Mùa hè năm 1909, tôi tốt nghiệp trường Thực Tài, khi ấy mười ba tuổi. Mẹ dự định cho tôi vào trung học. Thời bấy giờ, chỉ ở các phủ mới có trường trung học, tức là tại Hàng Châu, Gia Hưng, Hồ Châu, Ninh Ba, Thiệu Hưng mới có mà thôi. Hàng Châu ngoài trung học còn có một trường sơ cấp sư phạm, có người khuyên mẹ cho tôi thi sư phạm. Sư phạm lúc đó có điều kiện ưu việt: không thu học phí và ăn ở, mỗi năm còn phát hai bộ đồng phục, nhưng tốt nghiệp xong bắt buộc phải làm giáo viên. Mẹ nghĩ di chúc của cha là muốn tôi và em trai làm thực nghiệp, làm giáo viên không phù hợp với điều đó, nên không cho tôi đi. Hàng Châu mẹ còn chê xa, Gia Hưng gần nhất, nhưng cuối cùng quyết định cho tôi thi vào trung học Hồ Châu (thực ra Hồ Châu với Hàng Châu xa gần như nhau), vì ở trấn có một người họ Phí đã học ở Hồ Trung, có thể chăm sóc. Đây là lần đầu tôi rời Ô Trấn, lại còn đến Hồ Châu cách trăm dặm, nên mẹ đặc biệt không yên tâm. Tôi cùng người họ Phí đi tàu hơi nước nhỏ, người họ Phí là bậc trưởng bối của tôi, nên gọi là biểu thúc. Đến trung học Hồ Châu, vốn định học lớp ba, nhưng vì đề toán làm sai hoàn toàn, nên chỉ có thể học lớp hai.
Khu nhà trường trung học Hồ Châu là di chỉ của Ái Sơn thư viện cộng thêm tòa nhà kiểu Tây. Sau trường có gò đất cao mấy trượng, trên đó có ba gian sảnh mở, gọi là Ái Sơn đường, nghe nói liên quan đến Tô Đông Pha. Còn về ký túc xá, là nhà lầu kiểu cũ, mỗi phòng có hơn mười chỗ nằm.
Hiệu trưởng trung học Hồ Châu là Thẩm Phổ Cầm, là hội viên bí mật của Đồng Minh hội, là đại địa chủ, có danh vọng ở Hồ Châu. Nhà ông ta có gia sư là Thang Quốc Lê, là một bà cô già có học vấn, người Ô Trấn, nhưng tôi chưa từng nghe ai nhắc tới, chắc là từ nhỏ đã ở bên ngoài. (Sau Cách mạng Tân Hợi, người vợ kế của Chương Thái Viêm chính là bà Thang này.) Thẩm Phổ Cầm chưa bao giờ đến trường, giáo viên ông mời đa số là những người có học vấn. Trong ký ức, người khiến tôi không quên được nhất là một thầy dạy địa lý quốc gia (tiếc là không nhớ được tên khác) và một thầy dạy quốc văn, hình như nhớ là họ Dương tên Hốt Trai. Địa lý là môn học khô khan tẻ nhạt, nhưng thầy giáo này lại có thể giảng giải sinh động về những ngọn núi con sông quan trọng cùng các cổ tích – những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử và cổ chiến trường, vân vân. Các bạn học đều rất hứng thú. Còn thầy Dương, thầy dạy chúng tôi Cổ thi thập cửu thủ, "Nhật xuất đông nam ngung", Vịnh sử của Tả Thái Xung và "Từ ô dạ đề", "Đạo châu dân", "Hữu mộc" bát chương của Bạch Cư Dị. Điều này thú vị và dễ hiểu hơn nhiều so với "Kinh Dịch" tôi đọc thời ở Thực Tài. Thầy Dương còn chọn vài đoạn từ "Trang Tử" để dạy chúng tôi. Thầy không nhìn nhận Trang Tử như một trong những phái tư tưởng của chư tử thời Tiên Tần. Thầy chưa có nhận thức đó. Thầy dùng "Trang Tử" như những bài cổ văn tốt nhất để dạy chúng tôi. Thầy nói, bài văn của Trang Tử như rồng trong mây, lúc thấy đầu, lúc chợt hiện toàn thân, uốn lượn biến hóa, không thể dò đoán. "Mặc Tử" thì quả thật không biết nói gì, đa phần không hiểu được. "Tuân Tử", "Hàn Phi Tử" thì lại dễ hiểu, nhưng xét về văn mà nói, đều không bằng "Trang Tử". Đây là lần đầu tôi nghe nói thời Tiên Tần có nhiều "Tử" đến thế. Lúc ở Thực Tài, tôi chỉ biết có "Mạnh Tử".
Thể dục ở trung học Hồ Châu có "đi cầu thăng bằng", "đu xà ngang" vân vân. Lần đầu tập "đi cầu thăng bằng", thầy thể dục bảo tôi: Mắt nhìn thẳng phía trước, đừng nhìn xuống, là có thể đi lại trên cầu, đi cầu thăng bằng dễ thôi, không như đu xà ngang. Sau khi bạn học cũ thị phạm xong, thầy gọi tôi đi. Tôi nhớ lời dặn mắt nhìn thẳng, dễ dàng đi từ đầu này đến đầu kia của cầu, đợi đến lúc muốn quay lại, đi được nửa đường, chẳng hiểu sao nhìn xuống dưới, hai chân liền bủn rủn, không dám đi tiếp, đành nằm rạp trên cầu, nhích dần cơ thể, chậm rãi bò sang đầu bên kia. Thực ra cầu thăng bằng cách mặt đất chỉ hơn một trượng.
Còn về đu xà ngang, tôi hoàn toàn không đu nổi. Người ta chỉ cần nhún người một cái, hai tay đã nắm được xà. Tôi thấp người, thầy bế tôi lên xà, thầy vừa buông tay, tôi lại rơi xuống. Như vậy mấy lần, khiến các bạn học cũ cười nghiêng ngả, chưa kể đến những tay cao thủ đu xà. Từ đó tôi cũng không học đu xà nữa.
Còn về súng, đều là súng thật. Bạn học cũ bảo tôi, súng này có thể nạp chín viên đạn, bắn xong nạp lại cũng chỉ mất chưa đến nửa phút, thuần thục rồi chỉ cần vài giây. Đây là mua từ nước ngoài về, các bạn học gọi là "Dương cửu hưởng". Đạn thật rất nhiều, để trong kho dụng cụ thể dục.
Tôi cảm thấy thể dục không khó, như bước đều, đứng nghiêm, nghỉ, vác súng lên vai vân vân, tôi từng học hồi ở Thực Tài, nhưng không phải súng thật mà chỉ là gậy gỗ. Bây giờ là súng thật, chiều cao của tôi còn chưa bằng khẩu súng, sau khi lắp lưỡi lê, tôi lại càng trông thấp bé. Súng nặng không biết bao nhiêu cân, tôi vác súng lên vai vô cùng khó khăn. Súng lên vai rồi, tôi lại đứng không vững. Thầy hô bước đều, tôi mới nhích một bước, khẩu súng trên vai chẳng biết thế nào đã tuột xuống. Tôi đành kéo lê súng mà đi, thật đúng là "dắt binh bỏ chạy". Từ đó về sau, môn thể dục tôi được miễn. Còn đá bóng, tôi đã dốc hết sức đá một cú, bóng chỉ lăn trên mặt đất được bảy, tám thước. Thế nên, lúc các bạn thi đấu, tôi chỉ đứng ngoài thưởng thức.
Mỗi học kỳ thường có một buổi "dã ngoại", tôi hân hoan tham gia. Lần đầu là đến núi Đạo Trường, đường không xa, cùng lắm ba mươi dặm. Lúc tôi đi, mới đi được một đoạn đường, đã thấy hai chân như đeo chì nặng hơn mười cân, liền muốn nghỉ bên đường. Bạn học cũ biết tôi lần đầu đi dã ngoại, liền đỡ tôi đi, còn đỡ cả tôi chạy, bảo luyện tập là được. Cứ thế lết tới đích. Chẳng hiểu sao, lúc về tôi lại đi được, không cần ai đỡ, nhưng luôn bị tụt lại phía sau.
Bây giờ nghĩ lại, thể dục ở trung học Hồ Châu thực chất là thao luyện quân sự chính quy, "dã ngoại" cũng chỉ là tên gọi khác của "hành quân cấp tốc" mà thôi.
Sau này sự thật chứng minh, việc thầy hiệu trưởng Thẩm sắp xếp như vậy là có thâm ý.
Thu hoạch ngoài ý muốn của tôi ở trung học Hồ Châu là học được khắc triện. Đây là lúc tôi học lớp hai, được một bạn học lớp bốn dạy. Cha cậu ta biết khắc triện. Cậu ta thích đứng cạnh xem khi cha làm việc, lâu dần liền học được. Theo lời bạn này: khắc triện cũng chia phái, lấy việc sáng tạo được làm quý. Cũng phải xem nhiều tác phẩm của người xưa và người nay để mở rộng kiến thức. Cậu ta còn nói: "Cuốn 'Nghệ Chu Song Tiếp' của Bao Thế Thần có bàn về khắc triện." Cậu ta còn dạy tôi cách chẻ đôi ấn đá bình thường: dùng hai sợi dây đồng không quá thô cũng không quá mảnh xoắn vào nhau, khiến hai sợi thành một sợi, giống như dây thừng gai bình thường, sau đó dùng miếng tre làm cung, căng sợi dây đồng này lên thành hình cánh cung là được. Khi chẻ ấn đá thì dùng sợi dây đồng này làm lưỡi cưa, giống như thợ mộc cưa ván gỗ là có thể chẻ đôi ấn đá.
Nghỉ hè đến, sau khi về nhà, việc đầu tiên tôi làm là tìm đồ để chế một con dao khắc chữ. Cửa hàng giấy của nhà tôi có dao khắc gỗ, có thể đục khắc chữ hoặc hình ảnh trên gỗ. Nhưng hình dáng khác với dao khắc triện của bạn kia, tôi sợ không dùng được. Kết quả, tôi bẻ một đoạn xương ô từ chiếc ô hỏng, là loại hình dẹt, rộng không đầy một phân trên thước thợ may, dài ba tấc. Tôi nhờ thợ học việc ở tiệm giấy mài miếng thép đó thành dao khắc chữ sắc bén, quả nhiên gần giống với dao khắc triện đặc chế của bạn.
Mẹ để tôi tùy ý sử dụng những con dấu đá mà cha để lại. Tôi chưa từng học viết chữ triện, đành phải tra từ điển Khang Hy, vẽ theo mẫu, dùng phương pháp in rập mà khắc thành con dấu đá đầu tiên. Cái gọi là phương pháp in rập cũng do bạn đó dạy tôi. Cách làm như sau: dùng mực đặc viết chữ lên giấy mao biên mỏng hoặc giấy tuyên, sau đó phủ lên con dấu, dùng nước làm thấm ướt tờ giấy có chữ, lại phủ thêm hai ba lớp giấy khô, dùng móng tay chà xát nhiều lần, sau đó gỡ bỏ giấy, trên con dấu liền có hình chữ ngược rõ ràng. Theo lời bạn đó, người thạo nghề không cần in rập, mà khắc thẳng chữ ngược lên con dấu, lưu loát và tròn trịa hơn dùng phương pháp in rập.
Một mùa hè cứ thế tiêu tốn trong việc khắc dấu. Lại sắp đến lúc đi học. Đây là năm thứ hai của tôi ở trung học Hồ Châu, đã là học sinh lớp ba. Vừa đến trường, đã thấy thông báo của hiệu trưởng: Ai muốn đi Nam Kinh tham quan "Nam Dương Khuyên Nghiệp Hội" thì đăng ký, nộp phí mười đồng, năm ngày sau xuất phát. Lúc đó tôi vui mừng khôn xiết, lập tức đăng ký, đồng thời viết thư cho mẹ, trong thư nói: Hiện con có hơn mười đồng, đó là tiền tiêu vặt nửa năm mẹ cho (mẹ cho con mỗi tháng ba đồng năm hào), nếu mẹ không tán thành việc con đi tham quan "Khuyên Nghiệp Hội" thì dùng tiền tiêu vặt bù vào ạ.
Thật không ngờ, ngay trước ngày xuất phát, mẹ gửi thư từ cục dân tín kèm theo mười đồng bạc. Trong thư mẹ còn viết: "Con ở Nam Kinh thấy sách hay, hoặc vật gì khác, chỉ cần số tiền trong tay con đủ là có thể mua, sau này mẹ lại gửi tiền cho."
Bây giờ xin lược thuật về tôn chỉ và quá trình sáng lập của "Nam Dương Khuyên Nghiệp Hội". Nam Dương (nay gọi là Đông Nam Á) có rất nhiều Hoa kiều, những người có đại tài sản đều sẵn lòng dốc sức vì sự phát triển công nghiệp của tổ quốc. Tổ chức "Khuyên Nghiệp Hội" chính là để thu hút họ đầu tư mở xưởng và truyền thụ kinh nghiệm, kỹ thuật quản lý công nghiệp. Hơn nữa, những vật phẩm trưng bày tại "Khuyên Nghiệp Hội" phần lớn là đặc sản của các tỉnh miền Giang Nam, vốn được Hoa kiều các nơi ở Nam Dương ưa chuộng, vì vậy cũng có tác dụng thúc đẩy tiêu thụ đặc sản các tỉnh Giang Nam sang các nơi ở Nam Dương. Lưỡng Giang tổng đốc Đoan Phương (người Mãn), Giang Tô tuần phủ Trần Khải Thái tấu xin được chuẩn (thực ra tham gia việc này cũng có các đại tư bản Hoa kiều), mua bảy trăm mẫu đất gần công viên trong thành Giang Ninh, xây dựng hội trường, kinh phí do quan và thương cùng chia sẻ. Sau hai năm trù bị, "Khuyên Nghiệp Hội" chính thức khai mạc vào ngày 5 tháng 6 năm 1910 (ngày 28 tháng 4 năm Tuyên Thống thứ hai).
Nhà trường bao thuê một chiếc tàu hơi nước loại lớn, trên tàu có khoang quan, khoang phòng, khoang tổng, lại kéo thêm hai chiếc thuyền gỗ lớn, vừa chở người vừa chở hành lý, từ Hồ Châu đến Nam Kinh, hành trình hai ngày hai đêm, đoàn chúng tôi tổng cộng hơn hai trăm người, bao gồm bốn giáo viên, hai công nhân. Ở trên tàu rất thoải mái. Tàu đến Vô Tích, chúng tôi lên bờ đổi sang tàu hỏa. Rạng sáng đến ga Hạ Quan Nam Kinh, ngước mắt nhìn thấy năm chữ "Nam Dương Khuyên Nghiệp Hội" lấp lánh như đấu, đến gần nhìn mới biết là do nhiều bóng đèn điện nhỏ nối lại thành. Chúng tôi được giáo viên hướng dẫn, trước tiên đến Chiết Giang hội quán, nhưng hội quán đã chật kín người, tạm thời tìm được một ngôi chùa lớn, mọi người trải chiếu nằm, bốn vị giáo viên cũng không ngoại lệ.
Thầy Dương thu xếp hành lý xong liền đi thăm bạn, trở về bảo chúng tôi: "Chúng ta đến muộn, nhưng lại có cái hay. Mấy hôm trước chỉ mở tám gian như giáo dục, công nghệ, khí giới, võ bị, vệ sinh, nông nghiệp vân vân, nhưng hiện tại lại mở thêm gian sản phẩm của Cục chế tạo Giang Nam, gian An Huy, Sơn Đông, Chiết Giang, Giang Tây, Tứ Xuyên, Quảng Đông, Hồ Bắc vân vân, những gian này ngoài trưng bày đặc sản của các tỉnh đó ra, còn triển lãm mô hình các danh lam thắng cảnh. Họ đến sớm chỉ thấy tám gian, tưởng chỉ có thế liền về, thực ra cũng phải về, vì người khác đang đợi bạn đi để có chỗ ở. Chúng ta cũng chỉ có thể ở đây ba ngày rưỡi, nên đến muộn có cái hay của đến muộn, đây chính là họa phúc tương y mà Lão Tử đã nói."
Cái gọi là ba ngày rưỡi này, ba ngày là tham quan các gian của "Khuyên Nghiệp Hội", nửa ngày là hoạt động tự do, hoặc thăm bạn, hoặc mua sắm.
Khi chúng tôi đến gian Chiết Giang nhìn thấy tơ lụa, rượu Thiệu Hưng, giăm bông Kim Hoa và các đặc sản khác được trưng bày, tuy thấy cũng bình thường, nhưng nghe nói rượu Thiệu Hưng giành được huy chương bạc, lại vô cùng kinh ngạc. Chúng tôi đều rất tán thán các loại thổ đặc sản trưng bày của các tỉnh Tứ Xuyên, Quảng Đông vân vân, lúc này mới biết đất nước ta rộng lớn giàu có, tiền đồ phát triển công nghiệp là vô hạn.
Thầy giáo địa lý tỏ ra hứng thú nhất với mô hình danh lam thắng cảnh các tỉnh, thầy không màng đến đám đông ồn ào trong gian, thường như chốn không người mà giảng cho các bạn học nghe về lịch sử của những danh lam thắng cảnh này.
Ngày thứ hai xem triển lãm, thầy dạy tiếng Anh gặp một chuyện cười, thầy nhìn thấy một Hoa kiều già và một Hoa kiều trung niên đang dùng tiếng Anh bàn tán về cái bàn kính bắt mắt trong sảnh Quảng Đông, thầy liền chen vào dùng tiếng Anh đàm luận, không ngờ bị người Hoa kiều trung niên chê phát âm không chuẩn. Việc này, thầy giáo tiếng Anh tưởng không ai biết, nhưng thông dịch viên tiếng Anh chuyên tiếp đón khách nước ngoài (nhân viên các lãnh sự quán các nước đóng tại Thượng Hải) của "Khuyên Nghiệp Hội" nghe được, liền truyền ra ngoài.
Thời gian ba ngày trôi qua trong chớp mắt. Chúng tôi có nửa ngày hoạt động tự do. Tôi cùng một vài bạn học đi xem đá Vũ Hoa. Dọc đường ven Vũ Hoa Đài có vô số sạp nhỏ bán đủ loại đá Vũ Hoa. Tôi muốn mua một viên loại khá (thực ra cũng chỉ là vân đẹp, có hai, ba màu, chất trong suốt thôi), để hiếu kính mẹ, hỏi giá mới biết đắt kinh người. Tôi đành bỏ vài hào mua vài viên loại bình thường nhất (loại thường để trong chậu thủy tiên), dâng lên mẹ làm kỷ niệm.
Nhưng trong hiệu sách, tôi mua một bộ "Thế thuyết tân ngữ" lại tốn mất một đồng mấy hào.
Trên đường về Hồ Châu, tôi đọc đi đọc lại "Thế thuyết tân ngữ" hai lần. Lúc này tôi mới biết trong lịch sử từng có những câu chuyện nhỏ thú vị đến vậy.
Chúng tôi trở về trường mới biết trường đã tuyển sinh mới, trong đó có một cậu họ Trương, đã hơn hai mươi tuổi, lớn tuổi nhất trong số học sinh mới. Học lớp hai có Đổng Đại Tù, cũng chỉ mười hai mười ba tuổi.
Chúng tôi đang chuẩn bị lên lớp, giám thị dán thông báo: Hiệu trưởng Thẩm sẽ đến trường vào ngày mai để nói chuyện với toàn thể học sinh, sáng mai toàn thể học sinh tập hợp tại sân tập.
Thông báo này gây ra sự xôn xao rất lớn. Mọi người đều đoán, hiệu trưởng Thẩm chưa bao giờ đến trường tại sao lại muốn nói chuyện với toàn thể học sinh, có việc gì quan trọng chăng.
Hôm sau, toàn thể giáo chức và học sinh tập hợp tại sân tập. Một lát sau, hiệu trưởng Thẩm và một ông lão lùn béo đến. Hiệu trưởng Thẩm nói mình làm hiệu trưởng nhiều năm, thực sự là ngoại đạo trong lĩnh vực giáo dục. Sau đó trịnh trọng giới thiệu ông lão, đại ý như sau: "Vị Tiền Niệm Cù tiên sinh này là người có danh vọng nhất ở Hồ Châu. Tiền tiên sinh từng làm ngoại giao quan tại các nước Nhật Bản, Nga, Pháp, Ý, Hà Lan vân vân, thông hiểu đại thế thế giới, học quán cả Tây lẫn Đông. Hiện nay Tiền tiên sinh về Hồ Châu tạm trú, tôi dùng lễ vãn bối khẩn cầu Tiền tiên sinh làm hiệu trưởng thay thế một tháng, đề xuất các phương châm nên hưng nên cách."
Sau đó giám thị tuyên bố giải tán, mọi người ai về lớp nấy học.
Chúng tôi về lớp chưa được bao lâu, Tiền lão tiên sinh đến ngoài cửa lớp nghe một lát rồi đi. Tiết này là thầy Dương giảng làm văn, thầy ra đề, giải thích sơ qua, chúng tôi liền cấu tứ, trong một tiếng phải nộp bài.
Tối hôm đó, toàn trường bàn tán xôn xao, nói Tiền lão tiên sinh nghe khắp các bài giảng của giáo viên, có khi còn vào tận lớp chỉ ra: ai giảng sai, ai giảng không chi tiết. Đa phần giáo viên đều bị phê bình, mà phê bình thầy giáo tiếng Anh là phát âm không chuẩn.
Cũng tối hôm đó, thầy giáo tiếng Anh kích động toàn thể giáo viên bãi giảng để kháng nghị, nhưng ngoài bản thân thầy ấy ra, chỉ có thầy Dương vì tình riêng không hề nông cạn với thầy ấy mà miễn cưỡng phụ họa, các giáo viên còn lại phần lớn không tán thành.
Ngày hôm sau, Tiền lão tiên sinh đến trường, nghe nói có giáo viên bãi giảng, liền bảo với học giám, gọi học sinh lên lớp như thường lệ, ông tìm người đến dạy thay.
Các lớp khác tôi không biết, riêng lớp tôi đang học, người đến dạy thay tiếng Anh cũng họ Tiền, chúng tôi đoán là con trai Tiền lão tiên sinh, gọi riêng là tiểu Tiền tiên sinh. Thầy bắt đầu dạy phát âm, từ hai mươi sáu chữ cái tiếng Anh, trên bảng đen vẽ mặt cắt ngang khoang miệng người, khi phát âm nào đó thì vị trí lưỡi trong khoang miệng ra sao. Điều này thực sự khiến mọi người cảm thấy vô cùng mới mẻ. Tiểu Tiền tiên sinh này còn xem bài tập đặt câu chúng tôi từng làm, thầy cho rằng thầy giáo tiếng Anh chỉ là phát âm không chuẩn, bài tập đặt câu lẽ ra nên sửa thì thầy ấy đều sửa khá tốt, hơn nữa giáo trình tiếng Anh "Thái Tây tam thập di sự" cũng là cuốn sách tốt được công nhận. Tôi cảm thấy vị tiểu Tiền tiên sinh này thái độ công bằng, là do thầy giáo tiếng Anh quá sĩ diện.
Thầy dạy quốc văn thay thế cũng họ Tiền, tuổi tác không chênh lệch với thầy dạy tiếng Anh, chúng tôi tưởng họ đều là con trai Tiền lão tiên sinh. Sau này, bạn học lớp hai Đổng Đại Tù nói với chúng tôi: thầy dạy quốc văn tên là Hạ, là em trai Tiền lão tiên sinh, ít hơn Tiền lão tiên sinh ba mươi bốn ba mươi lăm tuổi. Thầy dạy tiếng Anh tên Đạo Tôn, là con trai Tiền lão tiên sinh. Còn Đổng Đại Tù, học giám nói cậu ta là cháu ngoại Tiền lão tiên sinh.
Đến tiết làm văn hai tuần một lần. Tiền lão tiên sinh đến lớp chúng tôi. Thầy không ra đề, chỉ bảo chúng tôi hãy viết một bài văn về việc mình thích làm, hoặc việc muốn làm, hoặc thích làm người như thế nào. Các bạn học quen làm sử luận hoặc du ký cảm thấy điều này tưởng dễ mà không phải, vì mênh mông bát ngát, biết bắt đầu từ đâu?
Tôi nghe lời Tiền lão tiên sinh, cũng có cảm nghĩ giống các bạn học, sau đó chợt nhớ đến "Trang Tử - Ngụ ngôn" thầy Dương từng dạy, liền định bắt chước nó. Tôi viết năm, sáu trăm chữ, coi như xong, đặt tên là "Chí tại hồng hộc". Toàn văn câu bốn chữ là nhiều, hơi giống biền văn. Nội dung bài văn này giờ không nhớ rõ, đại khái là chim hồng hộc bay cao, chế giễu gã thợ săn ngẩng mặt nhìn theo bên dưới. Đây giống như ngụ ngôn. Nhưng vì tên tôi là Đức Hồng, cũng có thể nói là mượn chim hồng hộc để tự bày tỏ hoài bão.
Ngày hôm sau phát bài văn ra, trên bài của tôi có rất nhiều dấu chấm, cũng có mấy vòng tròn (Tiền lão tiên sinh cho rằng câu nào hay thì thêm dấu chấm, hay hơn thì thêm vòng tròn, bài của các bạn học có bài thậm chí không có cả dấu chấm), có mấy chữ Tiền lão tiên sinh cho rằng không phải cổ thể liền gạch đi, viết chữ đúng bên cạnh. Tiền lão tiên sinh còn viết một lời phê ở cuối bài văn của tôi: "Là người tương lai có thể làm văn."
Tiền lão tiên sinh ở Lục gia hoa viên. Đây là tên gọi mỹ miều của người Hồ Châu, tên chính thức là "Tiềm Viên", là hoa viên của một trong những nhà tàng thư nổi tiếng vùng Giang Nam là Lục Tâm Nguyên (tức chủ nhân của Quách Tống Lâu), nay sách mất người còn, Tiền lão tiên sinh mượn ở. Ông mời toàn thể học sinh trong trường đến nhà ông chơi, tôi cũng đi.
Chuyến đi chơi "Tiềm Viên" là vào ngày chủ nhật thứ hai khi Tiền lão tiên sinh làm hiệu trưởng tạm quyền. Tiền lão tiên sinh cùng gia đình và Đổng Đại Tù hướng dẫn chúng tôi thăm vườn, lại cho chúng tôi xem nhiều sách tranh phong cảnh các nước châu Âu, in màu tinh xảo, có kèm chú thích tiếng nước ngoài.
Trong vườn, chúng tôi nhìn thấy một người trung niên mặc quân phục màu vàng. Chúng tôi không biết đó là ai, Tiền lão tiên sinh cũng không giới thiệu. Sau này hỏi Đổng Đại Tù, mới biết người này là người Tiền lão tiên sinh mời đến biên soạn sách. Bộ đồ ông ta mặc không phải quân phục, mà là trang phục cổ quái ông tự chế.
Năm đó "thu lão" (nắng nóng cuối thu) đặc biệt hung dữ, tuy gần tiết Trùng Cửu mà như giữa mùa hè. Chúng tôi thường thấy trên phố Tiền lão tiên sinh mặc áo dài vải hè, tay cầm quạt bồ thô, Đạo Tôn giương cao dù Tây sau lưng Tiền lão tiên sinh, Tiền Hạ và Tiền lão tiên sinh đi song song, nhưng hơi lùi phía sau, còn Đổng Đại Tù thì đi trước Tiền lão tiên sinh. Họ đi đứng thong dong, tôi không khỏi nhớ tới một mẩu chuyện nhỏ trong "Thế thuyết tân ngữ": Trần Thái Khâu đến thăm Tuần Lãng Lăng,Phác kiệm vô bộc dịch (giản dị không có nô bộc). Mới sai Nguyên Phương (trưởng tử Thái Khâu) đánh xe, Quý Phương cầm trượng theo sau, Trường Văn còn nhỏ, chở trên xe. Hai bên so sánh, há chẳng có chút tương đồng sao?
Một tháng trôi qua, Tiền lão tiên sinh không còn làm hiệu trưởng tạm quyền nữa, thầy giáo tiếng Anh và thầy Dương cũng lên lớp như cũ.
Thời kỳ Tiền Hạ tiên sinh dạy thay, từng dạy chúng tôi bài "Đáp Thanh nhiếp chính vương thư" của Sử Khả Pháp bắt đầu bằng câu "Nam trung hướng tiếp hảo âm, pháp toại khiển sứ vấn tấn Ngô đại tướng quân", dạy bài "Thái Bình Thiên Quốc hịch văn" với câu cảnh báo "Hoàn công báo cửu thế chi cừu, huống cừu thâm ư cửu thế; Hồ lỗ vô bách niên chi vận, sẩn vận quá ư bách niên", cũng từng dạy bài "Đài Loan hành" bảy câu với câu "Thành đầu phùng phùng lôi đại cổ" của Hoàng Tuân Hiến (Công Độ), cũng dạy bài "Hoành độ Thái Bình Dương trường ca" bảy câu của Lương Khải Siêu với câu "Á Đông đại lục hữu nhất sĩ, tự danh Nhậm Công tính Lương". Lúc đó, chúng tôi đều thấy mới mẻ, bây giờ thầy Dương lại đến dạy, chúng tôi đều yêu cầu thầy cũng giảng những cái gì mới mẻ. Thầy Dương nói, những bài Tiền tiên sinh giảng, tuy chỉ vài ba thiên, nhưng đều có tôn chỉ quét sạch lũ giặc, tái tạo giang sơn, không thể có cái gì mới mẻ hơn thế. Thầy Dương nghĩ ngợi rồi nói, may mà còn bài "Chính khí ca" của Văn Thiên Tường còn có thể góp vào. Thế là dạy bài "Chính khí ca".
Tôi hỏi thầy Dương: Có bài nào liên quan đến thời sự không ạ?
Thầy Dương chợt cười lớn, nói: "Tiền tiên sinh dạy các em đọc bài Đáp Nhiếp chính vương thư của Sử Khả Pháp, thật có ý nghĩa. Bây giờ cũng là Nhiếp chính vương lâm triều. Nhưng Nhiếp chính vương hiện nay so với Nhiếp chính vương thời Sử Khả Pháp thì khác biệt một trời một vực."
Thầy Dương chỉ giảng giải phần "Đề từ". Các bài văn bản của mỗi tập thì yêu cầu chúng tôi tự chọn lọc nghiên cứu. Từ đề từ của "Giả Trường Sa tập", chúng tôi biết có Khuất Nguyên, Tống Ngọc, biết có "Sở từ". Từ đề từ của "Tư Mã Văn Viên tập", chúng tôi biết có "Chiêu Minh văn tuyển". Từ đề từ của "Trần Tư Vương tập" và các tập của văn nhân thời Kiến An, chúng tôi biết có Kiến An thất tử. Thầy Dương còn chọn lọc tinh túy thi văn của Kiến An thất tử để dạy chúng tôi. Sau khi giải thích đề từ của "Phan Hoàng Môn tập" (Phan An Nhân), thầy Dương còn giảng giải cho chúng tôi bài "Nhàn cư phú", lại dẫn thơ của Nguyên Di Sơn: "Tâm họa tâm thanh tổng thất chân, văn chương ninh phục kiến vi nhân; cao tình thiên cổ nhàn cư phú, tranh tín An Nhân bái lộ trần."
Tóm lại, chỉ từ phần giảng giải đề từ, chúng tôi biết có hai anh em Lục Cơ, Lục Vân, biết có Kế Khang, Phó Huyền, Bào Chiếu (Minh Viễn), Dữu Tín (Tử Sơn), Giang Yêm (Văn Thông), Khâu Trì (Hi Phạm); vì Khâu là người Hồ Châu, thầy Dương đặc biệt hứng thú.
Tuy nhiên, đề từ của bách tam gia rốt cuộc là quá nhiều, không thể giảng hết, thầy Dương chỉ có thể chọn những bài thầy thích để giải thích cho chúng tôi. Những đề từ này đều là biền thể, thầy Dương liền dạy chúng tôi học tác phẩm biền văn. Thầy nói: "Sách không đọc thời Tần Hán trở về sau, văn chương lấy biền thể làm chính tông."
Hiện nay tôi vẫn nhớ bài văn dùng thể biền viết lúc đó có tên là "Ký mộng". Đại ý là: Hè về nhà, vừa xuống tàu thủy đã thấy A Tú nhà bà ngoại đến đón tôi. Tôi biết mẹ đưa em trai nghỉ hè ở nhà bà ngoại, liền bước nhanh chạy tới. Vào cổng lớn, trong sân nhìn thấy bà ngoại ngồi ngay ngắn trên đường thượng, dặn dò trù nương, bữa tối nên làm món gì, canh gì. Bảo di đứng cạnh bà ngoại, quạt cho bà. Tôi đợi bà ngoại dặn xong, rồi lên đường thượng hành lễ với bà ngoại và Bảo di. Bà ngoại rất vui, nói: Bà tính con sắp đến, quả nhiên đến rồi, mồ hôi nhễ nhại, mau đi rửa mặt đi. Bảo di liền kéo tôi đến gian buồng phía đông, đó là thư phòng của dì, dì bảo tôi dùng khăn mặt của dì rửa mặt, rồi kéo tôi đến bên cửa sổ nói: Con nhìn xem, đây là cái gì? Tôi ngẩng đầu nhìn, trên tường vốn treo bức tranh nhỏ ba thước vẽ hoa điểu của Thẩm Nam Tần, bên cạnh treo thêm một đôi câu đối, màu san hô điểm xuyết vàng trên giấy kẹp cao cấp, lối chữ hành thư, vế trên là "Vạn sự phúc hề họa phục phục", vế dưới là "Bách niên lực dữ mệnh tương trì". Bảo di nói, muốn kiểm tra con, xuất xứ của đôi câu đối này. Tôi nói, vế trên xuất từ "Đạo đức kinh" của Lão Tử, vế dưới xuất từ thiên "Lực mệnh" trong "Liệt Tử". Bảo di cười gật đầu, lại hỏi: Chữ "mệnh" này dễ giải, chữ "lực" này rốt cuộc chỉ cái gì? Tôi nhất thời không trả lời được, liền nói: Để con hỏi mẹ. Bảo di cười nói, mẹ con trên lầu đang giải thích thơ Vịnh sử của Tả Thái Xung, thơ Vịnh hoài của Nguyễn Tự Tông, thơ "Hữu mộc" của Bạch Cư Dị cho em con đấy. Lúc này, bà ngoại gọi trên đường thượng: Lại ăn dưa hấu. Bảo di đáp một tiếng rồi kéo tôi đi, tôi vấp phải ngưỡng cửa, liền giật mình tỉnh giấc. Bốn câu cuối bài văn này tôi nhớ là: "Diềm đầu thước táo, viễn tự thần chung. Đồng thất học hữu, hãn thanh phương nồng." Toàn văn khoảng hơn năm trăm chữ. Lời phê của thầy Dương đại ý là cấu tứ mới lạ, văn chương không tầm thường.
Thầy Dương đặc biệt ca ngợi đề từ của "Đào Bành Trạch tập". Thầy Dương nói, trước nay những kẻ khởi tương chi phu chỉ coi Đào Uyên Minh là ẩn sĩ, cao sĩ, mà Trương Phổ thì dẫn lời Nhan Thanh Thần (Chân Khanh, người đời Đường) "Trương Lương tư báo Hàn, Cung Thắng sỉ sự Tân", lại dẫn Ngô Ấu Thanh (Trừng, người đời Nguyên) "Nguyên Lượng thuật tửu; Kinh Kha đẳng tác, yếu vi Hán tướng Khổng Minh nhi vô kỳ tư", đều cho rằng là người hiểu Đào. Trong đề từ có viết "Cảm sĩ loại Tử Trường chi dịch đãng, nhàn tình đẳng Tống Ngọc chi hiếu sắc, Cáo Tử tự Khang Thành chi giới thư, tự tế nhược Hữu Quân chi thệ mộ, Hiếu Tán bổ kinh, truyện ký cận sử, Đào văn nhã kiêm chúng thể, kỳ độc dĩ thi tuyệt tai. Chân Tây Sơn (Chân Đức Tú, tự Cảnh Nguyên, người đời Tống) vân: 'Uyên Minh chi tác, nghi tự vi nhất phái, phụ thi tam bách thê sở từ chi hậu, vi thi căn bản chuẩn tắc.' Thị tối đắc chi. Mạc vị Tống nhân vô tri thi giả dã." Thầy Dương cho rằng Trương Phổ tập hợp những người hiểu Đào nhất của người xưa vào đề từ, là thực sự có nhãn lực.
Kỳ nghỉ đông đến, tôi về nhà, hỏi mẹ, nhà ta có "Chiêu Minh văn tuyển" không. Mẹ nói, không biết. Tôi đến ba gian nhà trệt cụ cố sống trước khi mất, tìm thấy trong đống sách lộn xộn. Mùa đông năm đó, tôi chuyên đọc "Văn Tuyển", may mà nó có phần chú thích của Lý Thiện, không khó hiểu. Đọc "Văn Tuyển" rồi, tôi mới biết Cổ thi thập cửu thủ, Vịnh sử của Tả Thái Xung mà thầy Dương dạy chúng tôi, trên "Văn Tuyển" cũng có.
Trong kỳ nghỉ đông, tôi nói chuyện với con trai của tứ thúc tổ Cát Phủ là Khải Tung (tôi gọi là Khải thúc) về tình hình trường của mỗi người. Khải thúc học ở trường trung học phủ Gia Hưng, nói thầy giáo tiếng Anh trường trung học Gia Hưng tốt nghiệp ở Phạn Hoàng Độ. (Đại học Thánh John Thượng Hải là trường cực kỳ quý tộc do người Mỹ mở, trình độ tiếng Anh của học sinh là nổi tiếng. Vì trường nằm ở Phạn Hoàng Độ, thường gọi là Phạn Hoàng Độ.) Tôi nghĩ, chắc chắn giỏi hơn thầy giáo tiếng Anh trường trung học Hồ Châu nhiều. Khải thúc lại nói giáo viên và học sinh trường trung học Gia Hưng bình đẳng như nhau, thầy trò như bạn bè. Nhưng giám thị trường trung học Hồ Châu lại rất chuyên quyền. Vì thế, tôi nảy ra ý định chuyển trường đến trung học Gia Hưng. Nhưng không nói với mẹ.
Kỳ nghỉ đông qua đi, tôi vẫn đến trung học Hồ Châu, mọi việc vẫn như thường. Thầy Dương vẫn chọn dạy đề từ của "Hán Ngụy Lục triều bách tam gia tập". Nhưng thầy cũng học theo cách phê bài văn của Tiền Niệm Cù lão tiên sinh, không sửa bài văn của học sinh, chỉ dùng dấu chấm hoặc vòng tròn để biểu thị tốt xấu, và sửa chữ sai trong bài.
Lúc này, xảy ra một việc. Cậu học sinh mới họ Trương đã nói ở đoạn trên, bây giờ là học sinh lớp một học kỳ hai, các bạn học nói cậu ta là kẻ bán nam bán nữ, lý do là giọng nói cao vút, giống phụ nữ, hơn nữa khi thời tiết cực kỳ nóng bức, cậu ta vẫn không cởi áo. Thế nhưng cậu học sinh họ Trương này thân hình cao lớn, đu xà ngang giỏi hơn cả học sinh bình thường, sức khỏe lớn, nghi là học sinh lớp trên (cũng hơn hai mươi tuổi) muốn trêu chọc cậu ta, lại bị cậu ta đánh cho một trận. Thế mà cậu học sinh họ Trương này lại thích chơi với các bạn học nhỏ tuổi hơn mình, và tôi là một trong số đó. Điều này khiến một số bạn học nghịch ngợm nhìn tôi và nói những lời khó nghe. Việc này khiến tôi rất phiền lòng, cũng không thể chuyên tâm học hành.
Vì chuyện này, cũng vì những điều tốt đẹp của trung học Gia Hưng mà Khải thúc từng kể, sau khi học xong lớp ba, tôi quyết tâm chuyển vào trung học Gia Hưng.
Sau khi về nhà, tôi nói với mẹ việc muốn chuyển trường sang trung học Gia Hưng. Mẹ mời Khải thúc đến hỏi cặn kẽ, biết thầy dạy toán ở trung học Gia Hưng học vấn giỏi, phương pháp dạy đặc biệt tốt, hơn nữa học sinh giỏi môn toán có thể tự nguyện giúp đỡ các bạn học kém hơn ngoài giờ lên lớp. Mẹ luôn không quên di chúc của cha, luôn muốn tôi sau này có thể vào ngành lý công. Lại nghe Khải thúc nói, chuyển trường không khó, chỉ cần đưa bảng điểm của trung học Hồ Châu cho giám thị trung học Gia Hưng xem là có thể học xen vào lớp bốn của trung học Gia Hưng. Vì những lẽ đó, mẹ đồng ý cho tôi chuyển trường. Hơn nữa, mẹ còn nghĩ đến việc dù trung học Hồ Châu có biểu thúc họ Phí, nhưng chưa bao giờ được ông chăm sóc, Khải thúc rốt cuộc là thúc thúc ruột, nhất định có thể chăm sóc tôi tốt. Thế là vào mùa thu năm 1911, đầu học kỳ, tôi chuyển vào trung học Gia Hưng.
Khải thúc đã sớm nói với tôi: "Cách mạng đảng" (chỉ Đồng Minh hội do Tôn Trung Sơn lãnh đạo) ở trung học Gia Hưng rất nhiều. Hiệu trưởng Phương Thanh Sương là đảng cách mạng, giáo viên đa số cũng là đảng cách mạng. Học sinh cắt tóc đuôi sam rất nhiều, chính Khải thúc cũng đã cắt rồi.
Sau khi đến trung học Gia Hưng, quả nhiên tôi thấy rất nhiều cái đầu trọc. Hiệu trưởng Phương Thanh Sương gắn thêm một cái đuôi sam giả, nghe nói vì ông thường phải đi gặp quan phủ, không thể không gắn đuôi sam giả. Còn về chuyện "thầy trò bình đẳng" (bạn học cũ nói vậy), cũng là "nếp trường" của trung học Gia Hưng. Giáo viên thường đến phòng tự học của chúng tôi, trò chuyện vui cười, hoặc giúp chúng tôi chuẩn bị bài. Trình độ toán học của trung học Gia Hưng đặc biệt cao, cao hơn trung học Hồ Châu một năm rưỡi, nên tôi càng cảm thấy khó khăn. Nhưng thầy dạy hình học Kế Ngưỡng Tiên khuyến khích tôi rằng, toán học không khó học, chỉ sợ ở giữa bị hổng một đoạn. Thầy biết tôi bị hổng một đoạn, lúc ở trung học Hồ Châu tôi chưa học hình học, mà trung học Gia Hưng đã dạy được hơn một năm (lớp ba đã có hình học, mà tôi là học sinh lớp bốn), thầy Kế đặc biệt dặn dò "cao thủ toán học" trong lớp giúp tôi học bù.
Nhưng vị thầy dạy tiếng Anh (tốt nghiệp Đại học Thánh John Thượng Hải) lại khiến tôi thất vọng. Hóa ra người này là nửa tây, tiếng Trung chỉ ở trình độ tiểu học, thầy đọc chữ "tư trọng" thành "não trọng", giáo trình dùng là loại đọc hiểu ngữ pháp kết hợp, nghe nói là dùng cho năm thứ nhất Đại học Thánh John, nhưng vị giáo viên này lại không biết nghĩa tiếng Hán của rất nhiều chữ trong bài đọc, ngược lại còn bắt chúng tôi tra từ điển để giúp thầy.
Giáo viên quốc văn có bốn người: Chu Hy Tổ, Mã Dụ Tảo, Chu Bồng Tiên, Chu Trọng Chương. Vị thầy Chu cuối cùng này là cử nhân, là đồng niên với biểu thúc Lư Giám Tuyền, tôi chắc chắn ông không phải đảng cách mạng, ba vị kia đều là đảng cách mạng. Nhưng họ dạy đều là sách cổ. Chu Hy Tổ dạy "Chu quan khảo công ký" và "Nguyễn Nguyên xa chế khảo", cái này có thể nói là chuyên sâu đến mức lạnh nhạt. Thầy Mã dạy "Xuân Thu Tả thị truyện". Chỉ có Chu Bồng Tiên dạy "Tu thân", tự biên soạn bài giảng, thông bài toàn là tập câu, thích dùng "Nhan thị gia huấn" nhất, dường như hàm chứa thâm ý. Tóm lại, những thầy giáo cách mạng này là "chân nhân bất lộ tướng"; dạy quốc văn còn như thế, huống chi là thầy dạy hình học, đại số, vật lý, hóa học vân vân. Thầy dạy thể dục thì cạo trọc đầu như hòa thượng. Phía sau gáy thầy có một khối lồi lên, thầy dạy đại số thích nói đùa thường hay trước mặt mọi người sờ vào cái tướng lạ này của thầy thể dục mà gọi là "phản cốt" (xương phản nghịch), thầy thể dục dường như rất tự hào có cái phản cốt này, không hề có biểu cảm bất an nào. Đây là người duy nhất "chân nhân lộ tướng".
Đêm Trung thu, học sinh lớp bốn và các lớp khác mua bánh trung thu, trái cây, gà xốt, cá hun khói, còn có rượu, mời ba thầy đến cùng thưởng trăng. Thầy dạy hình học Kế Ngưỡng Tiên bị ốm, thầy dạy đại số vừa mới cưới vợ nên trải qua cái Trung thu đầu tiên sau hôn nhân, đương nhiên phải ở nhà cùng sư mẫu thưởng trăng, chỉ có vị thầy thể dục có phản cốt này đến. Đêm đó mọi người đều rất khoái hoạt, nói chuyện khoái hoạt, ăn uống khoái hoạt. Thầy thể dục dường như uống hơi nhiều rượu, công khai trước mặt nhiều bạn học, vỗ vào phản cốt của mình, cười lớn nói: "Sắp rồi! Sắp rồi!"
Phủ Gia Hưng từng xuất hiện một đảng cách mạng oanh liệt, Đào Hoán Khanh. Nhưng khi tôi đến trung học Gia Hưng, Đào đã hy sinh từ lâu. Lúc đó ở trong thành Gia Hưng, dường như có Phạm Cổ Nông, chỉ có rất ít bạn học lớn tuổi biết các thầy đôi khi đến phủ họ Phạm "nghe giảng kinh Phật". Tôi nghĩ, đảng cách mạng sao lại tin Phật? Họ chắc là đến phủ họ Phạm gặp mặt đảng cách mạng từ nơi khác đến, thông tin liên lạc, thảo luận thời gian và phương án khởi nghĩa, mà lấy "nghe giảng kinh Phật" làm vỏ bọc.
Cuối cùng, tin tức Vũ Xương khởi nghĩa do một bạn học lớp bốn tình cờ đến ga tàu hỏa cửa Đông mua đồ mang về. Lập tức gây chấn động toàn trường. Tối hôm đó, thầy dạy đại số lại đến ký túc xá của chúng tôi trò chuyện, có mấy bạn học hỏi thầy về hậu quả của "Vũ Xương khởi nghĩa". Câu trả lời của thầy cũng không có gì kỳ lạ. Sau đó lúc sắp đi, thầy chỉ vào mấy bạn học chưa cắt đuôi sam trong phòng tự học, bao gồm cả tôi, dùng giọng điệu chứng minh phương trình mà nói: "Mấy cái đuôi sam này, năm nay đừng có qua năm nữa." Điều khiến mọi người phấn khích là "trò chuyện" của Kế Ngưỡng Tiên sau bữa trưa ngày hôm sau. Vừa bước vào phòng tự học, thầy liền nói với các bạn học gắn đuôi sam giả: Đuôi sam giả không cần dùng nữa. Tiếp theo thầy hưng phấn nói về tin tức các nơi, vì nói quá vội, hơi thở hổn hển, mặt cũng đỏ bừng.
Chiều hôm đó đã có mấy bạn xin phép ra ngoài, đến ga cửa Đông mua báo Thượng Hải. Đây là đợi sau khi tàu hỏa từ Thượng Hải đến ga, lên tàu thương lượng với hành khách, mua báo Thượng Hải trong tay họ. Thỉnh thoảng gặp người xuống tàu, thì mấy bạn học vây lấy họ giành mua.
Nhưng ngày hôm sau, toàn bộ cái đầu trọc trong trường bỗng nhiên đều gắn đuôi sam giả. Nghe nói có một bạn học ngoại trú, để đầu trọc ra phố, thu hút sự chú ý lớn của người qua đường, nói cậu ta là đảng cách mạng từ Thượng Hải đến, nên toàn bộ cái đầu trọc trong trường buộc phải tạm thời giới nghiêm.
Liên tiếp mấy ngày, thời cuộc không có tiến triển, vẫn lên lớp như thường. Nhưng Kế Ngưỡng Tiên xin nghỉ phép, thầy dạy đại số dạy thay. Cũng vẫn có bạn học đến ga cửa Đông mua báo Thượng Hải, nhưng càng khó mua hơn. Nhớ có một hôm, chắc là chiều thứ bảy, chỉ có mình tôi ở phòng tự học, bỗng nhiên thầy thể dục đến, thấy ít người, dường như rất thất vọng, ngập ngừng một lát sau, liền bảo tôi cùng thầy đi đến cửa Đông một chuyến. Tôi không biết tàu từ Thượng Hải đến ga khi nào, thầy thể dục dường như cũng không biết, đến ga, tàu từ Thượng Hải vừa mới đi qua, đương nhiên không mua được báo Thượng Hải. Thầy thể dục rất thất vọng, liền cùng tôi đến một quán rượu nhỏ gần ga uống rượu, đương nhiên là thầy mời khách. Tôi một giọt rượu cũng không uống được, ngoài ăn món nhắm ra, liền dạy thầy cách ăn cua. Thầy dùng giọng Đài Châu, nói rất nhiều, nhưng tôi đa phần không hiểu lắm, chỉ nhớ rõ có một câu: "Lần này, đảng cách mạng chắc sẽ không thua nữa nhỉ?" Khi thầy nói câu này, thần tình rất nghiêm túc.
Sau đó không khí trong trường trở nên căng thẳng, không vì lý do gì khác, mà vì không lĩnh được kinh phí. Tiếng nói nghỉ học sớm cũng được đưa ra, và tin tức Thượng Hải quang phục đã thúc đẩy việc thực hiện nghỉ học sớm. Sáng ngày rời trường về nhà, tôi nghe các bạn học truyền tai nhau, trong số những chí sĩ quang phục Thượng Hải có thầy giáo hình học Kế Ngưỡng Tiên của chúng tôi. Và nghe nói Hàng Châu cũng quang phục rồi, trong đó cũng có Kế Ngưỡng Tiên. Câu đầu tiên của tôi khi về đến nhà là: Hàng Châu quang phục rồi!
Lúc này đồng tri trú phòng ở Ô Trấn là người kỳ nhân, vì vậy mọi người sợ sẽ đổ máu. Nhưng thương hội quyên được một khoản tiền đưa cho người kỳ nhân đó, ông ta liền lặng lẽ rời đi. Thương hội nghĩa vụ tổ chức thương đoàn để phòng thổ phỉ, súng ống của thương đoàn là do đồng tri trú phòng để lại.
Sau này trường gửi thư thông báo khai giảng. Khi tôi đến trường, mới biết mấy vị đảng cách mạng cũ trong đó có Kế Ngưỡng Tiên và ba thầy dạy quốc văn (không bao gồm Chu Trọng Chương) đều có chỗ làm mới khác. Hiệu trưởng Phương Thanh Sương nhậm chức ở Gia Hưng quân chính phân ty, càng bận rộn hơn, việc trường do một học giám mới đến là Trần Phượng Chương phụ trách. Vị học giám này nói muốn chấn chỉnh nếp trường, tuần tra các phòng tự học, giờ tự học không cho phép học sinh qua lại và trò chuyện. Tôi cảm thấy "cách mạng tuy đã thành công", mà chúng tôi lại mất đi sự tự do từng có trước đây. Chúng tôi đương nhiên không phục, liền quậy phá với học giám, học giám liền treo biển, ghi lỗi học sinh quậy phá, tôi là một trong số đó. Sau khi đại khảo xong, tôi, Khải thúc và một số bạn học, du ngoạn Nam Hồ, uống rượu trong Yên Vũ Lâu, sau khi về trường liền tìm học giám chất vấn: Dựa vào cái gì ghi lỗi chúng tôi? Còn đập vỡ bảng thông báo. Tôi không uống rượu, cũng không đập bảng thông báo, thế nhưng trong kỳ đại khảo tôi từng tặng một con chuột chết cho vị học giám đó, và trên phong bì có đề mấy câu trong "Trang Tử".
Sau khi tôi về nhà khoảng nửa tháng, trường gửi đến thông báo, đưa ra xử phạt "tên" (loại tên), nhưng còn coi là khách khí, gửi cả bảng điểm đại khảo của tôi. Thông báo này, mẹ là người xem trước, mẹ vô cùng tức giận, hỏi tôi đã làm chuyện xấu gì ở trường. Tôi nói, không có. Mẹ không tin, cử người mời Khải thúc đến. Không ngờ Khải thúc đến, không đợi mẹ mở lời, liền lấy ra một tờ thông báo cho mẹ xem. Mẹ nhìn một cái, là thông báo loại tên tương tự. Thế là Khải thúc kể lại cặn kẽ sự việc. Mẹ nghe nói là vì phản đối sự chuyên chế của học giám mà bị loại tên, thì không giận nữa. Chỉ hỏi tôi, sau này đi đâu học. Tôi không muốn về trung học Hồ Châu, nhất thời không có lời đáp. Mẹ nói, "Đi đâu, nhất thời không vội, chỉ là về năm tháng không được chịu thiệt, con phải thi đỗ học sinh chuyển vào lớp bốn học kỳ hai."
Sau đó, Khải thúc chuyển sang trường trung học Hồ Châu.
Hồ Châu quang phục, lại hoàn toàn dựa vào học sinh quân của trung học Hồ Châu. Thẩm Phổ Cầm cũng đảm nhiệm Hồ Châu quân chính phân ty. Đây là biểu thúc họ Phí kể lại sau khi từ Hồ Châu về.
Sau khi cân nhắc kỹ lưỡng, tôi quyết định đến Hàng Châu. Tôi không có mục tiêu nhất định, nhưng biết Hàng Châu có hai, ba trường trung học (bao gồm một trường do giáo hội lập). Mẹ lại sợ tôi một mình đi xa, nhiều việc không quen thuộc, trước hết là ở chỗ nào. Người quản lý tiệm giấy nhà tôi nghe tin tôi muốn đến Hàng Châu thi trường học, liền nói, một hiệu giấy ở Hàng Châu, mỗi năm giao dịch hai, ba nghìn đồng bạc với tiệm giấy nhà tôi, người thu nợ của hiệu giấy một năm hai lần đến Ô Trấn thu nợ, rất thân quen với nhau. Ông viết thư cho người thu nợ này, bảo đảm có thể ở tại hiệu giấy.
Mẹ cảm thấy đáng tin cậy, liền để tôi một mình đi. Lúc này là tháng mười một âm lịch, đang lạnh, mẹ bảo tôi mặc áo khoác da cừu đi. Tôi đến Hàng Châu, tìm thấy hiệu giấy đó, đưa thư giới thiệu ra, một người khoảng năm mươi tuổi mặc áo khoác da mèo tự nói ông ta chính là người thường đến Ô Trấn thu nợ, hơn nữa hình như còn từng gặp tôi. Hiệu giấy này quy mô không nhỏ, có phòng khách, người thu nợ dẫn tôi vào một căn phòng, nói, người quản lý tiệm của các cậu đến xem mẫu hàng, đều ở căn phòng này.
Ở ổn định xong, tôi tìm báo xem, mới biết chỉ có trường trung học tư lập An Định chiêu sinh học sinh chuyển trường. Sáng hôm sau tiệm giấy phái một thợ học việc đưa tôi đến trường trung học An Định ở Quỳ Hạng. Ngoài dự liệu của tôi, người muốn chuyển vào lớp bốn học kỳ hai chỉ có mình tôi. Thi rất đơn giản, chỉ thi quốc văn, tiếng Anh. Tôi sợ thợ học việc của tiệm giấy chờ không kiên nhẫn, vội vã làm xong bài, để lại địa chỉ, liền về hiệu giấy. Lúc này tôi cân nhắc, là đợi kết quả thi ở hiệu giấy, hay là về nhà trước. Ông chủ hiệu giấy lúc này cũng biết tôi là ông chủ nhỏ của tiệm giấy Thái Hưng Xương ở Ô Trấn, liền giữ tôi ở lại chơi mấy ngày, phái người thu nợ đó đi cùng tôi thăm Tây Hồ, còn ăn cơm ở Lâu Ngoại Lâu, những việc này đều là ông chủ hiệu giấy mời khách. Theo lời ông chủ hiệu giấy, hiệu trưởng trường trung học tư lập An Định họ Hồ, là một thương nhân lớn, nhà ở có hoa viên, trong hoa viên có bốn tòa lầu, mỗi tòa lầu ở một bà dì. Ông ta mở trường trung học An Định này là muốn gột rửa cái nhục bị người ta gọi là "đồng xú" (mùi tiền). Cách một ngày, trường trung học An Định thông báo, tôi đã được trúng tuyển. Lúc này tôi đương nhiên vui mừng, nhưng lòng hướng về nhà như tên bắn, vội muốn báo tin vui này cho mẹ.
Về đến nhà, mẹ liền sửa soạn đồ đạc tôi nên mang theo khi đi Hàng Châu cầu học, tôi lại chuyên tâm đọc "Chiêu Minh văn tuyển". Sau này mỗi kỳ nghỉ đông nghỉ hè về nhà, tôi đều đọc "Chiêu Minh văn tuyển", từ đầu đến cuối, đại khái đọc được hai lần, e rằng còn không chỉ.
Kỳ nghỉ đông đã hết, tôi đến trường trung học An Định. Lúc đó không giống bây giờ, thậm chí cũng không giống thời quân phiệt Bắc Dương, trường công không có giáo trình cố định chung, giáo viên thích dạy gì thì dạy, trường tư càng không bị ràng buộc. Hiệu trưởng trường trung học tư lập An Định muốn thi đấu với trường trung học Hàng Châu (theo: trung học phủ Hàng, Gia, Hồ, sau đều đổi tên thành trường trung học tỉnh Chiết Giang đệ nhất, trường trung học tỉnh Chiết Giang đệ nhị, trường trung học tỉnh Chiết Giang đệ tam, các trường trung học phủ khác cũng đều đổi theo, bắt đầu từ năm nào, tôi không nhớ rõ), phàm là giáo viên giỏi ở Hàng Châu đều tìm cách mời về. Lúc đó được gọi là tài tử Chiết Giang là Trương Tương (Hiến Chi) kiêm dạy quốc văn ở cả ba trường (An Định, đệ nhất, một trường khác do giáo hội lập), một người họ Dương khác, thì kiêm hai trường (ngoài An Định ra, còn dạy quốc văn ở trường do giáo hội lập). Thầy Trương Hiến Chi dạy chúng tôi làm thơ, điền từ, nhưng học làm đối là công phu cơ bản của làm thơ, từ, nên thầy trước tiên dạy chúng tôi làm đối. Thầy thường viết vế trên, gọi các bạn học làm vế dưới, làm xong, thầy sửa ngay tại chỗ.
Thầy Trương nói, câu đối dài ở lầu Đại Quan, Côn Minh, e rằng là dài nhất rồi. Thầy viết trên bảng đen câu đối dài này tổng cộng một trăm tám mươi chữ:
"Ngũ bách lý Điền Trì, bôn lai nhãn để. Phi khâm ngạn trắc, hỷ mang mang không khoát vô biên. Khán: Đông tương thần tuấn, tây chử linh nghi, bắc tẩu uyển diển, nam tường cảo tố; cao nhân vận sĩ, hà phương tuyển thắng đăng lâm, sấn giải dư loa châu, sơ khỏa tựu phong hoàn vụ tấn; cánh bình thiên vi địa, điểm xuyết ta thúy vũ đan hà; mạc cô phụ tứ vi hương đạo, vạn khoảnh tình sa, cửu hạ phù dung, tam xuân dương liễu.
Sổ thiên niên vãng sự, chú đáo tâm đầu. Bả tửu lăng hư, thán cổn cổn anh hùng thùy tại. Tưởng: Hán tập lâu thuyền, Đường tiêu thiết trụ, Tống huy ngọc phủ, Nguyên khóa cách nang; vĩ liệt phong công, phí tận di sơn tâm lực, tận châu liêm họa đống, quyển bất cập mộ vũ triêu vân; tiện đoạn yết tàn bi, đô phó dữ thương yên lạc chiếu; chỉ doanh đắc kỷ xử sơ chung, bán giang ngư hỏa, lưỡng hàng thu nhạn, nhất chẩm thanh sương."
Thầy Trương còn giải thích từng câu câu đối dài. Sau đó bảo mọi người cũng làm một câu đối dài về phong cảnh Tây Hồ. Mọi người lắp ghép một trận, mới biết tìm cái dài không khó, khó ở chỗ một mạch thông suốt, thiên y vô phùng (tự nhiên hoàn hảo).
Thầy Trương từng bày tỏ ý kiến về những câu đối treo ở các lầu đài quán các ở Tây Hồ. Thầy cho rằng câu đối "Thúy thúy hồng hồng xứ xứ oanh oanh yến yến, phong phong vũ vũ niên niên mộ mộ triêu triêu" tuy thấy được tài trí khéo léo của tác giả, nhưng treo ở Tây Hồ cũng được, treo ở chỗ khác cũng được; chỉ cần là đình viện miền Nam phong cảnh đẹp, đều có thể treo, đây là điểm yếu của câu đối này. Mộ Tô Tiểu Tiểu ở Tây Hồ, chỉ là một nấm mồ đất nhỏ. Che phủ ngôi mộ này, là một cái đình đá nhỏ, có tám cột đá, trên đó khắc đầy các loại câu đối. Những câu đối này đều không ký tên, đều là ca ngợi Tô Tiểu Tiểu (theo: Tô Tiểu Tiểu là một hiệp kỹ thời Nam Tề. Lại trước huyện Gia Hưng có mộ Tô Tiểu Tiểu, nói là kỹ nữ thời Tấn, không biết là một người hay hai người). Thầy Trương Hiến Chi thì độc tôn tán thưởng một câu đối ngắn: "Hồ sơn thử địa tằng mai ngọc, phong nguyệt kỳ nhân khả chú kim". Và giải thích rằng: Hồ sơn đối phong nguyệt, hay ở chỗ hồ sơn là thực, phong nguyệt là hư, trong nguyên khúc dùng phong nguyệt chỉ kỹ nữ thì rất nhiều, phong nguyệt chính là ám chỉ trong mộ từng là kỹ nữ. Địa đối nhân, cũng hay, thiên địa nhân gọi là tam tài. Chú kim, tạp thư nói sau khi Việt vương Câu Tiễn diệt Ngô, Văn Chủng bị giết, Phạm Lãi phiếm ngũ hồ đi, Câu Tiễn liền chú kim làm tượng Phạm, đặt bên chỗ ngồi. Đồng, xưa cũng gọi là kim, không phải kim nói ngày nay. Nói Tô Tiểu Tiểu có thể chú kim, tôn trọng đã đến cực điểm. Thầy Trương còn nói về phong cảnh địa phương: Nam Tống gọi Hàng Châu là Lâm An, coi là thủ đô, thế là thầy viết một bài thất luật trên bảng đen, để làm ví dụ cho thơ hoài cổ. Bài thơ này, tôi nhớ không rõ là thầy Trương tự làm, hay là người xưa làm, nhưng sáu câu đầu (bài thơ tám câu) đến nay tôi vẫn còn nhớ: "Đại thụ vô chi hướng bắc phong, thập niên di hận khấp anh hùng; ban sư chiếu dĩ lai tam điện, xạ lỗ thư do thuyết lưỡng cung. Mỗi ức thượng phương thùy thỉnh kiếm, không ta cao miếu tự tàng cung."
Thầy Trương nói "Thượng phương thùy thỉnh kiếm" là đảo câu, ý nghĩa là ai thỉnh kiếm Thượng phương, trong thơ từ loại câu ví dụ này rất nhiều. Thượng phương đối cao miếu, lấy vật đối người rất hay. Cao miếu tức hoàng đế đầu tiên của Nam Tống là Cao Tông. Bài thơ này có ý châm biếm đối với Cao Tông.
Trương tiên sinh thường dùng thơ từ của người xưa hoặc của chính mình làm mẫu, thỉnh thoảng cũng để chúng tôi thử làm rồi ông sửa giúp. Nhưng thời đó chúng tôi chủ yếu vẫn luyện công phu cơ bản làm thơ từ: đối câu. Trương tiên sinh dùng cách này thay cho môn tập làm văn vốn có ở các trường khác.
Trương Hiến Chi tiên sinh sau này từng làm biên tập viên cho Trung Hoa Thư Cục, tác phẩm của ông hiện vẫn còn được in ấn lưu hành là "Thi từ khúc ngữ từ hối thích", đây là một cuốn sách công cụ.
Một giáo viên quốc văn khác họ Dương, cách dạy của ông ban đầu khiến tôi kinh ngạc, nhưng cuối cùng lại thấy rất hứng thú. Ông giảng về lịch sử phát triển biến thiên của văn học Trung Quốc. Ông đi từ Kinh Thi, Sở Từ, Hán phú, Biền văn lục triều, thơ Đường, từ Tống, tạp kịch Nguyên, phong trào phục cổ của Tiền Hậu Thất Tử thời Minh, truyền kỳ đời Minh (côn khúc), cho đến phái Đồng Thành cũng như sự thịnh hành của phái thơ Giang Tây cuối thời Thanh. Khi giảng, trên bảng đen ông chỉ viết tên người, tên sách, mỗi ngày ông giảng một đoạn, bảo học sinh làm bài ghi chép, sau đó ông xem ghi chép của học sinh, chỗ nào sai thì sửa lại, chỗ nào ghi chưa đủ thì bổ sung. Đây chính là giờ tập làm văn của thầy Dương. Ban đầu tôi vừa nghe giảng vừa ghi chép, sau thấy bút của mình dù thế nào cũng không đuổi kịp miệng thầy Dương, mặc dù ông nói rất chậm. Thế là tôi thay đổi phương pháp, chỉ ghi lại tên người, tên sách trên bảng, còn những gì thầy Dương nói thì dựa vào trí nhớ nhất thời, sau giờ học mới chép lại. Quả nhiên tôi có thể ghi lại được tám, chín phần mười những gì thầy Dương giảng.
Ngoài thầy Trương Hiến Chi và thầy Dương, giáo viên dạy lịch sử, địa lý của trường trung học An Định đều khá tốt, giáo viên dạy toán không bằng trường trung học Gia Hưng, còn giáo viên dạy vật lý, hóa học đều là lưu học sinh Nhật Bản.
Một năm rưỡi trôi qua rất nhanh. Mùa hè năm 1913, tôi tốt nghiệp trường trung học tư thục An Định tại Hàng Châu.
