Sau khi ông ngoại qua đời, mẹ tôi về nhà, tôi cũng theo mẹ về theo. Hai năm sau, cụ cố qua đời, nhánh thứ ba (Lão Tam phòng) chia gia sản. Lại một năm nữa, khi tôi năm tuổi, mẹ cho rằng tôi nên đi học, muốn bảo tôi vào gia phả của nhà chúng tôi. Nhưng cha không đồng ý. Ông có vài giáo trình mới muốn tôi học, nhưng đoán chừng ông nội sẽ không chịu dạy những thứ mới mẻ này. Thế là ông dứt khoát không cho tôi vào gia phả, mà bảo mẹ dạy tôi ngay trong phòng ngủ của chúng tôi. Những giáo trình mới này là cuốn "Tự Khóa Đồ Thức" của trường Trừng Trung Thượng Hải, cùng với "Thiên Văn Ca Lược" và "Địa Lý Ca Lược"; hai cuốn sau là cha bảo mẹ đích thân chép lại từ sách "Chính Mông Tất Đọc". Mẹ hỏi cha: "Tại sao không dạy lịch sử?". Cha nói: "Không có sách đọc lịch sử bằng văn ngôn đơn giản." Ông bảo mẹ thử biên soạn một cuốn xem sao. Thế là mẹ dựa theo cuốn "Sử Giám Tiết Yếu" mà cha từng bảo mẹ đọc hồi mới cưới, dùng văn ngôn đơn giản, bắt đầu từ thời Tam Hoàng Ngũ Đế, soạn đến đâu, dạy đến đó.

Tại sao cha không tự mình dạy tôi mà lại để mẹ dạy? Bởi lẽ, một là lúc này bà nội đang nắm quyền gia đình, mẹ tôi "ăn cơm sẵn", có thời gian rảnh; hai là - và đây mới là nguyên nhân chính - cha đang bận rộn với công việc riêng của ông, có thể nói là kế hoạch nghiên cứu học vấn của ông.

Năm cha kết hôn cũng chính là năm diễn ra chiến tranh Giáp Ngọ Trung-Nhật. Phái đầu hàng của nhà Thanh đứng đầu là Từ Hi Thái hậu, trong cuộc chiến này đã làm mất quân nhục nước, cắt đất cầu hòa, gây nên nỗi bất bình của nhân dân cả nước. Phong trào "Công Xa Thượng Thư" do Khang Hữu Vi lãnh đạo đã là một sự kích thích lớn đối với các sĩ đại phu giàu lòng yêu nước. Tiếng vang "biến pháp tự cường" chấn động cả nước. Ô Trấn cũng bị ảnh hưởng. Cha tôi trở thành người thuộc phái Duy Tân. Trong họ hàng như Lư Giám Tuyền, bạn bè như Thẩm Thính Tiêu (Minh Khiêm), đều có tư tưởng gần gũi với cha. Cha tuy từ nhỏ đã học bát cổ, đã thi đỗ tú tài, nhưng trong thâm tâm ông rất ghét bát cổ. Ông yêu thích toán học. Tình cờ trong nhà có bộ "Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành" do Công ty Đồ Thư Tập Thành Thượng Hải xuất bản (đó là bộ sách cụ cố mua được khi làm ăn phát đạt ở Hán Khẩu). Cha tìm thấy sách học toán trong bộ đại thư này. Ông tự học từ dễ đến khó. Ông còn tự chế một bộ toán trù (bằng thanh tre), rất tinh xảo (mẹ tôi vẫn luôn giữ gìn cho đến khi bà qua đời). Nhưng lúc bấy giờ, cụ cố vẫn còn sống, cha chỉ có thể lén lút học, hơn nữa trước khi kết hôn, cha không có tiền, không thể mua được những cuốn sách mới lúc đó đã bắt đầu xuất bản ở Thượng Hải.

Khi đó (cụ cố vẫn còn ở Ngô Châu), chi phí của các phòng trong Lão Tam phòng đều do cụ cố chu cấp, trong nhà gọi là chi tiêu "công trướng"; công trướng này bao gồm mọi chi phí của các phòng trong Lão Tam phòng, cộng thêm tiền tiêu vặt, mỗi phòng mỗi tháng năm đồng. Phòng ông nội có tám miệng ăn lớn nhỏ (ông nội, bà nội, sáu người con trai con gái bao gồm cả cha), tiền tiêu vặt hàng tháng chỉ có năm đồng này (ông nội không có nghề nghiệp, cũng không có thu nhập), tất cả đều do bà nội nắm giữ, nếu cha hỏi xin tiền bà nội để mua sách học, bà sẽ nói: "Trong nhà có nhiều sách thế kia, còn mua làm gì?"

Nhưng sau khi kết hôn, cha biết mẹ có tám trăm đồng bạc "điền tương", ông liền cảm thấy một số kế hoạch của mình có thể thực hiện được. Những kế hoạch này, ngoài mua sách, còn có việc cùng mẹ đi Thượng Hải, Hàng Châu để mở mang tầm mắt, đi Tô Châu du ngoạn v.v. (lúc đó cha cũng chưa từng đến Thượng Hải, Tô Châu), thậm chí còn muốn đi du học Nhật Bản. Lúc đó mẹ cười nói: "Anh chưa từng quản việc gia đình, cứ tưởng tám trăm đồng là con số lớn, có thể làm cái này cái nọ. Em từng quản gia rồi, tiền trăm tiền nghìn thường xuyên qua tay em, em đoán chừng tám trăm đồng này chỉ đủ cho anh mua sách mà thôi."

Thực tế là, lúc đó cụ cố vẫn còn sống, ngoài việc đi thi hương ở Hàng Châu, cụ không cho phép cha đi nơi khác để "mở mang tầm mắt", huống chi là đi Nhật! Cụ cố ba mươi tuổi từng đến Thượng Hải, sau này đi đây đi đó, là người rất thích môi trường mới, sự nghiệp mới, không ngờ việc quản giáo con cháu cụ lại theo một kiểu khác.

Cha tạm thời chỉ có thể thỏa mãn bằng việc mua sách, tìm kiếm tri thức mới. Ông dựa theo quảng cáo trên tờ "Thân Báo" ở Thượng Hải, mua một số sách về âm thanh, ánh sáng, hóa học, điện học, cũng mua một số sách mới giới thiệu về thể chế chính trị, kinh tế các nước Âu, Mỹ, còn mua cả sách giới thiệu về y học và dược phẩm phương Tây.

Năm thứ hai sau khi cụ cố cáo lão về quê, vào tháng Tư, vua Quang Tự xuống chiếu định quốc thị, quyết định biến pháp duy tân. Trong vòng vài tháng, liên tiếp xuống rất nhiều thượng dụ, ví dụ như bỏ lối văn bát cổ đổi thành sách luận, mở Kinh sư Đại học đường, đổi thư viện các tỉnh lỵ thành Cao đẳng học đường, thư viện phủ thành thành Trung học đường, thư viện châu, huyện thành Tiểu học đường, đều kiêm học cả học thuật Trung và Tây. Ra lệnh cho tổng đốc, tuần phủ các tỉnh khuyến khích thân sĩ, dân chúng phát triển nông chính, công nghệ, ưu đãi khen thưởng những người sáng chế pháp mới. Chính lệnh rạng rỡ, khí thế như lửa cháy, lòng người vô cùng phấn chấn, nhưng các tổng đốc, tuần phủ các tỉnh lại chần chừ quan sát, "dương phụng âm vi". Đột nhiên, ngày mùng sáu tháng Tám, Từ Hi Thái hậu lại ra chấp chính, giam lỏng vua Quang Tự tại Doanh Đài, giết hại Đàm Tự Đồng cùng sáu người khác, truy nã Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu. Bách nhật duy tân, đến đây kết thúc. Đây chính là cuộc Mậu Tuất chính biến nổi tiếng trong lịch sử.

Cha tôi chỉ mừng hụt một trận. Khi phong trào biến pháp duy tân đang lên cao trào, cha tôi đã lên kế hoạch đến Hàng Châu vào học Cao đẳng học đường mới thành lập, sau đó thi lấy suất học bổng công phí đi du học Nhật Bản, nếu không thi đỗ thì sẽ đến Bắc Kinh vào học Kinh sư Đại học đường. Nay tất cả đều tan thành mây khói.

Mùa thu năm Canh Tý (Liên quân tám nước công chiếm Bắc Kinh), cụ cố bệnh qua đời. Những việc này nối tiếp nhau đến, chí hướng đi xa của cha tự nhiên phải gác lại, hơn nữa mẹ mang thai lần thứ hai, năm sau sinh hạ em trai tôi.

Năm thứ tư sau chính biến Mậu Tuất, tức mùa thu năm Nhâm Dần (1902), tổ chức thi hương, bỏ văn bát cổ, thi sách luận. Cha vốn không muốn ứng thí, nhưng người thân bạn bè đều khuyên ông đi. Lư Giám Tuyền muốn đi, cũng khuyên cha đi. Thế là có năm, sáu người kết bạn cùng đi Hàng Châu ứng thí. Thẩm Thính Tiêu vốn không muốn thi hương, nhưng muốn nhân dịp náo nhiệt đi Hàng Châu chơi một chuyến, cũng đi cùng.

Cha vào thi trường đầu thì bị sốt rét, ông mua Kim Kê Nạp Sương (tức Quinine), uống xong cơn sốt dịu đi, miễn cưỡng thi tiếp trường hai. Không thi trường thứ ba, tự nhiên "trúng thức" là vô vọng. Nhưng lần đến Hàng Châu này, trước khi vào trường thi, ông đã dạo các hiệu sách, mua không ít sách, trong đó có một số tiểu thuyết cũ mua cho mẹ ("Tây Du Ký", "Phong Thần Bảng", "Tam Quốc Diễn Nghĩa", "Đông Chu Liệt Quốc Chí"), và những kiệt tác phương Tây được dịch sang văn ngôn mới xuất bản ở Thượng Hải. Cha còn chụp một bức ảnh bán thân cỡ sáu tấc. Bức ảnh này luôn treo trên bức tường trong phòng ngủ gần giường lớn, cho đến khi cha qua đời.

Đây là lần cuối cùng cha đi xa, một năm sau ông đổ bệnh.

Kỳ thi hương năm Nhâm Dần là kỳ thi bù cho cả hai khoa Ân và Chính của năm Canh Tý, Tân Sửu, cũng là kỳ thi hương áp chót mà nhà Thanh tổ chức (lần cuối cùng là khoa Quý Mão), Lư Giám Tuyền đỗ thứ chín khoa Nhâm Dần. Người cùng thị trấn đỗ đạt nữa là Nghiêm Hòai Lâm.