Tàu "Tiểu Quảng Đông" của công ty tàu bưu điện Pháp được cho là con tàu hạng nhất đi lại giữa Hồng Kông và Hải Phòng①. Con tàu không lớn lắm, nhưng chạy nhanh.

Trong "phòng hút thuốc" của khoang hạng nhất có một cái tủ đựng thức ăn lớn, tầng dưới tạm dùng làm "thư viện", đặt vài sách báo tiếng Pháp, trong đó có một hai cuốn xem chừng được ưa chuộng nhất, góc sách đều cong vểnh lên, đọc tên sách thì hình như là loại như "Hướng dẫn du lịch An Nam②", có mấy tấm ảnh minh họa phong cảnh Hải Phòng. Trên vách "phòng hút thuốc" cũng treo ảnh phong cảnh Hải Phòng, nhìn từ ảnh chụp, Hải Phòng cũng đẹp lắm chứ!

Thế nhưng "phong cảnh" đầu tiên đập vào mắt sau khi lên bờ lại là "ngôi nhà đen".

Chuyện rất đơn giản: hành khách sau khi lên bờ liền bị chỉ huy đi vào một gian phòng lớn không cửa sổ trông giống như nhà kho (sau này mới biết đây là nơi kiểm tra hành lý). Người vào hết rồi, cửa cũng lập tức đóng lại, tối om, chúng tôi đi dọc theo lối đi hẹp được xếp bằng những chiếc bàn gỗ dài, rồi lại từ tiếng ồn ào của hành khách khác mà biết được "mệnh lệnh": đặt những đồ vật nhỏ mang theo xuống – chính là đặt trên chiếc bàn gỗ dài. Tiếp đó lại bị xua ra khỏi một cánh cửa khác, ở cửa có một người Pháp và một người An Nam, thực hiện "khám người". Trong tay tôi còn một chiếc cặp tài liệu nhỏ, người An Nam chộp lấy ngay, nhưng tay kia tôi lại cầm tờ giấy chứng nhận của tàu rằng "Khách hạng nhất có quyền ưu tiên kiểm tra hành lý trước", tôi giơ tờ giấy này về phía người Pháp, thế là hắn lấy chiếc cặp tài liệu của tôi từ tay người An Nam trả lại cho tôi, nói bằng tiếng Anh: "Ông là khách hạng nhất. Xin lỗi." Tuy nhiên tôi vẫn mở miệng cặp tài liệu ra, hắn nhìn qua một cái, thế là xong, - coi như "tôn trọng" khách hạng nhất, không lục soát người tôi.

Chúng tôi đợi bên ngoài "ngôi nhà đen", thấy hành lý từng xe từng xe được chuyển đến, hành lý của chúng tôi và của người khác để lẫn lộn, những người phu đẩy xe chạy lộc cộc trên đường ray nhẹ rồi đều tiến vào trong "ngôi nhà đen" đó. Cũng có những hành lý bị chặn lại giữa đường, lập tức kiểm tra rồi cho qua, - đây chắc là cái gọi là "quyền ưu tiên" chăng? Nhưng hành lý của chúng tôi đều đã vào trong ngôi nhà đen rồi.

Sau đó, cứ như đang nằm mơ vậy. Mọi người được bảo lại vào "phòng đen", được bảo mở khóa những hành lý có khóa, cởi dây những hành lý có buộc, rồi lại được bảo đi ra khỏi "ngôi nhà đen" đó – là đi ra từ "lối ra", tức là đi qua trước mặt nhân viên kiểm tra, cuối cùng là cả đám túm tụm trước cửa "lối ra" chờ đợi nhận lại hành lý của mình.

Tuy nhiên cũng có những hành khách vẫn ở lại trong "ngôi nhà đen", đó là để trông chừng hành lý đã mở ra của mình. Đoàn chúng tôi có sáu người, chia một nửa đợi bên ngoài để nhận lại, nửa còn lại ở bên trong trông chừng. Tôi là một trong số người được phân công ở bên trong. "Tiểu Quảng Đông" tuy nhỏ, nhưng hành lý mang đến thì không ít, trong "ngôi nhà đen" chất đầy, cao ngất, tôi lại đứng cao trên đỉnh đống hành lý, hơn nữa lại rất gần chỗ "lối ra" – chính là nơi kiểm tra thần thánh.

Tôi đã thấy việc kiểm tra diễn ra thế nào: hành lý đã mở được đặt lộn xộn từng cái từng cái một lên chiếc bàn gỗ dài, trợ lý người An Nam rất thuần thục vòng hai tay sang hai bên trong hòm giỏ, thế là "nội dung" lập tức bật ra, phơi bày cả trước mắt quý vị, nhân viên kiểm tra người Pháp lại dùng tay bới bên trong một cái, nếu không có nghi vấn gì, thế là vạch chữ phấn trắng lên mặt hòm, trợ lý lại rất nhanh nhẹn nhét "nội dung" vào lại, lúc này nắp hòm không cách nào đóng lại được nữa, chiếc hòm cứ để ngỏ cửa như thế, chở đầy "nội dung" tràn ra ngoài cửa, hơn nữa còn chực đổ, cứ thế đi qua (pass); người phu đứng ở "lối ra" cứ thế đón lấy, đặt (may mà là đặt) xuống đất bên ngoài "cửa". Sau đó là việc của hành khách, nhận lại, sắp xếp, đóng nắp hòm, khóa lại.

Phương pháp kiểm tra vừa "khoa học" vừa "hợp lý" như thế này, chẳng biết là ai phát minh ra? Người và hành lý tách riêng, mà hành lý của một người lại bị tách ra trước sau, nếu như khách đi một mình mang nhiều hành lý, thì e là chỉ còn biết ngửa mặt lên trời than khổ thôi.

Nghe nói việc kiểm tra ngày hôm đó, thực ra đã là hiếm có lịch sự rồi – trợ lý chỉ dùng thủ thuật "vòng tay hai bên", chứ không có "dốc ngược cái bầu"; hơn nữa cũng không thể không nói là hiếm có cẩu thả – nhiều hành lý như vậy mà chỉ tốn bốn tiếng là "xem" xong. Nghe nói điều này có lẽ là vì chiếc tàu chở những hành lý này đến là tàu "Tiểu Quảng Đông" của công ty tàu bưu điện Pháp.

Tám giờ sáng, tàu cập bến, khoảng mười hai giờ trưa, chúng tôi phơi phới ngồi trên xe kéo, đi về phía khách sạn. Đường phố bằng phẳng rộng rãi, nắng chiếu trên người hơi nóng, nắng chiếu trên bãi cỏ ven đường và những hàng cây cọ, dường như những chiếc lá xanh biếc hẹp dài đó cũng hơi ngả vàng, nắng chiếu trên những chiếc nón tre khổng lồ của người An Nam, trên chiếc áo dài lụa đen hẹp và ngắn, trông thật không hài hòa: tôi đang thưởng ngoạn "phong cảnh" Hải Phòng, nhưng tôi không thể quên được "căn phòng đen" đó.

Tôi thừa nhận tính tình mình không tốt, tôi quen dùng "ánh mắt ác cảm" để quan sát; tôi không thích trang phục của người An Nam, rất giống kiểu áo của các cô nàng thời thượng của chúng ta hai mươi lăm năm trước – cổ tay áo hẹp và dài như thế, eo thì nhỏ như thế, vạt áo chéo, dài chỉ đến đầu gối, mà xẻ tà lại cao như thế, dường như đến tận nách. Mà phối với chiếc áo này (thường là màu thẫm), bên dưới lại là chiếc quần ống rộng màu trắng, buông đến tận mu bàn chân, phía trên lại là chiếc nón khổng lồ, che khuất nửa khuôn mặt.

Tôi không thích trang phục của dân tộc này, cũng như không thích hàm răng đen bóng và nước bọt đỏ tươi của họ – đó là vì nhai trầu.

Tôi cũng không thích trang phục như thế mặc trên người phụ nữ An Nam – mặc dù cái này trông còn đỡ hơn trên người đàn ông. Tôi cảm thấy trang phục như thế trên người một cô gái, tuy có vẻ phóng khoáng, nhưng cũng gần như lả lơi.

Còn về việc nhai trầu, tưởng tượng ra thì cũng không phải là thứ gì đáng ghét lắm – những đồng bào nhàn rỗi của chúng ta chẳng phải thường cắn hạt dưa, nhai kẹo cao su sao? Tôi không có cái thú cắn hạt dưa, cũng không thích bất kỳ loại kẹo cao su nào, nhưng nhớ lại thì chưa từng có cảm giác ghê tởm khi thấy người khác cắn hay nhai; thế mà lần này nhìn thấy người An Nam nhai trầu, lại bất ngờ ghét cay ghét đắng, thực tế thì sự đáng ghét của việc nhai trầu, còn vượt xa tưởng tượng!

Nguồn cơn của sự chán ghét này, trước hết là bẩn thỉu. Ở ven đường nhìn thấy những người bán trầu rong – phụ nữ hoặc trẻ con, ngồi xổm trên đất, bên cạnh là một chiếc giỏ tre nhỏ, những miếng trầu tươi đã bổ đôi được bày trên lá xanh, vỏ ngoài quả trầu màu xanh biếc, bên trong lại là màu xám trắng, cái này vốn cũng chưa đến nỗi gây ra cảm giác bẩn thỉu, nhưng vì đã bổ ra rồi, tay người bán lại theo lệ đen sì bẩn thỉu, xung quanh giỏ tre lại theo lệ chất đống rác rưởi, bạn sẽ không khỏi nghi ngờ màu xám trắng bên trong quả trầu vốn dĩ không phải là màu xám trắng. Không chỉ dừng ở đó, trong giỏ tre còn có một chiếc hộp thiếc nhỏ nửa rỉ sét, bên trong đựng chất trắng đặc quánh, trông như vôi, người bán lấy một mẩu lá tre quấy một ít vôi quết vào lá trầu, như cái vỏ đậu. Thứ này được nhai cùng với trầu. Bạn nhìn thấy thứ trắng như vôi đó đựng trong chiếc hộp thiếc nửa rỉ sét, nhìn thấy thứ này cũng là để ăn, thì tự nhiên sẽ cảm thấy ghê tởm.

Nguyên nhân thứ hai của sự chán ghét là sự dữ dằn. Nếu một người An Nam đang cử động miệng, thì chắc chắn là đang nhai trầu, lúc đó, bên mép miệng hắn đã tràn đầy nước bọt đỏ tươi, nếu hắn há miệng ra, thì bốn chữ thường thấy trong tiểu thuyết cũ – "huyết bồn đại khẩu" (miệng rộng như chậu máu), dường như chính là viết cho việc nhai trầu của người An Nam.

Ở nơi người An Nam tập trung sinh sống tại Hải Phòng, trên đường phố nơi đâu cũng có thể thấy những vết khô màu đỏ như son, từng đốm từng đốm, bạn sẽ nhầm tưởng là sơn bị đổ hay nước gỗ vang, thực ra đó chính là nước bọt khô mà những người nhai trầu nhổ ra. Tôi từng quan sát chợ rau một giờ, đa số người bán hàng An Nam đều bày hàng dưới đất, khi đi qua đoạn người bán cá, mùi tanh mặn khó chịu không cần phải nói, mà ngay cả ở khu vực người bán trái cây tươi trông có vẻ khá sạch sẽ đó, cũng phải chịu đựng một mùi khó ngửi không tanh không hôi, tôi nghi ngờ là mùi cơ thể bốc ra từ người An Nam, nhưng người bạn đi cùng chỉ vào những đốm dịch đỏ tràn lan trên đất nói với tôi: "Vẫn là do mấy thứ này làm quái đấy!"

Những con ruồi lớn đầu đỏ mình vàng đôi khi thành đàn lao tới tấp vào mặt – chúng cũng phổ biến như trầu vậy. Nghe nói muỗi buổi tối cũng to đến đáng sợ, hơn nữa còn nhiều đến mức không có cách nào đối phó, nhưng chiều hôm đó khoảng bốn giờ, chúng tôi đã lên xe đi Hà Nội.

Trầu, nước bọt đỏ, ruồi vàng, muỗi, trong cảm nhận của tôi đã cấu thành nên đường nét phong cảnh Hải Phòng. Nhưng tất nhiên, Hải Phòng cũng có những nơi không có những thứ này, đó chính là khu vực người "Tây" sinh sống. Đây là giới hạn giữa người "Tây" và người "Bản địa", bạn dù chỉ đi lướt qua cũng có thể nhìn thấy rất rõ ràng.

Một mẩu tạp ký bên trên, là ghi chép khi đi ngang qua Hải Phòng vào cuối năm 1938, tiếng Pháp vốn không quen thuộc, "tiếng Đường"① cũng không nói được, như câm như điếc, ấn tượng bèn trở thành "ấn tượng" chân thực. Tự biết mình nông cạn, ví như người mù sờ voi, đành vứt vào rương hành lý, vốn không định đăng báo, ngờ đâu vạn dặm trở về, bản thảo này vẫn còn, mà đất nước Việt Nam thì đã đổi màu② rồi. Bèn lấy ra đưa vào "Kiến văn tạp ký", coi như ghi lại dấu chim hồng mà thôi.

Tháng 10 năm 1941 tại Hồng Kông.

① Hải Phòng: thành phố cảng quan trọng của Việt Nam.

② An Nam tức là Việt Nam.

① "Tiếng Đường" tức là tiếng Trung Quốc.

② "Đất nước Việt Nam đổi màu" chỉ việc trong thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ hai, Việt Nam từ "nước bảo hộ" của Pháp trở thành nơi chiếm đóng của quân xâm lược Nhật Bản.