giá nông sản từ trước đến nay, lập thành bảng chi tiết, mục "Công nghiệp" cũng tương tự như vậy.

Ý kiến của lão tiên sinh không ai là không tán thành. Nhưng tìm những tư liệu đó ở đâu? Đây lại là một vấn đề. Lão tiên sinh vuốt râu mỉm cười nói: "Chỗ này, mấy chục năm sổ sách cũ là có ích đấy."

Từ bữa cơm đó trở đi, tôi thường nhớ tới thùng gỗ đựng những cuốn sổ sách cũ kỹ trên gác sau nhà mà tôi nhìn thấy hồi nhỏ. Những cuốn sổ cũ này, không biết vì duyên cớ gì mà vẫn được giữ lại, hồi mười tuổi tôi còn thường xuyên lục lọi những trang giấy trắng phía sau mấy cuốn sổ dày đó, xé ra làm giấy nháp tính toán. Nhưng giờ đây, tôi có thể khẳng định, thùng gỗ đựng sổ sách cũ kỹ đó đã không còn nữa. Là bị đốt rồi, hay là đem "đổi kẹo" rồi? Tôi không nhớ rõ. Tóm lại, hai mươi năm trước, số phận của chúng đã sớm kết thúc. Mà tôi cũng đã quên bẵng từ lâu việc nhà mình từng có một món "cổ vật" chẳng đáng giá ấy.

Bây giờ, nhờ một câu nói của Kim lão tiên sinh, tôi lại nhớ như in những cuốn sổ sách cũ dày cộp đó không chỉ cung cấp giấy nháp cho tôi, mà còn bị tôi khuân đi vác lại làm gạch kê chân mỗi khi tôi muốn tìm cuốn tiểu thuyết cũ bằng gỗ ở ngăn trên cùng của tủ sách; lúc đó, tôi không ngờ rằng những "viên gạch kê chân" này chính là — không, phải nói là không chỉ là một phần "Gia phả" nhà tôi, mà còn là một phần của "Trấn chí" chúng tôi nữa.

Thực sự mà nói, muốn biết ông cố của chúng ta từng sống như thế nào, thứ có thể cho chúng ta biết tin tức chân thực nhất, e rằng không gì bằng những cuốn sổ sách cũ kỹ!

Chúng ta biết rằng, lịch sử của chúng ta cũng chẳng qua là một loại "Sổ sách cũ kỹ". Nhưng đáng tiếc ở trên đó, "sổ ảo" và "sổ hoa" quá nhiều!①

① "Sổ ảo" là loại sổ sách giả, dùng để tăng lợi nhuận hoặc trốn thuế, lậu thuế bằng cách đặt ra các danh mục khéo léo ngoài những hạng mục mà chế độ kế toán cho phép. "Sổ hoa" ở dưới cũng tương tự, chỉ là thiết lập thêm các bộ môn khác mà thôi.

Chúng ta lại biết rằng, muốn đọc thứ sổ sách cũ kỹ gọi là "lịch sử" này thì cần phải có "con mắt". Không những cần có "con mắt", mà còn cần có "cách đọc" chính xác. Giống hệt như vị Kim lão tiên sinh kia có "cách nhìn" đúng đắn đối với những "cuốn sổ cũ kỹ" vậy.

Ở đây, tôi chợt nhớ tới thái độ của một người đồng hương mà tôi quen biết đối với chồng "sổ sách cũ kỹ" trong nhà ông ta.

Người đồng hương này, hiện nay khá sa sút, nhưng trước đây nhà ông ta cũng khá giả thật sự, bằng chứng là nhà ông có mấy chục năm "sổ sách cũ kỹ", — một chồng cao ngang người. Cha ông đã đặt cuốn sổ cuối cùng do chính tay mình viết lên trên cùng đống sổ sách gia truyền, trịnh trọng bàn giao lại cho ông, — đó là chuyện của hơn ba mươi năm trước; còn ông, sau khi tiếp nhận "báu vật" từ tay cha, cũng mỗi năm thêm vào một cuốn mới, một cuốn dày cộp. Thời đó, ông cũng khá giả thật sự. Nhưng mấy năm gần đây thì khác rồi. Bằng chứng là những cuốn sổ do ông tự tay viết gần đây ngày càng mỏng, năm kia ông thở dài nói với người ta: "Chỉ còn năm mươi tờ giấy thôi!" Biết đâu chừng sổ sách năm nay của ông chỉ cần hai mươi tờ giấy.

Tuy nhiên, thái độ của ông đối với những "cuốn sổ cũ kỹ" vẫn nhất quán không hề thay đổi. Không, — phải nói rằng, hoàn cảnh càng túng quẫn thì thái độ nhất quán của ông đối với những "cuốn sổ sách cũ kỹ" gia truyền lại càng kiên quyết, càng ngoan cường hơn. Ví dụ: ba năm năm trước khi ông chưa đến nỗi quá sa sút, nghe người ta bàn tán nhà họ Trương cưới vợ tốn bao nhiêu, nhà họ Lý gả con gái tốn bao nhiêu, ông cũng chỉ cười nhẹ một tiếng: "Trước đây khi tổ tiên chúng ta tổ chức đám cưới cho cô ngũ, cũng tiêu tốn đến con số của nhà họ Lý, đám cưới của cha tôi, tiêu tốn còn nhiều hơn nhà họ Trương nữa: việc này đều có sổ sách cũ để tra cứu! Tuy nhiên, bạn đừng quên, lúc đó quẩy chỉ bán ba văn tiền một chiếc!" Từ năm kia trở đi, ông không thể cười nhẹ cho qua chuyện như vậy được nữa. Đêm giao thừa hôm kia, khi gã nhân viên tiệm gạo ngồi ở nhà ông đòi nợ tiền gạo mười ba đồng tám hào, ông liền gân xanh nổi đầy mặt, nhảy cẫng lên, chạy vào chạy ra hét lớn: "Đã bảo là hoãn qua năm, tầm tết Nguyên tiêu nhất định trả sạch, ngươi không tin sao? Ngươi không tin nhà ta sao? Nhà ta, tổ tiên truyền lại một chồng sổ sách cũ, ngươi đi xem mà coi, năm nào mà chẳng có thu chi hàng nghìn hàng vạn! Ta nỡ lòng nào quỵt ngươi mười ba đồng tám hào này sao? Nực cười, nực cười!" Ông thực sự ôm ra một đống lớn "sổ sách cũ kỹ" bắt gã nhân viên tiệm gạo "tự mình xem qua". Nghe nói, đêm giao thừa đó, ông đã cung kính ôn đọc những "cuốn sổ sách cũ kỹ" đó suốt cả đêm. Ông cảm động đến rơi nước mắt, chỉ lầm bầm tự nói với mình: "Tổ tiên năm nào chẳng có thu chi hàng nghìn hàng vạn... mấy gã trọc phú trong trấn nhà ai lấy ra được một đống sổ sách cũ kỹ lớn thế này! Ồ, nhà lấy ra được một đống lớn sổ sách cũ kỹ mấy chục năm này, tính ra chỉ có ba nhà: Triệu lão bá ở phố Đông, Tiền nhị ca ở phố Nam, còn phố này thì chỉ có mỗi mình ta!" Ông đã tìm thấy sự tự tin kiêu hãnh trong những "cuốn sổ sách cũ kỹ" gia truyền của mình. Việc ôn lại "thời đại hoàng kim" đã qua đã xoa dịu nhẹ nhàng, dễ chịu "vết sẹo nghèo túng" hiện tại của ông.

Đây là một loại "cách nhìn" đối với "sổ sách cũ kỹ". Mà hiệu dụng của "cách nhìn" này đối với người đồng hương đó hình như không chỉ là "chặn nợ", không chỉ là khiến ông ta "thắng lợi về mặt tinh thần", xoa dịu "vết sẹo nghèo túng" thực tại. "Cách nhìn" này, nghe nói còn khiến ông ta có thể "tâm rộng thể béo" (an nhiên tự tại), tùy ngộ nhi an. Ví dụ như cậu con trai cả của ông làm giáo viên tiểu học, lương tháng mười tám đồng, người trẻ tuổi không biết tốt xấu, mỗi lần đứng trước mặt ông già cứ hay trút ra những "lời phàn nàn" không có chỗ nào khác để trút; lúc này, người làm cha lại "lật sổ sách cũ" ra mà nói: "Mười tám đồng một tháng, một năm cũng được hai trăm đồng đấy; trước đây cha con còn là tú tài ưu tú cơ đấy, tổ tiên nhà Triệu lão bá phố Đông mời cha làm thầy dạy học tư (tây tịch), một năm mới có một trăm hai mươi thôi! Con không tin thì tra sổ sách cũ mà xem! Tổ tiên tự tay viết rõ ràng đấy!"

Lúc này, người đồng hương của tôi lại quên mất rằng "sổ sách cũ" của ông ta cũng ghi quẩy chỉ có ba văn tiền một chiếc!

Mặc dù theo tính toán chính xác của người đồng hương này, quê tôi chỉ có ba gia đình "đáng được" có "sổ sách cũ kỹ" mấy chục năm, nhưng tôi cho rằng chưa chắc đã đúng. Hầu như nhà nào cũng từng có "sổ sách cũ", vấn đề chỉ là mức độ lâu đời của niên đại mà thôi. Tất nhiên, người xem "sổ sách cũ" như bảo vật và "mê tín" vào nó, — thậm chí còn khoe khoang rằng mình có "một chồng sổ sách cũ như thế", thực sự rất nhiều; nhưng người không hề trân trọng "sổ sách cũ", đem ra làm củi đốt hoặc đổi kẹo, e rằng cũng không ít. Chỉ có điều, người hiểu được công dụng thực sự của "sổ sách cũ" giống như vị Kim lão tiên sinh đã nói ở trên, thực sự rất ít!

Lại có người nói, cách nhìn của người đồng hương kia đối với "sổ sách cũ" là do "Triệu lão bá" ở phố Đông, người cũng có một chồng lớn "sổ sách cũ" gia truyền giống ông ta, dạy cho, mặc dù "sổ sách mới" của chính nhà "Triệu lão bá" lại ngày càng dày lên theo từng năm, — ông ta không hề mỗi việc đều "tra sổ cũ" mà là có "sổ mới" của riêng mình.

Tuy nhiên, "truyền thuyết" này, tôi chưa điều tra chi tiết, đành phải coi như là một "án treo" vậy.

Ngày 20 tháng 1 năm 1935, lúc "tra sổ sách cũ".