Khoảng cuối tháng Mười Hai dương lịch năm đầu tiên tôi vào làm ở Thương vụ Ấn thư quán, tôi về nhà ăn Tết. Mẹ nghiêm nghị hỏi tôi: "Con có bạn gái chưa?" Tôi đáp là chưa. Mẹ liền nói: "Nhà gái lại giục rồi, mẹ định Tết năm sau sẽ tổ chức hôn lễ cho con." Trước đó, mẹ đã từng kể cho tôi nghe lý do tại sao năm tôi lên năm tuổi đã đính hôn với nhà họ Khổng.

Hóa ra nhà họ Thẩm và nhà họ Khổng vốn là thế giao. Ông nội tôi và ông nội của vợ tôi là Khổng Phồn Lâm vốn đã quen biết nhau. Nhà họ Khổng mấy đời mở xưởng nến và cửa hàng giấy mã ở Ô Trấn (đây là cửa hàng chuyên bán hương nến, giấy bạc, giấy vàng, v.v., những vật phẩm mê tín), đến đời Khổng Phồn Lâm, nhà họ Khổng vừa xây một khu vườn nhỏ nhắn tinh xảo – Khổng gia hoa viên (nhưng con trai của Khổng Phồn Lâm, tức cha của vợ tôi, lại là một kẻ phá gia chi tử, chuyện này về sau sẽ kể). Ông nội tôi thường đến cửa hàng tạp hóa nam Tiền Long Thịnh mua đồ, thường đứng bên kia quầy trò chuyện với chủ tiệm. Nhà họ Tiền là thân thích của tứ thúc tổ tôi; vợ kế của tứ thúc tổ là em gái của chủ tiệm họ Tiền (hình như tên là Xuân Giang), chỉ sinh được một người con trai (chính là Khải Tung), chẳng bao lâu sau đã qua đời vì bệnh. Trước khi đại gia đình chúng tôi chia gia sản, mẹ tôi và thím họ Tiền này rất thân thiết. Lúc đó tôi mới bốn tuổi, còn Khải Tung (tôi nên gọi là chú) năm tuổi. Tiền Long Thịnh là cửa hàng tạp hóa nam duy nhất trong trấn có đủ loại hàng hóa, bán nấm hương, mộc nhĩ, tôm khô, hải sâm, tổ yến, vi cá, cùng đủ loại quả khô, lạc, hạt dưa, v.v. Cửa hàng này nằm ở Đông Sách, cách nhà tôi (phố Quan Tiền) không xa. Khổng Phồn Lâm cũng thường đến Tiền Long Thịnh mua đồ, tình cờ khi ông nội tôi ở đó, hai người thường trò chuyện rất lâu.

Khi tôi lên năm tuổi, một ngày đầu hè, ông nội bế tôi đi chơi, lại đến Tiền Long Thịnh, đang đứng bên quầy trò chuyện với Tiền Xuân Giang thì Khổng Phồn Lâm cũng bế cháu gái của ông ấy đến. Khi ông nội và Khổng Phồn Lâm trò chuyện, Tiền Xuân Giang nhìn cặp trẻ nhỏ, bàn tán hồi lâu rồi bỗng nói: "Hai nhà các ông định hôn sự cho chúng đi, vốn là thế giao, lại còn môn đăng hộ đối." Ông nội và Khổng Phồn Lâm đều cười, cả hai đều đồng ý. Ông nội về nhà kể chuyện này cho cha nghe, cha cũng đồng ý; nhưng khi cha kể lại cho mẹ, mẹ lại không chịu. Mẹ nói: "Hai đứa còn nhỏ quá, lớn lên tốt xấu ra sao, ai mà lường trước được." Cha lại cho rằng chính vì nhà gái tuổi còn nhỏ, đã định hôn rồi thì chúng ta có thể làm chủ, yêu cầu nhà gái không bó chân, phải cho đi học. Cha còn nói, bản thân ông trước khi đính hôn với nhà họ Trần, bà mối từng cầm canh thiếp của con gái Khổng Phồn Lâm đến làm mai, không ngờ mời thầy tướng số nổi tiếng trong trấn tính bát tự, lại bảo người con gái khắc chồng, thế là không thành. Khi đó, cha đã đỗ tú tài, đối phương cũng đã mười sáu, mười bảy tuổi. Không ngờ cô con gái kia nghe tin mình mệnh khắc chồng, cảm thấy cả đời không gả đi được, trong lòng u uất, chẳng bao lâu thì sinh bệnh, cuối cùng qua đời. Cha vì chuyện này mà cảm thấy như nợ họ một món nợ, nên không muốn từ chối hôn sự lần này. Mẹ hỏi, nếu lần này tính bát tự lại xung khắc thì sao? Cha nói, việc này cứ để ông quyết, bát tự không hợp cũng phải định hôn. Mẹ không tranh luận nữa. Ông nội mời Tiền Xuân Giang làm mai, định xong hôn sự. Nhà gái gửi canh thiếp sang, ông nội vẫn mời vị thầy tướng số nổi tiếng đó tính bát tự, kết quả là đại cát. Về sau (sau khi tôi kết hôn) mới biết do bài học kinh nghiệm lần trước, nhà họ Khổng đã sửa lại bát tự của con gái các phòng. Lúc bấy giờ nhà họ Khổng cũng là một đại gia đình, có tới sáu phòng.

Đã định hôn rồi, cha bèn nhờ bà mối báo với nhà họ Khổng, không được bó chân, phải dạy con gái biết chữ. Không ngờ nhà họ Khổng (tức cha vợ và mẹ vợ tôi) rất thủ cựu, không nghe lời chúng tôi, đứa bé gái vốn đã bó chân nửa năm rồi vẫn tiếp tục bó. May thay, người dì cả (tức chị gái của mẹ vợ tôi, đã góa chồng, mẹ vợ nhiều bệnh, mọi việc nhà đều trông cậy vào người chị này) đang ở nhờ tại nhà họ giúp quán xuyến việc nhà, thấy cô bé khóc lóc sau khi bó chân, bèn lén sau lưng mẹ vợ tôi, vào ban đêm tháo dải vải bó chân ra; nhưng hôm sau mẹ vợ tôi thấy dải vải bị tháo ra, lại tưởng con gái tự tháo, nên lại bó vào. Như vậy vài lần, dì cả đành thừa nhận là mình đã tháo dải vải, lại nói: "Nhà trai đã sớm bảo là không được bó chân, tại sao chúng ta lại còn bó?" Hai chị em cãi nhau một trận, mẹ vợ tôi dỗi nói không quản nữa, nhưng lại nói, không được bó chân là ý của bề trên nhà trai, con rể mới năm, sáu tuổi, ai biết được sau này lớn lên có cần vợ bó chân hay không. Nhưng từ đó cũng thôi không quản chuyện con gái bó chân nữa. Tuy nhiên, dù từ đó không bó nữa, nhưng dù sao cũng đã bó qua nửa năm, xương mu bàn chân tuy không gãy nhưng đã hơi cong, khác với thiên túc. Những chuyện trên đều là sau khi kết hôn, chính cô dâu kể lại, tôi và mẹ mới biết.

Còn về việc đọc sách biết chữ, mẹ vợ tôi (cũng họ Thẩm) có biết chữ (không nghiêm túc đọc sách nhiều năm như mẹ tôi), nhưng vì biết chữ nên bà rất rành câu thành ngữ "Nữ tử vô tài tiện thị đức", không chịu dạy, hơn nữa lại nhiều bệnh, cũng không có tâm trạng mà dạy. Khi đó trong trấn không có trường tiểu học nữ. Mãi đến khi cha nằm liệt giường, trong trấn mới có một tư thục nữ học Đôn Bản, do phú thân Từ Quan Nam mở, địa chỉ trường chính là từ đường nhà họ Từ, nằm ngoài khu phố Nam Sách. Sau khi cha biết tin, lại nhờ bà mối nói với nhà họ Khổng rằng con gái đã tám, chín tuổi rồi, nên đi học, có thể vào nữ học Đôn Bản, hơn nữa còn nói với nhà gái rằng, sau này đồ trang điểm có thể xuề xòa một chút, lúc này nhất định phải bỏ chút tiền cho con gái đi học. Nhà gái vẫn phớt lờ. Sau khi cha mất, mẹ tôi cũng nhờ bà mối đi nói, tất nhiên càng không được coi trọng.

Lần này, mẹ kể lại toàn bộ chuyện cũ một lần nữa, rồi tiếp lời: "Trước đây mẹ dự tính con ra trường chỉ làm giáo viên tiểu học, cùng lắm là giáo viên trung học, một người vợ không biết chữ cũng còn xứng đôi; giờ con vào Thương vụ Ấn thư quán, ở Ban Biên dịch mới có nửa năm đã được coi trọng, sau này chắc sẽ thuận buồm xuôi gió, còn phải làm nhiều việc, như vậy thì một người vợ không biết chữ sẽ không còn xứng đáng nữa. Cho nên muốn hỏi con, nếu con nhất quyết không chịu, mẹ đành nhờ bà mối đi từ hôn, nhưng phía bên kia chưa chắc đã đồng ý, nhỡ đâu lại phải kiện tụng, thì mẹ sẽ khó xử lắm."

Khi ấy tôi dồn hết tâm trí vào "sự nghiệp" của mình, vấn đề vợ biết chữ hay không tôi thấy không quan trọng, vả lại, sau khi gả về đây, nhà họ Khổng không thể quản được cô ấy nữa, mẹ có thể tự mình dạy cô ấy đọc sách biết chữ, hoặc cũng có thể cho đi học. Tôi nói suy nghĩ của mình cho mẹ nghe, mẹ liền quyết định Tết năm sau sẽ tổ chức hôn lễ cho tôi.

Lúc này, chúng tôi đã sớm (vào năm cuối tôi học dự bị tại Đại học Bắc Kinh) dọn ra khỏi căn nhà cũ ở phố Quan Tiền, thuê ở căn nhà thừa của tứ thúc tổ, căn nhà này nằm ở ngõ Bắc. Hàng xóm có nhà Vương Hội Ngộ. Tứ thúc tổ lúc này tục huyền lần thứ ba, là một bà cô già nhà đại thương nhân họ Hoàng ở Tân Thị Trấn, con trai của ông (chú Khải) đang làm ở Ngân hàng Trung Quốc tại Nam Xương, chưa cưới vợ. Người ít nhà nhiều, cực kỳ yên tĩnh. Mẹ thuê căn nhà thừa của tứ thúc tổ, vốn là để chuẩn bị cho hôn sự của tôi. Vì căn nhà ba gian hai lớp mà tứ thúc tổ phân chia được ban đầu vốn không phải phòng khách, nhưng tứ thúc tổ sửa sang đôi chút, thế mà trông cũng giống phòng khách. Hơn nữa tứ thúc tổ lúc này đang nhàn rỗi ở nhà, khi tổ chức hôn lễ có thể phụ giúp trông nom.

Hôn sự tiến hành theo kế hoạch đã định vào sau Tết năm 1918. Đêm tân hôn, những người đến náo động phòng đều là khách nữ của ba nhà. Một nhà là biểu tẩu của tôi (tức vợ của Trần Uẩn Ngọc) dẫn theo con gái năm, sáu tuổi là Trí Anh. Một nhà là vợ của Đàm Cốc Sinh, cháu trai của nhị thím. Lại một nhà là biểu tẩu nhà họ Hoàng ở Tân Thị Trấn, bà là con dâu của nhị cô mẫu tôi. Nhị cô mẫu ngoài ba mươi tuổi mới xuất giá, nhà chồng là nhà họ Hoàng ở Tân Thị Trấn, mở tiệm giấy, cùng tộc với Hoàng phu nhân – vợ kế hiện tại của tứ thúc tổ. Trong ba nhà khách nữ này, biểu tẩu nhà họ Trần xinh đẹp nhất. Lúc bấy giờ ba nhà khách nữ náo động phòng nói nói cười cười với cô dâu, cô dâu cũng không hề câu nệ. Biểu tẩu nhà họ Hoàng hỏi Trí Anh, trong phòng này ai xinh đẹp nhất, Trí Anh chỉ cô dâu, bảo cô ấy đẹp nhất. Cô dâu cười đáp: "Trí Anh thông minh, nó thấy tôi mặc hồng mang lục nên khen tôi đẹp, thực ra mẹ nó mới là người đẹp nhất." Mọi người đều cười. Lúc này mẹ tôi bước vào phòng tân hôn, thấy cô dâu không câu nệ, rất vui mừng. Mẹ xuống lầu nói với tôi: "Bề trên nhà họ Khổng thủ cựu, nhưng cô dâu này ngược lại rất linh hoạt, dạy nó đọc sách biết chữ, chắc nó sẽ vui vẻ đón nhận."

Ngày hôm sau, mẹ kiểm tra cô dâu, mới biết cô ấy chỉ biết mặt chữ "Khổng", và các chữ số từ một đến mười; hơn nữa cô ấy biết tôi từng học ở Bắc Kinh, nên hỏi Bắc Kinh cách Ô Trấn xa hơn hay Thượng Hải cách Ô Trấn xa hơn. Mẹ thật không ngờ nhà họ Khổng lại bế quan tỏa cảng đến thế, ngay cả Bắc Kinh cũng không biết. Nhưng dù sao cũng là cô dâu mới, mẹ không tiện nói nhiều với cô ấy, chỉ nói với cô ấy chuyện ngày trước nhiều lần muốn cô đi học, hóa ra cha mẹ cô ấy đều không hề để tâm.

Tam triều hồi môn (ngày thứ ba sau khi cưới, chồng cùng vợ về thăm nhà ngoại, quê tôi gọi là hồi môn, thông thường nhà vợ chỉ đãi con rể trà bánh, sau đó đôi bên cùng về nhà chồng), theo lệ là dịp tôi chính thức gặp người thân của nhà cha vợ, nhưng chỉ có cha vợ là thoáng gặp mặt, còn hai đứa em vợ thì không thấy đâu. Tôi cùng cô dâu lên lầu chào mẹ vợ, vừa ngồi xuống nói chuyện được đôi câu, bỗng thấy một cậu bé bảy, tám tuổi chạy lên lầu, theo sau là một thiếu niên mười ba mười bốn tuổi đang đuổi theo. Cậu bé lao thẳng đến bên cạnh mẹ vợ, chỉ kịp nói hai chữ "Anh hai", thiếu niên kia đã đuổi kịp, ngay bên cạnh mẹ vợ liền túm lấy cậu bé đánh túi bụi. Mẹ vợ có chút lực bất tòng tâm nói: "Sao lại đánh nhau nữa rồi?" Nhưng thiếu niên kia vẫn tiếp tục đánh cậu bé. Mẹ vợ thở dài, không biết làm sao. Cô dâu không nhịn được nữa, quát lớn: "A Lục, em lại bắt nạt em út, cũng không nhìn xem có khách – đây là anh rể đấy!" Thiếu niên nhìn tôi một cái rồi xuống lầu. Tôi mới biết hai đứa này là em vợ của tôi, đứa lớn tên Lệnh Tuấn, đứa nhỏ tên Lệnh Kiệt, tên tục là A Phúc. Tôi nghĩ: Lệnh Tuấn không sợ mẹ, lại sợ chị gái, xem ra người chị này biết quản giáo. Tôi lại nghĩ, giữa hai mẹ con họ chắc chắn có chuyện riêng tư, hay là mình xuống lầu dùng trà bánh vậy. Tôi cáo từ mẹ vợ rồi xuống lầu, nhưng không thấy cha vợ, cũng không thấy Lệnh Tuấn, chỉ có dì cả tiếp tôi dùng trà bánh. Nghe tiếng lầu trên bên cửa sổ có người khúc khích cười. Dì cả liền gọi hướng lên cửa sổ lầu trên: "A Nhị, cũng xuống gặp anh rể đi." Người xuống lại là một thiếu nữ mười bảy, mười tám tuổi; tôi thầm nghĩ, đây là ai nhỉ? Chưa từng nghe nói cô dâu còn có một cô em gái. Dì cả lại nói với tôi: "Đây là con gái của dì." Cô nương đó khá hào phóng, gọi tôi là "anh rể", rồi cũng ngồi xuống dùng trà bánh. Một lát sau, cô gái đó lên lầu. Tôi nghĩ: Hồi môn chẳng qua là chuyện lễ nghi, cần gì phải ngồi lâu, bèn cáo từ dì cả. Dì cả gọi lớn lên lầu: "Tam tiểu thư, tân quan nhân muốn về rồi." Một lát sau, cô dâu xuống, rồi cùng tôi về nhà. Mẹ tôi phát hiện mắt cô dâu hơi đỏ, hình như đã khóc, bèn hỏi cô ấy có cãi vã với ai không? Cô dâu không chịu nói. Mẹ gặng hỏi mãi. Cô dâu mới nói. Hóa ra cô ấy đã cãi nhau với mẹ đẻ. Nói là sau khi tôi xuống lầu thì cô ấy khóc. Mẹ vợ hỏi: "Con rể đối xử với con không tốt à?" Cô ấy lắc đầu. Lại hỏi: "Mẹ chồng đối xử với con không tốt à?" Lại còn nói mẹ tôi là người giỏi giang nổi tiếng, đối xử với bề dưới cực kỳ nghiêm khắc, động chút là mắng mỏ. Cô ấy nói: "Mẹ chồng đối xử với con như con gái ruột của mình." Mẹ vợ lại hỏi rốt cuộc vì sao lại khóc. Cô ấy nói, cô ấy hận cha mẹ mình: "Nhà họ Thẩm từ lâu đã nhiều lần muốn con đọc sách, tại sao cha mẹ lại không cho con đọc, anh rể và mẹ chồng đều là những người đọc nhiều hiểu rộng, con ở nhà họ Thẩm chẳng khác nào một người nhà quê, cha mẹ đã làm lỡ cả đời con rồi." Nói đoạn, cô dâu lại rơi nước mắt. Mẹ tôi cười nói: "Chuyện cỏn con thế này mà cũng đáng khóc sao. Con có biết trong 'Tam Tự Kinh' có nói về Tô Lão Tuyền, hai mươi bảy tuổi không? Tô Lão Tuyền này, trước hai mươi bảy tuổi đã có danh tiếng, nhưng sau hai mươi bảy tuổi, ông ấy mới bắt đầu nghiêm túc nghiên cứu học vấn, muốn tự thành một phái, sau này quả nhiên tự thành một phái. Huống chi con chỉ cần biết chữ đọc sách, có thể viết thư, có thể đọc sách báo, đó là điều không khó? Chỉ cần chịu khó, không sợ tuổi tác lớn rồi không học thành tài. Mẹ tuy không đọc bao nhiêu sách, dạy con vẫn không tốn sức." Cô dâu lại phá lên cười. Mẹ lại hỏi: "Con có tên tục không? Không thể cứ gọi con là cô dâu mãi." Cô dâu lắc đầu, nói cha mẹ gọi là A Tam. Mẹ nói với tôi: "Con đặt cho nó một cái tên đi." Tôi đáp: "Nghe nói người họ Khổng trong thiên hạ đều xuất thân từ dòng dõi Khổng Tử, gia phả nhà họ có quy định, ví dụ dưới chữ Phồn là chữ Tường, dưới chữ Tường là chữ Lệnh; cha vợ con tên Tường Sinh, hai cậu em vợ tên Lệnh Tuấn, Lệnh Kiệt, cô dâu nên lấy tên Lệnh Tỷ, Lệnh Uyển đều được cả."

Mẹ nghe xong suy nghĩ một lát rồi nói: "Vừa rồi chẳng phải con dâu nói ta đối xử với nó như con gái sao? Ta đang thiếu một đứa con gái, ta sẽ coi nó như con gái, con cứ theo cách đặt tên nhà họ Thẩm mà đặt cho nó đi." Tôi nói: "Theo nhà họ Thẩm, thế hệ con đều là chữ 'Đức', chữ bên dưới nhất định phải có bộ thủy, vậy thì đặt là Đức Chỉ đi. Nhưng, theo thứ tự nhà họ Khổng, dưới chữ Lệnh là chữ Đức, Diễn Thánh Công đương thời tên là Đức Thành. Nếu cô dâu lấy tên Đức Chỉ, thì sẽ kém anh em cô ấy một bậc." Mẹ bảo: "Chúng ta không quản bộ quy tắc nhà họ Khổng đó, cứ gọi nó là Đức Chỉ đi."

Cô dâu này tên là Đức Chỉ, mẹ vẫn luôn gọi cô ấy là Đức Chỉ. Sau đó, tôi dạy Đức Chỉ biết chữ, sau khi tôi về Thượng Hải, mẹ dạy cô ấy.

Thời gian thấm thoắt thoi đưa, chẳng mấy chốc đã qua nửa tháng, tôi phải về Thượng Hải rồi. Theo tập tục lúc bấy giờ, sau khi kết hôn một tháng không được để phòng không, phòng không thì không cát tường, nhưng mẹ và tôi đều không tin chuyện này. Trước khi đi, tôi đến nhà họ Khổng từ biệt, vẫn không thấy cha vợ, chỉ thấy mẹ vợ, bà đang nằm trên giường, nói là: A Tam xuất giá, bà vất vả quá nên lại bệnh, hơn nữa còn tỏ vẻ không tán đồng rằng nên đợi qua đầy tháng rồi mới đi, các người theo phái mới tân thời quá. Người dưới lầu tiếp đãi tôi dùng trà bánh vẫn là dì cả, dì nghe tin tôi đặt tên cho Tam tiểu thư, cũng muốn tôi đặt cho con gái mình là A Nhị một cái tên. Tôi đặt cho cô ấy tên Hoàng Phân. Tôi về nhà, nói với Đức Chỉ là cha vợ lại không thấy đâu, mẹ vợ thì bệnh. Đức Chỉ nói, mẹ cô ấy một năm mười tháng nằm bệnh, việc nhà đều trông cậy vào dì cả; lại nói cha cô ấy là người làm ăn, gặp tôi cũng cảm thấy không có gì để nói, thà không gặp còn hơn. Lúc này cha vợ tôi mở cửa hiệu giấy mã nhỏ, đã nhiều năm, nghe nói cũng kiếm được tiền, nhưng cha vợ kết giao bạn bè rượu thịt, tiêu xài hoang phí nên đã nợ nần. Lần gả con gái này, ông ấy lập một hội, tổng cộng mười người (tính cả bản thân ông), mỗi người một trăm đồng, ông làm chủ hội, thực thu chín trăm đồng, nhưng sau này mỗi năm ông phải trả tiền lãi khá nặng, cho đến tận năm thứ chín mới xong. Như vậy, chồng chất nợ nần của ông càng cao. Mẹ nói sao phải vay nợ để gả con gái, bà tự bỏ ra một nghìn đồng để tôi kết hôn, đó là tiền đã tích góp từ lâu. Đức Chỉ nói, cha cô ấy cực kỳ sĩ diện, hơn nữa thích phô trương náo nhiệt, sau này trả nợ thế nào thì ông ấy chỉ còn cách đến lúc đó lại vay nợ mới để trả nợ cũ.

Tôi về Thượng Hải chưa đầy hai tháng, mẹ gửi thư nói rằng Đức Chỉ đã đến Thạch Môn Loan (tên trấn, gọi tắt là Thạch Môn hoặc Thạch Loan, cách Ô Trấn hai mươi dặm, khi đó thuộc huyện Sùng Đức, đi lại bằng thuyền) để học tiểu học rồi.

Hóa ra sự tình là thế này: Mẹ dạy Đức Chỉ biết chữ, cũng dạy cô ấy viết chữ, vẫn dùng phương pháp đồ theo chữ mẫu. Lúc này trong nhà chỉ có mẹ và Đức Chỉ, lại thuê thêm một người giúp việc, việc nhà rất ít, chỉ có việc hiếu hỉ của họ hàng thân thích trong trấn cũng như quà cáp dịp lễ tết là mẹ phải bận tâm. Mẹ mỗi ngày dạy Đức Chỉ đọc sách viết chữ hai tiếng, sáng chiều mỗi buổi một tiếng. Đức Chỉ đáng lẽ phải chuyên tâm học tập, nhưng không biết tại sao, cô ấy cứ tâm thần bất định. Mẹ cũng nhận ra, hỏi tại sao, cô ấy nói không biết tại sao không thể chuyên tâm, cứ nhìn vào sách, mắt thì nhìn sách nhưng lòng lại nghĩ việc khác. Nhưng mặc dù vậy, cũng đã nhận biết được năm, sáu trăm chữ, có thể chép chính tả, cũng có thể giải thích. Một hôm, nhị thím đến, biết tình hình này, liền nói, một mình một người, vả lại tuổi cũng đã lớn, đọc sách biết chữ, khó tránh khỏi tâm thần bất định. Nếu vào trường học, có bạn học, mọi người cùng học thì sẽ khác. Lại nói, họ hàng nhà ngoại của thím họ Phong, có mở một trường tiểu học, thím đi hỏi thử xem, có lẽ họ chịu nhận học sinh lớn tuổi như vậy. Nhị thím họ Đàm, tên Phiến Sinh, cũng biết chữ, nhưng kém mẹ tôi xa, thím là người Thạch Môn Loan. Người mở trường tiểu học là tiểu thư lớn nhà họ Phong, hơn ba mươi tuổi rồi, chưa xuất giá, trường tiểu học này tên là nữ hiệu Chấn Hoa, địa chỉ trường chính là tại nhà họ Phong (Ghi chú: Vị tiểu thư này chính là chị cả của Phong Tử Khải). Nhị thím vì chuyện này mà đặc biệt đến Thạch Môn Loan một chuyến, quả nhiên nói một cái là xong. Thế là, mẹ liền phái một người nữ giúp việc chèo thuyền đưa Đức Chỉ đến Thạch Môn Loan, học chen vào lớp hai. Từ đó Đức Chỉ ở trường nữ hiệu Chấn Hoa, bạn cùng lớp đều nhỏ hơn cô ấy, đa số chỉ mười một, mười hai tuổi, cho nên cô ấy không hòa hợp được với họ, trái lại lại kết bạn với mấy giáo viên. Trong bạn học chỉ có hai cô gái lớn mười sáu, mười bảy tuổi là thân thiết với cô, đó là Trương Ngô (Cầm Thu) và Đàm Cầm Tiên (Cần Tiên). Trương Cầm Thu sau này kết hôn với Trạch Dân, Đàm Cầm Tiên là thành viên đội nữ sinh của Trường Quân sự Chính trị Trung ương ở Vũ Xương năm 1927. Đây là chuyện sau này, giờ không nói nhiều nữa.

Mùa hè năm đó, Đức Chỉ về nhà, tôi cũng về, biết cô ấy học ở nữ hiệu Chấn Hoa, quả nhiên chuyên tâm, tiến bộ rất nhiều, có thể đọc văn ngôn đơn giản (lúc đó, nữ hiệu Chấn Hoa dạy vẫn là văn ngôn), có thể viết những lá thư ngắn miễn cưỡng có thể diễn đạt ý tứ. Mẹ nói cô ấy thông minh, đọc liền ba năm, khi đó là có thể tự học, rồi cầu tiến thêm nữa. Thế nhưng, sự việc thường nằm ngoài ý muốn, Đức Chỉ học ở nữ hiệu Chấn Hoa được một năm rưỡi, mẹ cô ấy bệnh, bắt cô ấy phải đi hầu hạ thuốc thang. Mẹ không thể từ chối, đành phải làm theo. Ba tháng sau, mẹ viết thư cho tôi, nói mẹ vợ tôi mất rồi, tôi phải về chịu tang. Tôi vì chuyện này lại đến Ô Trấn. Tang sự vừa xong, Đức Chỉ lại không chịu quay lại nữ hiệu Chấn Hoa nữa, nói là bỏ bê bốn tháng rồi, không theo kịp chương trình học, không đi nữa. Người bạn tốt của cô ấy khi ở nữ hiệu Chấn Hoa, nữ giáo viên Chử Minh Tú (cháu gái của Chử Phụ Thành, Chử Phụ Thành là nghị viên quốc hội năm Dân Quốc thứ nhất, người Gia Hưng), cũng viết thư khuyên cô đi học lại, cũng vô hiệu. Chử Minh Tú trạc tuổi Đức Chỉ, chưa xuất giá, nhưng cô ấy thích đọc sách báo mới xuất bản ở Thượng Hải, biết các hoạt động văn tự của tôi lúc đó, nên đối với Đức Chỉ đặc biệt thân thiết. Chử Minh Tú thấy Đức Chỉ không chịu đi, đích thân đến Ô Trấn khuyên nhủ. Mẹ mời cô ấy ở lại, ở ngay trong phòng mẹ. Chử Minh Tú ở lại năm, sáu ngày, trong mấy ngày này, cô ấy thường bí mật trò chuyện với Đức Chỉ. Sau này cô ấy sắp đi, nói với mẹ rằng cô ấy cũng không quay lại trường Chấn Hoa dạy học nữa. Mẹ không tiện hỏi tại sao cô không quay lại trường Chấn Hoa dạy học. Sau khi cô đi, mẹ hỏi Đức Chỉ, mới biết Chử Minh Tú không hài lòng với tác phong của hiệu trưởng, mà lý do Đức Chỉ không muốn quay lại cũng là vì chuyện này; chuyện gì mà không theo kịp bài vở, chỉ là lời thoái thác mà thôi. Sau này chúng tôi dọn đến Thượng Hải, Chử Minh Tú lại đến nhà tôi, lúc đó cô ấy đã lấy chồng, hai vợ chồng đều dạy học ở trường trung học Tú Thủy (do nhà thờ tổ chức) tại Gia Hưng. Đây là chuyện sau này, nhân tiện nhắc tới.

Giờ nói lại chuyện Đức Chỉ ở nhà, lần này cô ấy lại an tâm tự học, còn lập kế hoạch tự học, buổi sáng nhờ mẹ dạy một bài văn ngôn, buổi chiều cô ấy viết văn, nhờ mẹ sửa. Tôi và mẹ cảm thấy thế này cũng tốt, không nhất thiết phải vào trường học, vả lại mẹ ở nhà một mình, luôn có chút cô đơn, có Đức Chỉ bầu bạn, tự nhiên tốt hơn.

Lúc này đã sắp sang xuân, tôi về Thượng Hải. Lần này, tôi ở Ô Trấn gần ba tuần.

Ai ngờ lại có chuyện bất ngờ. Tôi về Thượng Hải không bao lâu, mẹ gửi thư nói Đức Chỉ lại muốn ra ngoài đi học, lần này là chịu ảnh hưởng của Vương Hội Ngộ. Vương Hội Ngộ vốn là hàng xóm, bà là biểu cô mẫu của tôi, tuổi lại nhỏ hơn tôi. Tôi không biết bà đi học ở nữ thục Hồ Quận tại Hồ Châu từ khi nào, theo thư mẹ gửi thì hình như mới đi được nửa năm. Vương Hội Ngộ khuyên Đức Chỉ cũng đến nữ thục Hồ Quận học, tâng bốc ngôi trường này rất tốt. Vì vậy Đức Chỉ cũng muốn đi.

Mẹ không biết nữ thục Hồ Quận là trường học như thế nào, nhưng tôi từng học ở Hồ Châu, biết đây là trường do nhà thờ tổ chức, lấy việc học tiếng Anh làm chính, là trường chị em với nữ hiệu Trung Tây ở Thượng Hải, tốt nghiệp xong nhà trường có thể bảo lãnh đi du học Mỹ, tất nhiên là tự túc, điều lệ trường nói thành tích đặc biệt tốt thì nhà trường có thể đài thọ chi phí du học Mỹ, đây chẳng qua là lời hoa mỹ, để quảng cáo thu hút học sinh mà thôi. Có lẽ Vương Hội Ngộ lúc đó cũng vì câu nói hoa mỹ này mà vào nữ thục Hồ Quận. Hơn nữa người học ở nữ thục Hồ Quận đều là con gái nhà giàu, học phí đắt, tiền ăn ở cũng đắt. Chúng tôi gánh vác đã thấy chật vật, nhà họ Vương chắc còn hơn. Tôi viết thư chi tiết, kể những tình hình này cho mẹ, nhờ mẹ ngăn cản Đức Chỉ đến nữ thục Hồ Quận.

Mẹ hồi âm nói, Đức Chỉ tuy thông minh nhưng tuổi trẻ tâm tính không ổn định, lại cứng đầu, đã quyết tâm làm việc gì là không nghe người khuyên. Mẹ nói mẹ không tiện lấy tư cách mẹ chồng ra để áp đặt cô ấy, chi bằng cứ để cô ấy đi thử một lần, để cô ấy tự biết khó mà lui. Như vậy, tôi cũng không ngăn cản nữa.

Lại đến lúc các trường sắp nghỉ hè, tôi nhận được thư của mẹ, nói Đức Chỉ không đợi nghỉ hè đã về rồi. Tôi đoán chừng đây là biết khó mà lui. Tôi cũng về nhà xem sao. Sau khi về nhà, cả tôi và mẹ đều không hỏi cô ấy tại sao về sớm, ở trường thế nào? Cô ấy lại tự mình than thở: Vào trường chỉ học tiếng Anh, cô ấy ngay cả chữ cái còn không biết thì học hành thế nào? Có trường tiểu học phụ thuộc, dạy từ chữ cái, nhưng nhà trường nói cô ấy tuổi đã lớn, không thể vào tiểu học phụ thuộc, ép xếp vào năm thứ nhất chính khóa. Bạn học đều đã học tiếng Anh bốn, năm năm rồi, hơn nữa phong cách phương Tây rất nặng, nói chuyện với nhau đều dùng tiếng Anh, Đức Chỉ lúc này trở thành người nhà quê thực sự; bạn học đều không thèm đếm xỉa đến cô, cô chỉ có thể nói chuyện với Vương Hội Ngộ, nhưng lại không cùng lớp. Đức Chỉ tự nói, bị lừa rồi, không đi nữa, lãng phí nửa năm thời gian và sáu, bảy mươi đồng tiền học phí, ăn ở. Nhưng tôi cảm thấy Đức Chỉ vẫn có chút "thu hoạch", đó là cô ấy học được một số danh từ mới từ Vương Hội Ngộ.

Mẹ riêng tư nói với tôi, xem ra Đức Chỉ ở nhà một mình luôn cảm thấy cô đơn, chi bằng sớm chuyển nhà đến Thượng Hải đi.

Tôi cũng nghĩ vậy, nhưng tôi về Thượng Hải thì lại gặp lúc Thương vụ Ấn thư quán Ban Biên dịch muốn tôi chủ biên và cải cách "Tiểu thuyết Nguyệt báo". Một thời gian cực kỳ bận rộn, không có thời gian tìm nhà, cho đến khi mẹ thúc giục nhiều lần, lúc này mới nhờ "quản lý" ký túc xá là Phúc Sinh tìm được căn nhà có lầu bắc ngang ở Hồng Hưng Phường. Đó đã là mùa xuân năm 1921 rồi.