Cuối tháng Tám năm 1927, tôi từ Cổ Lĩnh trở về Thượng Hải. Đức Chỉ vì sảy thai nên đang nằm viện, cô ấy bảo cho tôi biết, trong danh sách truy nã của chính phủ Nam Kinh có tên tôi, mấy ngày trước có người quen hỏi đến, cô ấy liền nói với họ: "Nhạn Băng đã sang Nhật rồi." "Bây giờ anh đã về," cô ấy nói, "phải làm sao đây?" Tôi suy nghĩ một lát rồi đáp: "Em cứ nói anh đã đi Nhật. Tạm thời anh sẽ không ra khỏi cửa, cũng không gặp ai." Nhà chúng tôi ở Cảnh Vân Lý, đường Đông Hoành Tân, là khu vực Hoa giới, nhiều người ở cùng con hẻm này là nhân viên Thương vụ Ấn thư quán, họ đều quen biết tôi. Cho dù tôi có sơ ý lộ diện, cũng khó đảm bảo không truyền đến tai thuộc hạ của Tưởng Giới Thạch. Lúc đó, tôi cảm thấy hoang mang trước tình hình sau khi Đại cách mạng thất bại, tôi cần thời gian để suy nghĩ, quan sát và phân tích. Kể từ khi rời gia đình bước chân vào xã hội, tôi dần dần hình thành thói quen này: gặp chuyện gì cũng muốn tìm tận gốc rễ, muốn tư duy độc lập, không thích hùa theo người khác. Thói quen này thực ra cũng rất phổ biến trong thế hệ của tôi, lợi ích của nó ai cũng hiểu, tôi không cần nói thêm; nhưng thói quen này cũng có tác dụng phụ đối với bản thân tôi, đó là khi tình hình đột ngột thay đổi, tôi thường dừng lại để suy nghĩ chứ không nhanh chóng bắt kịp như một số người khác. Sự thất bại của Đại cách mạng năm 1927 khiến tôi đau lòng, cũng khiến tôi bi quan, nó ép buộc tôi phải dừng lại để suy nghĩ: rốt cuộc cách mạng sẽ đi về đâu? Lý thuyết của chủ nghĩa cộng sản thì tôi tin tưởng tuyệt đối, tấm gương của Liên Xô cũng không có gì đáng trách, nhưng con đường cách mạng Trung Quốc nên đi như thế nào? Trước đây tôi cứ ngỡ mình đã hiểu rõ, nhưng đến mùa hè năm 1927, tôi phát hiện ra mình chưa hề hiểu rõ! Trong Đại cách mạng, tôi đã nhìn thấy đủ loại màn trình diễn của kẻ thù – từ việc ngụy trang bộ mặt cực tả cho đến cuộc tàn sát đẫm máu đối với nhân dân cách mạng; cũng nhìn thấy đủ loại người trong chính hàng ngũ của mình – phe hữu thì dao động, thỏa hiệp đến chạy trốn; phe tả thì ngây thơ, cuồng nhiệt đến manh động. Tại trung tâm của cuộc cách mạng, những gì tôi nhìn thấy và nghe thấy là những cuộc tranh luận không hồi kết, cùng với sự uy quyền của các đại diện quốc tế – tôi vừa ngưỡng mộ sự am hiểu của họ về lý thuyết Mác-Lê, vừa hễ mở miệng là nói thao thao bất tuyệt, vừa nghi ngờ liệu họ có thực sự nắm rõ xã hội Trung Quốc phức tạp như vậy hay không. Tôi bàng hoàng vì phong trào nông dân Hồ Nam - Hồ Bắc quy mô lớn như vậy lại dễ dàng bị khủng bố trắng tiêu diệt, cũng thất vọng vì sự thất bại nhanh chóng của cuộc bạo động Nam Xương. Sau khi trải qua cuộc sống đầy biến động như vậy, tôi cần dừng lại để tự mình suy nghĩ một phen. Có người từng ví những rối ren, thăng trầm trước khi cách mạng thành công giống như cơn đau đẻ của sản phụ. Một đứa trẻ chào đời còn phải trải qua mấy lần đau đẻ, huống chi là một xã hội mới? Đại cách mạng đã thất bại, cơn đau đẻ vẫn đang tiếp diễn. Tuy nhiên, những kẻ "đón đầu ngọn sóng" nổi lên nhờ cao trào cách mạng lúc bấy giờ, dù biết thoái trào chỉ là tạm thời, nhưng vẫn đang trong quá trình mò mẫm tìm kiếm con đường đúng đắn cho cách mạng Trung Quốc. Tôi cho rằng cái nhìn này của tôi có tính phổ biến.

Tôi ẩn náu trên tầng ba nhà mình (số 11 rưỡi, Cảnh Vân Lý), suốt mười tháng không bước chân ra khỏi cửa. Tất nhiên, việc "ẩn náu" của tôi không phải là tuyệt đối, tôi không giấu giếm Diệp Thánh Đào và Chu Kiến Nhân, những người sống trong cùng con hẻm đó (lúc bấy giờ Diệp Thánh Đào sống cạnh nhà tôi, còn Chu Kiến Nhân thì sống cạnh nhà Diệp Thánh Đào). Tháng Mười, Lỗ Tấn từ Quảng Châu qua Hồng Kông đến Thượng Hải, cũng chuyển đến Cảnh Vân Lý, tôi cũng không giấu giếm ông ấy. Trong khoảng thời gian này, tôi qua lại rất thân thiết với Diệp Thánh Đào. Những bài tôi viết, bao gồm cả những tác phẩm sáng tác đầu tay, đều được đăng trên "Tiểu thuyết Nguyệt báo" và "Văn học Chu báo" thông qua tay Diệp Thánh Đào. Lúc đó Diệp Thánh Đào đang thay mặt biên tập "Tiểu thuyết Nguyệt báo", chủ biên gốc là Trịnh Chấn Đạc đã sang Anh, vì bố vợ của Trịnh là Cao Mộng Đán sợ tay chân của Tưởng Giới Thạch gây khó dễ cho Trịnh Chấn Đạc vì ông là người thân Cộng.

Sau khi ẩn cư, tôi lập tức đối mặt với một vấn đề thực tế: làm sao để duy trì cuộc sống? Tìm việc làm là không thể, đành phải cầm bút trở lại, viết văn kiếm sống. Cuộc sống đầy sóng gió trong hơn nửa năm qua đang lên men trong tâm trí tôi, vì vậy tôi lấy đó làm đề tài, viết cuốn tiểu thuyết đầu tay "Huyễn diệt" ngay bên giường bệnh của Đức Chỉ (Đức Chỉ từ bệnh viện về nhà vẫn còn sốt nhẹ). Sau này trong bài "Từ Cổ Lĩnh đến Tokyo", tôi từng viết đoạn này: "Tôi đã sống một cuộc đời chân thực, trải qua một màn kịch nhân sinh phức tạp nhất của Trung Quốc thời loạn, cuối cùng cảm nhận được nỗi bi ai của sự huyễn diệt, những mâu thuẫn của nhân sinh, trong tâm trạng chán chường, trong cuộc sống cô độc, mà vẫn chịu sự chi phối của sự cố chấp với cuộc sống, muốn dùng những tàn lửa của sinh mệnh mình để phát ra một tia sáng nhỏ bé trong cuộc đời xám xịt đầy mê loạn này, thế là tôi bắt đầu sáng tác." Đoạn văn này phản ánh chân thực tâm trạng của tôi lúc đó.

Nhưng Cảnh Vân Lý không phải là môi trường tốt để viết lách. Đang là mùa hè, các hộ gia đình trong hẻm, sau bữa cơm tối đều ra ngoài cửa hóng mát, nam nữ già trẻ, tiếng cười tiếng khóc, ồn ào cả lên. Những hộ gia đình ở Đại Hưng Phường - nơi chỉ cách nhà tôi ở Cảnh Vân Lý một bức tường, sau bữa tối cũng ra ngoài chơi bài, chốc thì cười lớn, chốc thì tranh cãi, rồi không biết vì lý do gì, tiếng bài đập mạnh xuống bàn đột ngột vang lên, thực sự khiến người ta giật mình thót tim. Những âm thanh ồn ào này phải đến đêm khuya mới hoàn toàn chấm dứt. Đối với tôi, điều này cũng không ảnh hưởng mấy, vì tôi viết vào ban ngày. Nhưng đối với Lỗ Tấn, người vốn quen viết vào ban đêm, thì lại là một vấn đề lớn.

"Huyễn diệt" bắt đầu viết từ đầu tháng Chín, dùng bốn tuần lễ để hoàn thành. Lúc đầu không có kế hoạch gì lớn, chỉ cảm thấy từ phong trào "Ngũ Tứ" đến Đại cách mạng, thời đại biến động này có rất nhiều tư liệu có thể viết, nên muốn chọn một số nhân vật mà mình quen thuộc – những thanh niên trí thức tiểu tư sản, viết về sự thăng trầm của họ trong dòng thác Đại cách mạng, từ đó phản ánh thời đại lớn này ở một khía cạnh. Tôi lần đầu tiên sáng tác, không nắm chắc về việc viết tiểu thuyết dài kỳ, nên quyết định viết ba cuốn tiểu thuyết vừa có tính liên tiếp, nhân vật trong đó cơ bản giống nhau. Nhưng khi tôi cấu tứ cho cuốn "Động dao", tôi mới biết ý định này không thể thực hiện được, kết quả là chỉ có một vài nhân vật trong "Huyễn diệt" xuất hiện trong "Động dao" mà thôi.

Tôi từng đề xướng chủ nghĩa tự nhiên, nhưng khi viết cuốn tiểu thuyết đầu tiên, tôi lại dùng chủ nghĩa hiện thực. Tôi nghiêm túc viết theo sự chân thực của cuộc sống, tôi tin rằng, chỉ cần phản ánh chân thực hiện thực, thì có thể lay động trái tim độc giả, khiến độc giả phân biệt được chân với ngụy, thiện với ác, mỹ với xấu. Đối với những cuộc sống mà tôi chưa quen thuộc, những tư liệu chưa nắm chắc, những vấn đề chưa nhận thức rõ ràng, tôi đều không viết. Tôi đã trải nghiệm nhân sinh rồi mới làm tiểu thuyết, chứ không phải vì muốn giải thích điều gì đó mà mới làm tiểu thuyết.

"Huyễn diệt" chủ yếu viết về hai người phụ nữ – bà Tĩnh và bà Huệ, những cuốn sau này là "Động dao" và "Truy cầu" cũng chú trọng viết về phụ nữ. Điều này có nguyên nhân của nó. Khoảng thời gian trước và sau phong trào "Ngũ Thập", Đức Chỉ tham gia vào phong trào phụ nữ, đối tượng công việc của cô ấy chủ yếu là nữ sinh, giáo viên tiểu học và trung học, các cô thiếu phu nhân, tiểu thư trong những gia đình khai minh, v.v., những trí thức tiểu tư sản. Họ thường đến nhà tôi, tôi cũng dần quen với họ, hiểu biết được tính cách của họ. Trong thời gian ở Vũ Hán thời Đại cách mạng, tôi lại gặp không ít những người phụ nữ kiểu này. Họ có những đặc điểm chung của tầng lớp trí thức, nhưng tính cách lại không giống nhau, có kiểu bà Tĩnh, có kiểu bà Huệ. Những điều này trở thành tư liệu sáng tác của tôi. Nhân vật chính của "Huyễn diệt" là bà Tĩnh, viết về sự huyễn diệt không ngừng của bà Tĩnh. Bà Tĩnh là một người mơ mộng ngây thơ, khi bị cuốn vào trào lưu cách mạng, bà đầy ảo tưởng về cách mạng, cho rằng cách mạng rất dễ dàng, một khi đã phát động thì sẽ không có thất bại và trắc trở, cho nên trong cao trào cách mạng bà rất nhiệt tình; nhưng một khi gặp phải trắc trở và thất bại, bà liền không chịu nổi, cảm thấy mọi thứ đều kết thúc. Người xuất hiện cuối cùng trong "Huyễn diệt" trở thành niềm an ủi lớn lao cho bà Tĩnh, là đại đội trưởng Cường Duy Lực, bà cảm thấy đại đội trưởng Cường mang lại cho bà cuộc sống mỹ mãn lý tưởng, nhưng đại đội trưởng Cường lại ra tiền tuyến, bà Tĩnh cuối cùng cũng huyễn diệt trong tình yêu. Bà Huệ thì khác, bà Huệ khi cách mạng thất bại cũng bi quan, thất vọng, dao động, nhưng bà không huyễn diệt, bà sẽ tìm thấy sự an ủi thông qua cách sống của riêng mình.

Đại đội trưởng Cường người này có một phần nhỏ là có nguyên mẫu, đó chính là Cố Trọng Khởi. Khoảng năm 1923, "Tiểu thuyết Nguyệt báo" đã do Trịnh Chấn Đạc tiếp quản biên tập, có một người thường gửi bài cho "Tiểu thuyết Nguyệt báo", viết một số truyện ngắn miêu tả cuộc sống tầng lớp dưới, người này chính là Cố Trọng Khởi. Anh ta là học sinh trường Sư phạm Nam Thông, vì tham gia phong trào học sinh mà bị trường đuổi học. Gia đình anh ta rất bảo thủ, người cha mắng chửi anh ta, anh ta tức giận liền bỏ nhà đi Thượng Hải, làm công nhân bốc vác trên bến tàu, cũng từng làm nhiều công việc lặt vặt khác, đồng thời anh ta gửi bài cho "Tiểu thuyết Nguyệt báo". Sau khi Trịnh Chấn Đạc biết hoàn cảnh của anh ta, ban đầu định giới thiệu anh ta vào Thương vụ làm một biên tập nhỏ, nhưng Thương vụ không thiếu người. Trịnh bèn bàn với tôi, nói Hoàng Phố quân hiệu đang tuyển sinh, liệu có thể giới thiệu anh ta đi không? Tôi liền viết thư giới thiệu, chúng tôi còn góp chút tiền làm lộ phí cho anh ta. Đó là đầu năm 1925. Hai tuần sau, anh ta gửi cho chúng tôi một lá thư, nói anh ta sắp ra tiền tuyến đánh trận. Nhớ lại lúc đó tôi còn viết một bài gọi là "Hy vọng có sẵn", gửi gắm nhiều kỳ vọng vào người tác giả trẻ có kinh nghiệm sống tầng lớp dưới phong phú này. Sau đó chúng tôi không còn nhận được tin tức gì của anh ta nữa. Thế nhưng năm 1927 khi tôi ở Vũ Hán, anh ta đột nhiên đến tìm tôi, lúc này anh ta đã là một đại đội trưởng. Anh ta nói, đầu năm 1926 khi tôi làm việc tại Bộ Tuyên truyền Quốc dân đảng ở Quảng Châu, anh ta đang ở Đông Giang đánh Trần Quýnh Minh, lúc đó là một tiểu đội trưởng, chiến dịch Đông Giang kết thúc thì được thăng lên trung đội trưởng, Bắc phạt bắt đầu cần mở rộng quân đội, anh ta lại được thăng lên đại đội trưởng, hiện đang ở sư đoàn nào đó của quân đoàn bốn. Tôi hỏi anh ta có cảm tưởng gì về thời cuộc, anh ta nói, anh ta không hứng thú với những cái đó, quân nhân chỉ lo đánh trận. Anh ta nói: "Đánh trận là việc sảng khoái, là một sự kích thích, đánh xong một trận, chết thì thôi, không chết thì được thăng quan, tôi rốt cuộc khi nào chết cũng không biết, nên tình hình thời cuộc thế nào, chưa từng nghĩ đến." Tôi thấy kỳ lạ, khi anh ta viết tiểu thuyết ở Thượng Hải còn có chút lý tưởng và tư tưởng phản kháng, sao bây giờ lại thành ra thế này? Anh ta bảo tôi, anh ta vẫn đang viết, và lấy ra một bản thảo tập thơ tên là "Hồng Quang" cho tôi xem, muốn tôi viết một bài tựa. Lúc đó, tôi đang cùng Tôn Phục Viên trù bị thành lập đoàn thể văn học "Thượng Du Xã", liền kéo anh ta ghi tên làm người khởi xướng. Cố Trọng Khởi sống trong khách sạn, có một lần tôi đến thăm anh ta, anh ta đột nhiên gọi mấy cô gái điếm đến, cùng họ trò chuyện một hồi rồi lại bảo họ đi. Lúc đó quân nhân không được phép gọi gái điếm. Tôi hỏi người phục vụ trà ở khách sạn. Người phục vụ nói, vị khách này hầu như ngày nào cũng như vậy, gọi gái điếm đến, nói chuyện với họ một chốc, rồi lại để họ đi, chưa từng giữ ai qua đêm. Hóa ra anh ta gọi gái điếm cũng là để tìm kiếm sự kích thích về tinh thần. Nhân vật đại đội trưởng Cường trong "Huyễn diệt" có một phần nhỏ lấy nguyên mẫu từ Cố Trọng Khởi, viết về sự huyễn diệt đối với cách mạng của một loại người như vậy.

Tôi dùng chưa đầy hai tuần để viết xong phần đầu của "Huyễn diệt", định đưa cho Diệp Thánh Đào xem trước, bèn tiện tay viết một bút danh là "Mâu Thuẫn", vì các bút danh từng dùng như "Huyền Châu", "Lang Tổn" v.v., lúc này đều không dùng được nữa. Tại sao lấy hai chữ "Mâu Thuẫn", tôi đã viết một đoạn giải thích trong "Hậu ký" bản in mới của cuốn "Thực" viết năm 1957, bây giờ chép lại ở dưới: "Sau 'Ngũ Tứ', những người và việc tôi tiếp xúc ngày càng nhiều và phức tạp, đồng thời cũng dần hiểu rõ thực tế của từ 'mâu thuẫn' lúc đó đã trở thành từ thông dụng; nửa đầu năm 1927, tôi ở Vũ Hán lại trải qua cuộc sống sâu rộng hơn trước, không chỉ nhìn thấy nhiều mâu thuẫn giữa cách mạng và phản cách mạng, mà còn nhìn thấy những mâu thuẫn trong nội bộ hàng ngũ cách mạng, đặc biệt nhận thức rõ ràng những mâu thuẫn của trí thức tiểu tư sản trong thời đại biến động lớn này, hơn nữa, tự nhiên cũng không thể không nhìn thấy trong cuộc sống, tư tưởng của chính bản thân tôi cũng có những mâu thuẫn rất lớn. Nhưng lúc đó, tôi lại thấy có không ít người tư tưởng thực sự có mâu thuẫn, thậm chí ngôn hành cũng mâu thuẫn, nhưng lại luôn tự cho rằng mình không có mâu thuẫn, thường thao thao bất tuyệt, giáo huấn người khác – tôi đối với những người như vậy không sao hiểu nổi, và cũng thấy đây là một kiểu 'bịt tai trộm chuông'. Có lẽ là mang chút tập quán văn nhân châm biếm người khác cũng tự giễu chính mình chăng, thế là tôi lấy hai chữ 'Mâu Thuẫn' làm bút danh. Nhưng sau này vẫn xuất hiện thêm cái bộ thảo, đó là điều tôi không ngờ tới." Cái bộ thảo đó là do Diệp Thánh Đào thêm vào cho tôi. Hóa ra sau khi tôi đưa bản thảo phần đầu của "Huyễn diệt" cho Thánh Đào, ngày hôm sau ông ấy đã tìm đến tôi, nói, viết tốt lắm, "Tiểu thuyết Nguyệt báo" đang thiếu loại bản thảo này, chuẩn bị đăng trên tạp chí tháng Chín, hôm nay phát hành luôn. Tôi kinh ngạc nói, tiểu thuyết còn chưa viết xong mà! Ông ấy nói không sao, số tháng Chín đăng một nửa, số tháng Mười đăng nửa sau, lại giải thích rằng, số tháng Chín chỉ còn mười ngày nữa là xuất bản, đợi cậu viết xong thì không kịp nữa. Tôi đành đồng ý. Ông ấy lại nói, bút danh "Mâu Thuẫn" này nhìn là biết ngay là tên giả, nếu phía Quốc dân đảng có người đến tra hỏi tác giả gốc thì chúng ta khó xử, chi bằng thêm bộ thảo vào chữ "Mâu", họ "Mao" rất nhiều, sẽ không gây chú ý. Tôi cũng đồng ý. Thế là, dùng bút danh Mao Thuẫn.

Đầu tháng Mười viết xong "Huyễn diệt", tôi xem lại từ đầu, cảm thấy cấu trúc lỏng lẻo, chưa tận dụng tốt phần tư liệu này. Nhưng muốn sửa chữa lớn thì không thể nữa, cũng không có tâm trạng đó, chi bằng khi viết tác phẩm sau, chú ý nhiều hơn đến bố cục toàn bài. Nhưng tôi vừa định cấu tứ cho "Động dao", Thánh Đào lại đến hẹn tôi viết bài bình luận. Ông ấy nói, "Tiểu thuyết Nguyệt báo" thiếu bài vở khía cạnh này, mà tôi lại chính là "lão thủ trong nghề này". Ông ấy đề nghị tôi viết về Lỗ Tấn. Tôi đồng ý. Nhưng bài đầu tiên viết ra lại là "Luận Vương Lỗ Ngạn". Tôi đây là tránh khó tìm dễ. Đánh giá toàn diện một nhà văn, tôi cũng là lần đầu. Đối với tác phẩm của Vương Lỗ Ngạn, ý kiến của giới phê bình khá thống nhất, không khó viết; còn đối với tác phẩm của Lỗ Tấn, giới phê bình thường có ý kiến trái ngược hoàn toàn, phải suy nghĩ kỹ càng, để luận điểm của mình đứng vững. Cho nên đến tháng Mười Một tôi mới viết "Luận Lỗ Tấn". Thế nhưng, trên "Tiểu thuyết Nguyệt báo" tháng Mười Một lại đăng "Luận Lỗ Tấn" trước, vì Diệp Thánh Đào từ góc độ biên tập xem xét, cho rằng dùng Lỗ Tấn để đánh phát pháo đầu là tốt hơn, hơn nữa lúc đó Lỗ Tấn vừa từ Hồng Kông đến Thượng Hải, cũng có ý chào đón ông ấy. "Luận Lỗ Tấn" tôi ký bút danh là "Phương Bích", cái này diễn hóa từ "Huyền Châu". Không ký "Mao Thuẫn", ký "Mao Thuẫn" thì người ta dễ đoán ra Mao Thuẫn chính là tôi. Trong bài bình luận này, tôi luận thuật về tiểu thuyết và tạp văn của Lỗ Tấn. Tôi nói, đọc tiểu thuyết của Lỗ Tấn, có thể khơi dậy sự đồng cảm sâu sắc nhất của chúng ta: "Chúng ta đau buồn cùng chị Đơn Tứ Tẩu, chúng ta yêu ông Khổng Ất Kỷ lười biếng sống tạm bợ đó, chúng ta không quên được anh Nhuận Thổ đang chết lặng dưới gánh nặng cuộc sống, trái tim chúng ta nặng trĩu vì Tường Lâm Tẩu, chúng ta theo bước sự phiêu lưu của Ái Cô với tâm trạng căng thẳng, chúng ta khinh bỉ nhưng lại thương hại lại yêu A Q... chúng ta chỉ cảm thấy đây là của Trung Quốc, đây chính là tư tưởng và cuộc sống của chín mươi chín phần trăm người dân Trung Quốc hiện nay." "Trên linh hồn của những người con của Trung Quốc cũ này, gánh vác gánh nặng truyền thống mấy ngàn năm, diện mạo của họ đáng ghét, cuộc sống của họ đáng nguyền rủa, nhưng bạn không thể không thừa nhận sự tồn tại của họ, và không thể không tự phản tỉnh xem linh hồn mình rốt cuộc đã hoàn toàn trút bỏ được gánh nặng truyền thống mấy ngàn năm hay chưa." Tôi cho rằng "Gào thét" và "Bàng hoàng" sở dĩ đáng giá và buộc chúng ta phải đọc đi đọc lại mà không biết chán, lý do chính là ở đây. Tôi lại nói, những người thích đọc tiểu thuyết Lỗ Tấn, còn nên đọc cả tạp văn của Lỗ Tấn, vì tạp văn của Lỗ Tấn có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn ý nghĩa của tiểu thuyết. Nếu tiểu thuyết có giải thích mặt trái, thì tạp văn chính là sự giải thích mặt phải. Tạp văn của Lỗ Tấn tràn đầy tiếng gọi phản kháng và sự vạch trần không chút lưu tình, "Phản kháng mọi sự áp bức, vạch trần mọi sự giả dối!" Từ tạp văn của Lỗ Tấn, có thể thấy trong lồng ngực ông cháy rực ngọn lửa thanh xuân, thấy ông là người thầy tốt nhất của thanh niên, dù ông không chịu tự nhận. Lỗ Tấn chưa bao giờ nghiêm mặt giáo huấn thanh niên, nhưng lại luôn chỉ dẫn thanh niên cách sống và hành động. Ông khuyến khích thanh niên "dám nói, dám cười, dám khóc, dám giận, dám đánh, đánh lui thời đại đáng nguyền rủa ở nơi đáng nguyền rủa này". Ông khuyến khích thanh niên bỏ cũ đổi mới, tranh giành sự sống không được sống tạm bợ, cầu ấm no không chuộng xa hoa, muốn phát triển không được phóng túng. Nhưng ông lại khuyên thanh niên phải học "tính dai", và ông cũng không tán thành sự hy sinh vô nghĩa. Trong bài viết, tôi còn cho rằng Lỗ Tấn là Lỗ Tấn, nằm ở chỗ ông "thẳng thắn bóc trần nam nữ chúng ta, đồng thời ông cũng thẳng thắn bóc trần chính mình". Tôi nói, "Con người vốn là thứ vô cùng không hoàn thiện, thánh nhân hoàn mỹ là không có. Nhưng trần trụi bóc trần chính mình cho thế nhân xem, ở thế gian hiện nay, đáng tiếc lại chẳng có mấy người. Lỗ Tấn nghiêm mặt, chuyên bóc trần cái vỏ giả dối của người khác, nhưng chúng ta lại không thấy chán ghét, chính vì ông cũng nghiêm khắc tự phê bình tự phân tích mình vậy!" Tôi nói, Lỗ Tấn tuy "không hô vang khẩu hiệu cách mạng nhất của giai cấp vô sản", nhưng chúng ta lại thấy ông có "một trái tim chất phác, trái tim nóng hổi và đang đập". Bài bình luận này, giờ nhìn lại, đánh giá đối với tác phẩm Lỗ Tấn còn rất không đầy đủ, phân tích cũng nông cạn, nhưng vào thời điểm đó lại bị người ta trách là "một mực tâng bốc".

Ngày 8 tháng Mười, Lỗ Tấn chuyển đến Cảnh Vân Lý, sống ở số 23, cửa trước nhà ông đối diện với cửa sau nhà tôi. Hai ngày sau, Chu Kiến Nhân đưa Lỗ Tấn đến thăm tôi. Đây là lần thứ hai tôi gặp Lỗ Tấn, lần gặp đầu tiên là một năm trước khi ông đi Đại học Hạ Môn tiện đường qua Thượng Hải, Trịnh Chấn Đạc mời Lỗ Tấn ăn cơm ở "Tiêu Nhàn biệt thự", tôi là một trong những người tiếp khách, lúc đó chỉ xã giao vài câu. Lần gặp này, chúng tôi nói chuyện nhiều hơn. Tôi bày tỏ sự áy náy với ông, vì mang lệnh truy nã trên người, dù biết ông đã đến Thượng Hải, hơn nữa lại cùng sống ở Cảnh Vân Lý, nhưng không thể đi bái kiến. Lỗ Tấn cười nói, cho nên tôi và tam đệ mới đến phủ, tránh để lộ tin tức. Tôi kể về trải nghiệm ở Vũ Hán cũng như sự thất bại của Đại cách mạng, Lỗ Tấn thì kể về những điều mắt thấy tai nghe trong nửa năm ở Quảng Châu, mọi người đều cảm khái rất nhiều. Ông nói cách mạng xem ra đang ở thời kỳ thoái trào rồi, và tỏ ra không hiểu đối với luận điệu cách mạng lúc đó đang không ngừng dâng cao. Ông nói ông muốn định cư ở Thượng Hải, không định đi dạy học nữa. Ông đã nhìn thấy phần đầu "Huyễn diệt" đăng trên "Tiểu thuyết Nguyệt báo", liền hỏi tôi dự định sắp tới thế nào? Tôi nói đang cân nhắc viết cuốn tiểu thuyết thứ hai, là phản ánh trực diện Đại cách mạng. Còn về sau này làm thế nào, có lẽ phải ẩn cư dưới lòng đất lâu dài, dựa vào việc viết văn kiếm sống.

Cuốn thứ hai chính là "Động dao". "Động dao" là sau khi suy tư bình tĩnh, được viết khá có kế hoạch. Là muốn mượn việc viết những chuyện xảy ra tại một huyện nhỏ ở Hồ Bắc dưới chính quyền Vũ Hán, để ám chỉ sự loạn lạc của Đại cách mạng Vũ Hán, lợi dụng bối cảnh nhỏ của huyện thành, từ nhỏ thấy lớn. Là muốn viết trạng thái tâm lý của một bộ phận lớn người đối với cách mạng thời Đại cách mạng, họ dao động giữa phe tả và hữu, cũng dao động giữa thành công hay thất bại. Nhân vật quan trọng trong "Động dao", "phe tả" Quốc dân đảng Phương La Lan, chính là một người như vậy, kết quả dao động của ông ta là mâu thuẫn trong tư tưởng, mê mang thậm chí rối loạn. Một nhân vật quan trọng khác là đại diện của hào cường ác bá Hồ Quốc Quang, hắn trà trộn vào hàng ngũ cách mạng, nhưng lại hoạt động rầm rộ với bộ mặt cực tả, những cái gọi là "hành vi quá khích" bị bàn tán xôn xao lúc bấy giờ, rất nhiều là do đám người Hồ Quốc Quang tạo ra. Chúng xuất hiện với bộ mặt còn "tả" hơn cả người cộng sản, từ đó phá hoại thanh danh của Đảng Cộng sản, phá hoại cách mạng, rồi sau đó lộ nguyên hình, trấn áp đẫm máu cách mạng. Tư liệu cuộc sống của "Động dao", lấy từ những gì tôi nghe được và nhìn thấy khi chủ biên "Hán Khẩu Dân quốc Nhật báo", có thể nói, trong "Động dao" tôi chẳng qua chỉ phản ánh một phần nhỏ xíu của cuộc khủng bố trắng kinh hoàng xảy ra tại các huyện ở Hồ Bắc lúc bấy giờ. "Động dao" chính là viết đúng như thực tế sự thất bại của cách mạng và sự thắng lợi của phản cách mạng. Tôi không rời xa hiện thực, không tạo ra viễn cảnh tươi sáng một cách vô căn cứ, tôi cũng không viết nhân vật chính diện, tôi chỉ viết một Lý Khắc, một đảng viên cộng sản thực sự, những đảng viên như vậy tôi đã gặp không ít, nhưng tôi không viết đậm về anh ta, vì trong "Động dao", Lý Khắc cũng không thể xoay chuyển tình thế, trách nhiệm thất bại của cách mạng chỉ có thể để đám người Phương La Lan gánh chịu.

"Động dao" dùng một tháng rưỡi mới định cảo. Dài hơn "Huyễn diệt", khoảng mười vạn chữ. Đến khi viết xong, Đức Chỉ và mẹ đã bận rộn chuẩn bị đón năm mới rồi.

Viết xong "Động dao", tôi thở phào một cái, chuyển sang viết một số bài phê bình văn nghệ, tản văn, nghiên cứu thần thoại, cũng như dịch một cuốn tiểu thuyết vừa: "Cái chết của một người" của nhà văn Tân Hy Lạp Palamas. (Cái gọi là "Tân Hy Lạp" là dùng tiếng Hy Lạp hiện đại để viết, để phân biệt với tiếng Hy Lạp cổ đại.) Bài phê bình văn nghệ có "Phê bình truyện Ibanez", "Phê bình truyện Palamas" và "ABC nghiên cứu tiểu thuyết", cuốn sau là dựa trên cơ sở bài cũ "Nghiên cứu nhân vật" (đăng trên "Tiểu thuyết Nguyệt báo" quyển 16, số 3, tháng Ba năm 1925) để mở rộng cải biên mà thành. Nghiên cứu thần thoại, ngoài việc viết định hình bài luận về nghiên cứu thần thoại Trung Quốc mà bản thảo đầu đã viết xong từ năm 1926, và đặt tên là "ABC nghiên cứu thần thoại Trung Quốc", còn viết năm bài tản văn ngắn như "Thần thoại thế giới tự nhiên", "Ý nghĩa và phân loại của thần thoại". Ngoài ra, tôi còn viết cuốn tiểu thuyết ngắn đầu tiên "Sáng tạo".

Tôi viết "Sáng tạo" là hoàn toàn "cố ý làm vậy". Lúc đó, đối với "Huyễn diệt" đã bắt đầu có phê bình, phần lớn phê bình là khen ngợi, phần nhỏ là phê phán, thậm chí rất gay gắt. Những người phê phán cho rằng giọng điệu của "Huyễn diệt" quá trầm lắng, mọi thứ đều huyễn diệt, dường như cách mạng không còn hy vọng. Phê bình này là xác đáng. Nhưng đây không phải là ý định của tôi. Sự thất bại của Đại cách mạng rầm rộ khiến tôi đau buồn chán nản, tôi thực sự không biết sau này cách mạng nên đi con đường nào, nhưng tôi không hề cho rằng cách mạng Trung Quốc đến đây là hết. Tôi bình tĩnh nhai lại tất cả mọi thứ trong thời kỳ Vũ Hán, tôi nghĩ, một cơn bão lớn đã qua đi, nhưng những mâu thuẫn xã hội gây ra cơn bão này, một cái cũng chưa được giải quyết. Trung Quốc vẫn là một nước bị chủ nghĩa đế quốc, thế lực phong kiến, quân phiệt mại bản thống trị, chỉ là thay thế bằng kẻ đại diện mới là Tưởng Giới Thạch. Cho nên cách mạng nhất định sẽ còn nổi dậy. Đảng Cộng sản Trung Quốc khi thành lập năm 1921 chỉ có hơn năm mươi đảng viên, đến năm 1927 đã phát triển đến năm vạn đảng viên, ai có thể nói Đảng Cộng sản sau thất bại này liền không thể gượng dậy? Các cuộc khởi nghĩa nông dân qua các triều đại ở Trung Quốc, sử sách không ghi hết, lẽ nào phong trào nông dân có Đảng Cộng sản lãnh đạo vào những năm 20 của thế kỷ 20 lại gặp một lần trắc trở mà không thể nổi dậy lần nữa? Đây là điều không ai có thể tin được. Tất nhiên, cách mạng nổi dậy rồi có thể vẫn sẽ thất bại, nhưng cuối cùng chắc chắn sẽ thắng lợi. Để biện minh, cũng để bày tỏ niềm tin này của mình, tôi viết "Sáng tạo". Đây là cuốn tiểu thuyết ngắn đầu tiên của tôi, lúc đó tôi đùa dùng "Tam nhất luật" trong kịch cổ điển châu Âu để viết. Câu chuyện xảy ra trong vòng một giờ vào buổi sáng, địa điểm luôn ở trong phòng ngủ, nhân vật chỉ có hai: hai vợ chồng Quân Thực và Nhàn Nhàn. Quân Thực là "phần tử tiến bộ", là "người sáng tạo", nghĩa là, về tư tưởng anh ta là người dẫn đường cho Nhàn Nhàn; Nhàn Nhàn là "người bị sáng tạo", cô ấy là một trong vô số người phụ nữ Trung Quốc bị lễ giáo ràng buộc, nhưng một khi cô ấy được "sáng tạo" thành công, một khi sự ràng buộc của cô ấy được giải tỏa, nguyện vọng cầu tiến của cô ấy lại vượt xa suy nghĩ của Quân Thực, cô ấy không còn vướng bận, dũng cảm tiến về phía trước. Kết thúc là Nhàn Nhàn bảo người giúp việc trong nhà truyền một câu cho chồng mình: Em đi trước một bước đây, anh muốn đuổi theo thì cứ đuổi đi. Trong "Sáng tạo", tôi ám chỉ tư tưởng này: cách mạng một khi đã phát động thì sẽ không thể thu hồi, nó phải một đường tiến thẳng, mặc dù ở giữa phải trải qua nhiều trắc trở, nhưng sự tiến lên của nó không có bất kỳ thế lực nào ngăn cản được. Sự giác ngộ của những người bị áp bức cũng như vậy. Trong "Sáng tạo" không có sắc thái bi quan. Nhàn Nhàn? Là "đi trước một bước rồi", cô hy vọng Quân Thực "đuổi kịp", tiểu thuyết không đưa ra đáp án cho điều này, để lại cho độc giả suy ngẫm.

Cũng là để bày tỏ niềm tin nêu trên của tôi, khi "Huyễn diệt" được đưa vào bộ sách của Văn học Nghiên cứu hội xuất bản thành tập đơn hành, tôi đã viết một câu trong "Ly tao" trên trang bìa cuốn sách: "Ngô lệnh Hi Hòa mi tiết hề, vọng Yên Chước nhi vật bách; lộ mạn mạn kỳ tu viễn hề, ngô tương thượng hạ nhi cầu tác." Hai năm sau, bộ ba tác phẩm hợp thành một cuốn tiểu thuyết dài, do Khai Minh thư điếm xuất bản, tôi lại viết vài đoạn trên trang bìa, và đặt cho toàn bộ cuốn sách cái tên "Thực", điều này thể hiện người và việc được viết trong sách, cũng giống như nguyệt thực nhật thực, là tạm thời, còn ánh sáng thì lâu dài; cách mạng cũng vậy, trắc trở là tạm thời, thắng lợi cuối cùng là tất yếu. Trong "Đề từ" trang bìa của "Thực", tôi viết: "Ngọn lửa sinh mệnh vẫn đang cháy rực trong lồng ngực tôi, sức mạnh thanh xuân vẫn đang cuộn chảy trong mạch máu tôi, mắt tôi vẫn có thể nhìn thấu, óc tôi vẫn có thể hấp thụ, vẫn có thể tư duy, hẳn còn cơ hội để tôi báo đáp các độc giả kính yêu và những chiến sĩ nhân sinh muôn vàn trên thế giới này. Tiếng vo ve, không thể làm phiền tâm tôi, tôi chỉ lấy điều này tự răn tự khích lệ mình."

Khoảng cuối năm 1927, Thái Dương Xã được thành lập, Sáng Tạo Xã cũng bắt đầu hoạt động trở lại. Thái Dương Xã xuất bản "Thái Dương Nguyệt san", Sáng Tạo Xã xuất bản "Văn hóa phê bình" và "Sáng Tạo Nguyệt san". Họ đề xướng văn học cách mạng, và trong hơn một năm trời đã hô hào lớn tiếng, thực sự làm cho văn đàn Trung Quốc đang trầm lắng lại hoạt động trở lại, và đã đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy giới thiệu những kiến thức sơ đẳng về lý thuyết văn nghệ Mác-xít, v.v. Sau khi nhìn thấy số đầu tiên của "Thái Dương Nguyệt san", tôi rất vui mừng, tôi phát hiện những người bạn bỏ bút theo nghiệp lính một năm trước nay đã cầm bút chiến đấu trở lại. Tiền Hạnh Thôn của Thái Dương Xã tôi không quen, nhưng Tưởng Quang Từ thì khá thân, là đồng nghiệp ở Đại học Thượng Hải, anh ta còn từng cùng Trạch Dân tổ chức đoàn thể văn học. Vì vậy, tôi viết một bài "Chào mừng Thái Dương", đăng trên "Văn học Chu báo" ngày 8 tháng Một năm 1928. Trong bài viết tôi nói: "Tôi kính chúc 'Thái Dương' luôn luôn mọc cao, tỏa ánh hào quang của nó, tôi càng trân trọng giới thiệu nó với tất cả những người đang cầu tìm ánh sáng." Nhưng tôi cũng cho rằng bài luận mang tính tuyên ngôn mà Tưởng Quang Từ viết trên số đầu tiên của "Thái Dương Nguyệt san", có một số quan điểm đáng để bàn luận. Tôi cảm thấy bài viết của Tưởng có tư tưởng duy ngã độc "cách", bài xích tất cả "nhà văn cũ", những bàn luận về văn học cách mạng cũng có xu hướng thiên kiến. Tôi nói trong bài viết: "Văn nghệ là đa phương diện, cũng giống như cuộc sống xã hội là đa phương diện vậy. Văn học cách mạng do đó cũng là đa phương diện. Chúng ta không thể nói, duy chỉ có văn học miêu tả giai cấp thứ tư mới là văn học cách mạng, cũng giống như chúng ta không thể nói chỉ có cuộc sống của quần chúng công nông mới là cuộc sống xã hội hiện đại. ... Bài luận của Tưởng quân, dường như không thừa nhận sự cảm ứng của quần chúng phi công nông đối với cao trào cách mạng – thậm chí là sự cảm ứng phản cách mạng, cũng là đề tài của văn học cách mạng. Tôi cho rằng nếu theo lời Tưởng quân, thì văn học cách mạng của chúng ta sẽ đi vào một con đường đơn điệu cực kỳ hẹp hòi." Tôi còn cho rằng nhà văn có "thực cảm" (kinh nghiệm sống) không có nghĩa là sẽ viết ra được tác phẩm hay, tôi nói, "Tôi không phải là coi thường những nhà văn mới có thực cảm trào dâng từ làn sóng cách mạng, tôi là hy vọng họ hãy nhai kỹ thực cảm của mình trước, từ trong đó ép ra chút tinh hoa, linh hồn, rồi sau đó chuyển hóa thành tác phẩm văn nghệ." Những bàn luận này của tôi, phản ánh nỗi lo âu của tôi về một xu hướng nào đó của văn đàn lúc bấy giờ. Tuy nhiên, có lẽ tôi dùng bút danh "Phương Bích", bài viết này không gây chú ý cho Thái Dương Xã. Thế nhưng nỗi lo âu của tôi lại không may mà ứng nghiệm: hơn một tháng sau, Sáng Tạo Xã và Thái Dương Xã bắt đầu vây công Lỗ Tấn, nói Lỗ Tấn "thường từ tầng lầu của tửu quán u ám, nhìn ra nhân sinh ngoài cửa sổ với đôi mắt say lờ đờ", nói "thời đại A Q đã chết rồi", "bản thân Lỗ Tấn cũng đã đi đến cùng đường", thậm chí mắng Lỗ Tấn là "Thiệu Hưng sư gia", "phế dư nghiệt phong kiến", "người phát ngôn tốt nhất" của giai cấp tư sản, "nhân vật phản cách mạng hai mặt", v.v. Đồng thời, những người của Sáng Tạo Xã và Thái Dương Xã viết một số thứ mà họ tự gọi là văn học vô sản, nhưng đáng tiếc nhân vật trong đó đều là không có máu thịt, Lỗ Tấn nói chúng "thường là vụng về đến mức không bằng cả tin tức báo chí", còn Uất Đạt Phu thì gọi chúng là "quảng cáo cách mạng".

Về cuộc luận chiến giữa Sáng Tạo Xã, Thái Dương Xã với Lỗ Tấn, tôi không tham gia, vì khi cuộc luận chiến nổ ra, tôi đang vùi đầu viết "Truy cầu", "Truy cầu" viết xong thì thực sự sang Nhật Bản. Mãi đến khi tôi ở Nhật viết "Từ Cổ Lĩnh đến Tokyo", mới gián tiếp tham gia cuộc tranh luận này.

"Truy cầu" bắt đầu viết từ tháng Tư, đến tháng Sáu thì viết xong. "Truy cầu" ban đầu là muốn viết về một nhóm thanh niên trí thức, sau khi trải qua sự huyễn diệt và dao động của thất bại Đại cách mạng, nay lại thắp lên ngọn đuốc hy vọng, đi truy cầu ánh sáng. Đây cũng là tâm trạng của tôi khi viết "Sáng tạo". Nhưng, trong quá trình viết, tôi lại một lần nữa chìm sâu vào bi quan thất vọng. Tôi nghe thấy ngày càng nhiều tin tức muộn màng từ bên ngoài qua Đức Chỉ và vài người bạn cũ, những tin tức này đều khiến người ta đau buồn, khiến người ta phiền muộn, khiến người ta thất vọng. Đó chính là những tổn thất đáng buồn các loại do chủ nghĩa manh động "tả" khuynh gây ra dưới khẩu hiệu cách mạng không ngừng dâng cao. Một số người bạn quen biết, không hiểu vì sao đã bị bắt, hy sinh. Đối với chủ nghĩa manh động, tôi đã bàn luận với Lỗ Tấn, chúng tôi không hiểu lý thuyết cách mạng không ngừng dâng cao này. Đầu năm 1928, tôi còn viết một bài tản văn "Giấc mơ dưới sương giá" (đăng trên "Văn học Chu báo" kỳ 302), dùng thủ pháp tượng trưng, biểu đạt sự gặp gỡ của cách mạng và tâm trạng của tôi, và bày tỏ sự "mê loạn", "không hiểu" và không tán thành đối với chủ nghĩa manh động lúc đó; tôi đã phát ra câu hỏi: "Khi nào trời mới sáng đây?" Nhưng đến khoảng tháng Tư, tháng Năm, tôi lại hoàn toàn bị những tin tức bất hạnh này đè bẹp, đến mức "Truy cầu" tôi viết hoàn toàn rời xa kế hoạch ban đầu, nhân vật trong sách ai nấy đều đang truy cầu, thế nhưng đều thất bại. Ngày 16 tháng Bảy cùng năm, tôi viết một đoạn trong "Từ Cổ Lĩnh đến Tokyo", nói rất rõ ràng cảm xúc lúc đó của tôi: "Tôi lúc đó nảy sinh sự phiền muộn về tinh thần, tư tưởng của tôi trong khoảnh khắc sẽ có mấy lần xung đột lặp lại, cảm xúc của tôi chốc thì cao trào nóng bỏng, chốc thì tụt xuống, lạnh như băng. Đó là vì tôi lúc đó đã gặp vài người bạn cũ, biết được một số chuyện đau lòng, – người không bị khuất phục bởi vũ lực như anh có lẽ sẽ vì sự quái gở của người thân yêu mà khiến anh thất vọng đến phát điên. Những chuyện này tương lai có lẽ sẽ có người biết. Điều này khiến tác phẩm của tôi có một tầng sắc thái bi quan cực kỳ dày đặc, và khiến tác phẩm của tôi có giọng điệu đan xen oán hận và bùng nổ hăng hái đồng thời tồn tại. 'Truy cầu' chính là một hỗn hợp cuồng loạn như vậy." "Sự quái gở của người thân yêu" nói ở đây chính là chỉ Cù Thu Bạch và chủ nghĩa manh động của ông ta. Cũng trong "Từ Cổ Lĩnh đến Tokyo", tôi còn có một đoạn bày tỏ bản thân, đoạn văn này cũng phản ánh tư tưởng chân thực lúc đó của tôi. Tôi nói: "Tôi thừa nhận cái nền bi quan cực độ này là của chính tôi, mặc dù những thanh niên bất mãn với hiện trạng, phiền muộn, tìm đường ra trong sách (chỉ 'Truy cầu') là sự thật khách quan. Nói đây là tư tưởng của tôi lạc hậu đi, tôi liền không hiểu tại sao giống như ruồi đâm đầu vào kính cửa sổ thì được coi là không lạc hậu? Nói tôi chỉ tiêu cực, không cho người ta một lối thoát ư, tôi cũng thừa nhận; tôi liền không thể tự tin làm máy hát rong gọi: 'Đây là lối thoát, đi hướng này này!' là có giá trị gì và lương tâm tự yên ổn được. Tôi không thể khiến nhân vật trong tiểu thuyết của mình có một lối thoát, chính vì tôi vừa không muốn trái lương tâm nói những lời mình không nghĩ, mà lại không phải là đại thiên tài có thể phát hiện ra một lối thoát đáng tin để chỉ dẫn mọi người. Người ta nói đây là tư tưởng của tôi dao động. Tôi cũng không muốn biện bạch. Tôi nghĩ lại tôi vốn chẳng hề dao động, tôi thực sự ngay từ đầu đã không tán thành lối thoát mà nhiều người hô hào kêu gào trong một năm qua. Lối thoát này suýt nữa trở thành đường cùng, hiện nay chẳng phải đã chứng minh rất rõ ràng sao?" Đoạn văn này, sau này trở thành mục tiêu tấn công chính của Sáng Tạo Xã nhắm vào tôi, Phó Khắc Hưng trong một bài viết liền nói: "Nói cách mạng Trung Quốc đã đi đến đường cùng ư? Tuyệt đối không có chuyện này, cách mạng Trung Quốc vẫn đang phát triển đến một cao trào mới, tuyệt đối không đi đến đường cùng... Nếu nói đây là đường cùng, vậy thì, chúng ta chỉ có gọi chủ nghĩa tư bản vạn tuế." Xem ra, Khắc Hưng quân lúc đó rõ ràng là một con "ruồi" trúng độc chủ nghĩa manh động rất sâu.

Sau đó không lâu, tôi nghe tin Đại hội lần thứ sáu của Đảng đã họp tại Moscow, hội nghị phê phán và chấn chỉnh đường lối manh động của Thu Bạch. Tin tức này là do người khác truyền cho tôi, vì kể từ khi tôi đến Nhật Bản, đã mất liên lạc với tổ chức Đảng, hơn nữa sau đó tổ chức Đảng cũng không đến liên lạc với tôi nữa. Tôi đoán, có lẽ sau khi tôi viết "Từ Cổ Lĩnh đến Tokyo", có người cho rằng tôi đã đầu hàng giai cấp tư sản, nên không đến tìm tôi nữa. Nói thêm một câu, sau này vào năm 1931, khi Cù Thu Bạch trú ẩn tại nhà tôi, tôi đã bàn với ông ấy về sự việc này, và bày tỏ mong muốn được khôi phục cuộc sống tổ chức. Thu Bạch sau đó nói với tôi, tổ chức cấp trên không trả lời, mà bản thân ông ấy đang bị đường lối Vương Minh bài xích, cũng không thể làm gì. Ông ấy khuyên tôi an tâm sáng tác, và lấy ví dụ về Lỗ Tấn.

Sau khi tôi viết xong "Truy cầu", có một hôm Trần Vọng Đạo đến thăm tôi. Trong lúc trò chuyện, ông ấy phát hiện tôi bị giam cầm lâu trong phòng, thể xác, tinh thần đều không tốt, bèn nói, thời tiết nóng thế này, bí bách trong căn lầu nhỏ, là sẽ sinh bệnh đấy, đã đành anh tuyên bố ra ngoài là đã đi Nhật, sao không thử đến Nhật một chuyến thật, đổi đổi môi trường, hít thở chút không khí trong lành? Tôi cũng cảm thấy ông ấy nói có lý, hơn nữa lúc đó người Trung Quốc đến Nhật, người Nhật đến Trung Quốc, đều không cần hộ chiếu. Nhưng tôi sợ không hiểu tiếng Nhật, có khó khăn. Trần nói: "Ngô Thứ Ngũ đã ở Tokyo nửa năm rồi, cô ấy có thể đón tiếp anh." Ngô Thứ Ngũ là bạn gái của Trần Vọng Đạo, ở Thượng Hải tôi đã từng gặp, là người quen. Tôi liền quyết định đến Nhật. Trần Vọng Đạo lại nói, ông ấy có thể giúp tôi lo liệu mua vé tàu, đổi trước đồng Yên, v.v. Thế là Đức Chỉ bận rộn sắp xếp hành lý cho tôi.

Cuối tháng Sáu, ngay trước khi tôi đi Nhật, một đêm nọ, Trần Độc Tú đột nhiên đến nhà tôi. Chúng tôi đã hơn một năm không gặp nhau. Khoảng nửa năm trước, liên lạc viên của Trần là Trịnh Siêu Lân từng đến thăm tôi, biết tôi hiện đang ẩn cư tại nhà, dựa vào việc viết văn kiếm sống, nên Trần Độc Tú biết địa chỉ của tôi. Lần này Trần Độc Tú đến, là Đức Chỉ nghe tiếng gõ cửa mà ra mở, vừa thấy là ông ấy, liền mời vào. Tôi mời ông ấy ngồi xuống, Đức Chỉ bưng trà lên, đang định dò hỏi ông ấy đến đây có việc gì, ông ấy lại tự nói: Tôi gần đây đang nghiên cứu cổ âm Trung Quốc hiện còn tồn tại trong phương ngôn các tỉnh, chuẩn bị tư liệu để viết một bộ "Văn tự học chú thích". Trước đây Cố Đình Lâm làm "Thi bản âm", gặp chỗ hiệp âm không thông, trước hết thỉnh giáo sư, hữu, vẫn không nhận được câu trả lời hợp lý, thì hỏi tiều phu, người đánh cá, mục đồng, v.v., bắt họ đọc thổ ngữ, thậm chí vì cổ âm của một chữ, mà hỏi đến người của mười mấy tỉnh Đông Tây Nam Bắc. Cố Đình Lâm nói cổ âm không mất hẳn, hoặc tồn tại ở đất Giáp, hoặc tồn tại ở đất Ất. Tôi hiện nay muốn kế tục Cố Đình Lâm, làm nghiên cứu về khía cạnh này. Ví dụ thổ âm Tiá (nghĩa là "chuyện gì") của người Thường Châu chính là "để" của người Đường, trong thơ người Đường thường gặp "để sự". Trong tiếng Quảng Đông cũng có cổ âm. Hiện nay tôi đang thu thập cổ âm của tiếng Thượng Hải, đặc biệt đến để thảo luận với anh. Tôi nói tôi đối với tiếng quê hương Ô Trấn, có lẽ vẫn chưa quên, nhưng tiếng Thượng Hải thì không được, tiếng Thượng Hải của Đức Chỉ có lẽ tốt hơn tôi một chút. Thế là Trần viết ra mấy chữ, bảo Đức Chỉ dùng tiếng Thượng Hải bạch thoại để đọc, ông ấy thì làm phiên âm. Hai mươi phút sau, ông ấy thu giấy bút lại, nói còn phải tìm người Thượng Hải thực sự đến nghiên cứu. Tôi nói, thổ thoại Thượng Hải thực sự là tiếng Phố Đông, lại khác với tiếng Thượng Hải của mười dặm phồn hoa, tiếng Thượng Hải hiện nay, pha tạp khẩu ngữ Ninh Ba, Tô Châu rất nhiều. Ông ấy bày tỏ đồng ý. Tôi lại hỏi ông ấy có cái nhìn gì về thời cuộc. Ông ấy nói ông hiện nay không hỏi chính trị, nên chữa âm vận học. Tôi lại hỏi: Anh xem chính quyền Tưởng có thể duy trì được bao lâu? Ông ấy trầm ngâm rồi nói: Trước đây quân phiệt Bắc Dương ba hệ Trực, Hoản, Phụng, tàn sát lẫn nhau tám năm, suy yếu lẫn nhau, sau đó Quốc dân Cách mệnh quân mới Bắc phạt thành công. Hiện nay phe phái nội bộ Tưởng và quân địa phương thu biên, e rằng không chỉ ba hệ, chúng tự tàn sát lẫn nhau mà suy yếu, cũng coi như tám năm, lúc đó Đảng Cộng sản mới có thể quay lại, những cuộc bạo động khắp nơi hiện nay không thể làm nên đại sự. Tôi hỏi: Ngoại quốc xâm lược thế nào? Ông ấy nói trong hệ thống trực hệ của Tưởng Giới Thạch có phân chia thân Nhật thân Anh Mỹ, hai bên triệt tiêu lẫn nhau, ngoại quốc xâm lược tạm thời không thể có. Ông ấy lại nói: Luận đại thế trong nước, hay đại thế quốc tế, đều cần dựa theo tình báo chi tiết, tôi hiện nay ở trong căn phòng nhỏ, tin tức cách biệt, báo chí nhà họ Tưởng một mực tự hát tự xướng, tôi vừa nói, chỉ là tình hình trước đây, hiện nay lại đã khác, không đủ làm bằng chứng. Lúc này đã mười một giờ, ông ấy muốn đi, Đức Chỉ nói, các nhà trong hẻm đều đang hóng mát ngoài cửa, anh từ nhà tôi ra, gây chú ý, không bằng qua đêm ở nhà tôi. Ông ấy cười cười nói, "Không sao," đứng dậy đi đến gian sau phòng khách, chợt lại đứng lại nói, "Cẩn thận chút cũng tốt," chỉ chiếc sập nhỏ trong phòng nói, "Tôi ngủ ở đây vậy." Cái sập nhỏ này vốn là người làm thuê ngủ, tôi từ Cổ Lĩnh về nhà thì đã cho người làm thuê thôi việc, nên trống. Thế là Đức Chỉ lấy một cái chăn bông đến. Sáng sớm hôm sau, ông ấy đi mất, tôi vẫn chưa dậy. Sau đó ông ấy không đến nữa, nhưng gửi đến một bức thư, bảo đã tìm được người Phố Đông để bàn về cổ âm Thượng Hải v.v. Sau này bộ "Văn tự học chú thích" này, Trần Độc Tú viết tiếp trong nhà tù của Quốc dân đảng, khi kháng chiến thì ông hoàn thành ở huyện Giang Tân, tỉnh Tứ Xuyên. Lúc đó vốn đã được Thương vụ Ấn thư quán đồng ý xuất bản, nhưng vào tháng Tư năm 1942, Trần Độc Tú ốm chết tại Giang Tân, người thân của ông vào năm 1946 đã giao "Văn tự học chú thích" cho Vương Vân Ngũ, giám đốc của Thương vụ Ấn thư quán, nhưng rốt cuộc không được xuất bản.