Một

Mấy năm nay, tôi thường thấy bài của Lỗ Tấn trên các tạp chí và báo chương. Tôi với ông ấy không có quan hệ gì, chưa từng gặp mặt, nhưng rất thích đọc bài của ông và ngưỡng mộ ông. Chỉ vì tôi vốn ở nơi không cố định, lại thêm nơi ở trong hai ba năm gần đây giao thông bất tiện, khó lòng thấy được sách báo bên ngoài, nên chưa đọc hết các tác phẩm của Lỗ Tấn. Gần đây thấy cuốn "Về Lỗ Tấn và tác phẩm của ông" – cuốn này xuất bản năm ngoái, nhưng đến năm nay tôi mới nhìn thấy – mới biết trên đời có nhiều luận điệu khác nhau về con người và tác phẩm của Lỗ Tấn đến thế. Lại từ cuốn sách này, tôi biết rằng phần lớn các tác phẩm của Lỗ Tấn đã có bản in riêng, muốn xem toàn bộ cũng không phải chuyện khó, điều này kích thích tôi đi mua toàn bộ các tác phẩm đã xuất bản của ông về đọc. Hai tháng trước, khi dưỡng bệnh trong núi, tôi đã đọc hết tác phẩm của ông một lượt, nảy sinh khá nhiều cảm tưởng, liền viết lại một cách tản mạn, thành ra bài này. Nếu đặt tên là "Những điều tôi thấy ở Lỗ Tấn", hoặc "Kiến giải của tôi về Lỗ Tấn", thì tự nhiên sẽ hay hơn, không may tôi lại không thích những tiêu đề dài dòng kiểu cách như vậy, nên cứ thẳng thắn theo cái lối cũ của người viết sử luận, đặt tên là "Bàn về Lỗ Tấn".

Hai

Lỗ Tấn là người thế nào? Những người từng gặp ông đã mô tả ấn tượng của họ như sau:

Một người gầy gò, mặt không đẹp, không phải đầu chia ngôi, cũng chẳng phải đầu bằng. Mặc một chiếc áo dài màu xanh xám, một đôi giày da cũ, vừa già vừa đờ đẫn, không giống trẻ con chút nào. Tay ông luôn cầm điếu thuốc, dường như trong đầu lúc nào cũng đang suy nghĩ gì đó.

("Về Lỗ Tấn và tác phẩm của ông": "Lần đầu gặp tiên sinh Lỗ Tấn", Mã Giác) Đây là ấn tượng của một học sinh tiểu học. Lại một vị nữ sĩ mô tả ấn tượng của mình:

Tôi bắt đầu biết tiên sinh Lỗ Tấn rất thích nói chuyện đùa. ... Nhưng khi tiên sinh Lỗ Tấn nói chuyện đùa thì chính ông lại không cười. ... Tôi chỉ nhớ sâu sắc rằng lời nói của tiên sinh Lỗ Tấn có nhiều câu rất buồn cười. Thế nhưng tiên sinh Lỗ Tấn lại không cười. Tiếc là tôi không thể viết lại những câu chuyện đùa của tiên sinh Lỗ Tấn.

(Thự Thiên nữ sĩ: "Thăm tiên sinh Lỗ Tấn")

Nhắc đến tranh chân dung, chợt nhớ tới bức "Tranh tiên sinh Lỗ Tấn đánh chó xù" do tiên sinh Lâm Ngữ Đường vẽ trên "Phụ san Báo Kinh" ngày hai mươi ba tháng này. Nếu bạn chưa từng gặp tiên sinh Lỗ Tấn, tôi khuyên bạn nên tìm một bản xem thử. Bạn xem bộ ria mép bát tự trên mặt ông, chiếc mũ da trên đầu, chiếc áo choàng dày trên người, rất có thể biểu lộ ra phong thái của một quan liêu.

("Gửi Chí Ma", Trần Nguyên) Đây lại là mô tả của một vị giáo sư đại học.

Phía trước cuốn "Về Lỗ Tấn và tác phẩm của ông" có một tấm ảnh chân dung gần đây của Lỗ Tấn. Ria mép bát tự, gương mặt gầy gò, quả nhiên không đẹp; nếu vào mùa đông, người này chắc cũng sẽ đội mũ da, mặc áo choàng dày nhỉ. Tiếc là hơi gầy một chút, nếu không, há chỉ là "rất có thể biểu lộ", mà quả thực là "bẩm sinh đã là quan liêu" đấy chứ.

Ba đoạn trên đây là những điều đáng để những người chưa gặp Lỗ Tấn đọc qua một lần. Trong mắt học sinh tiểu học, Lỗ Tấn bất ngờ là không đẹp, không hoạt bát, vừa già vừa đờ đẫn; trong mắt một vị nữ sĩ, Lỗ Tấn bất ngờ không hề "trầm mặc và dũng mãnh", thích nói đùa nhưng bản thân lại không cười; trong mắt một vị giáo sư đại học, Lỗ Tấn "rất có thể biểu lộ ra phong thái của một quan liêu" – quan liêu, chẳng phải từ lâu đã là danh từ đồng nghĩa với đáng ghét sao?

Được rồi, đã là người thì mỗi người có một cái nhìn, mà cái nhìn lại chắc chắn khác nhau; chúng ta hãy tìm ấn tượng của tôi từ chính các tác phẩm của Lỗ Tấn nhé.

Ba

Trương Định Hoàng trong bài "Tiên sinh Lỗ Tấn" của mình (cũng trong "Về Lỗ Tấn và tác phẩm của ông") đã nói với chúng ta rằng:

Tiên sinh Lỗ Tấn đứng bên đường, nhìn chúng ta nam nữ đi lại trên phố lớn, người cao kẻ thấp, già trẻ, béo gầy, cười khóc, một đám đông đang ngu dại cử động ở đó. Từ đôi mắt, khuôn mặt, cử động của chúng ta, từ toàn thân chúng ta, ông nhìn ra sự ngu muội, đê hèn, xấu xa và đói khát của chúng ta. Đói khát! Trong số những người đi ngang qua trước mặt ông, có ai không phải là người đang đói đến mức khổ sở không? Mặc cho bạn nắm lấy tay ông, nói với ông rằng bạn đang cứu nước, hoặc đang đi về phía quần chúng, hoặc đang cổ vũ cho quyền lợi nam nữ, hoặc đang đề xướng chủ nghĩa nhân đạo, hoặc đang làm thế này thế kia, thì bạn có nói nửa ngày cũng vô ích. Ông không tin bạn. Ít nhất là ông phớt lờ bạn, nhiều nhất, từ phía sau điếu thuốc nhỏ đó, ông bình tĩnh hướng về phía bụng trái của bạn mà liếc nhìn một cái, cũng lười nói cho bạn biết rằng ông từng học y, và biết rằng dạ dày của bạn cũng giống như người thường thôi, bệnh dạ dày. ... Chúng ta biết ông có ba đặc điểm, đó cũng là đặc điểm của vị bác sĩ già dặn trong nghề phẫu thuật và giàu kinh nghiệm, thứ nhất, bình tĩnh, thứ hai, vẫn là bình tĩnh, thứ ba, vẫn là bình tĩnh.

Đừng hòng đe dọa ông, che mắt ông. Không đợi bạn mở miệng nói chuyện, ánh mắt sắc bén của ông đã khiến bạn hiểu rằng ông biết về bạn có khi còn rõ hơn cả chính bạn biết về mình. Ông biết cách làm thế nào để xóa bỏ cái bề ngoài vụn vặt đó, làm thế nào để kiểm tra cái căn bản cốt yếu đó. Bạn mặc áo quần gì, bày ra bộ dạng nào, nói giọng điệu gì, những cái đó ông đều không bận tâm, ông chỉ muốn nhìn cái con người trần trụi này của bạn, ông muốn nhìn, ông thế là gần như đã nhìn thấu, cho dù bạn có ăn mặc đẹp đẽ thời thượng, quấn chặt lấy nhau, cho dù bạn chủ trương thể diện của quý ông hay tôn nghiêm của phụ nữ. Như thế, bằng thái độ táo bạo cứng rắn thậm chí là tàn nhẫn này, ông đã nhìn thấy trong đám người chúng ta con chó của nhà họ Triệu, cái nhìn của Triệu Quý Ông, nhìn thấy người phụ nữ nói "cắn ngươi mấy nhát", nhìn thấy nụ cười xanh mặt nanh nhọn, nhìn thấy thói trộm cắp của ông Khổng Ất Kỷ, nhìn thấy Lão Thuyên mua bánh bao máu để trị bệnh cho Tiểu Thuyên, nhìn thấy Lão Củng mũi đỏ và A Ngũ da xanh, nhìn thấy Cửu Cân lão thái, Thất Cân tẩu, Lục Cân... cả nhà họ, nhìn thấy cảnh xử bắn A Q – nói một câu, là nhìn thấy một đám người Trung Quốc đang vùng vẫy trong cơn đói khát. Đã từng có sự bóc trần chân thật không kiêng nể nào như thế chưa? Đã từng tồn tại người đứng ngoài cuộc lặng lẽ nào như thế chưa? ... Tiên sinh Lỗ Tấn nói với chúng ta, chính là trong những sự việc cực kỳ thông thường, cực kỳ bình phàm này lại chứa đựng tất cả nỗi bi ai vĩnh cửu. Tiên sinh Lỗ Tấn không hề viết ra rành rành điều này để nói với chúng ta, ông không phải là loại người đó. Nhưng nỗi bi ai này rốt cuộc vẫn ở đó, chúng ta đều cảm nhận được nó. Chúng ta không thể từ chối nó. Nó đã không còn là nỗi cảm thương bồng bột của thời thanh niên ca ngợi gào thét nữa, mà là tiếng thở dài của người lái đò sau khi đã nếm trải đủ nỗi ưu hoạn trong chuyến hải trình nhân sinh, phát ra vô cùng nhỏ, đồng thời nơi phát ra lại vô cùng sâu.

Đây là bài văn hay, tôi đã chép nguyên cả đoạn lớn. "Bóc trần chân thật không kiêng nể", "người đứng ngoài cuộc lặng lẽ", Lỗ Tấn là Lỗ Tấn, chỉ gói gọn trong hai câu này thôi. Thế nhưng chúng ta cũng đừng quên, Lỗ Tấn đứng bên đường, bóc trần nam nữ chúng ta một cách chân thật không kiêng nể, đồng thời ông cũng bóc trần chính bản thân mình một cách chân thật không kiêng nể. Ông không phải là một "siêu nhân" đứng trên tận mây xanh, khóe miệng treo nụ cười lạnh lùng trang nghiêm để chỉ trích sự ngu dốt đê hèn của thế nhân; ông không phải là kiểu "thánh triết" như thế! Ông thực sự đâm rễ vào nhân thế ngu dốt đê hèn này của chúng ta, nén lại những giọt nước mắt nóng hổi thương cảm, dùng nụ cười trào phúng lạnh lùng, hết lần này đến lần khác không ngại phiền hà giải thích cho chúng ta rằng nhân loại yếu đuối nhường nào, thế sự mâu thuẫn biết bao! Ông quyết không quên rằng bản thân mình cũng chia sẻ sự yếu đuối trong bản tính và những mâu thuẫn tiềm ẩn này. "Một chuyện nhỏ" ("Gào thét", trang 63) và "Tết Đoan Ngọ" ("Gào thét", trang 189), chính là sự tự phân tích và tự phê bình vô cùng sâu sắc. Ý nghĩa trong "Một chuyện nhỏ" là cực kỳ rõ ràng, ở đây không có lối cũ ca ngợi sự thiêng liêng của người lao động, cũng không có những khẩu hiệu hô hào vô sản giai cấp cách mạng nhất, nhưng chúng ta lại nhìn thấy bên dưới hình dáng ngu dốt đê hèn của kẻ làm công chức đầu đà tù tội, lại có một trái tim chất phác, nóng hổi và đang đập. Trước mặt điều này, Lỗ Tấn cảm thấy sự "nhỏ bé" của chính mình. Ông đau xót tự bạch rằng:

Chuyện này đến tận bây giờ, vẫn thỉnh thoảng nhớ lại. Vì thế tôi cũng thỉnh thoảng chịu đựng đau khổ, nỗ lực muốn nghĩ về bản thân mình. Nền văn trị võ công mấy năm nay, đối với tôi sớm đã như những câu "Tử viết thi vân" đọc hồi còn thơ ấu, nửa câu cũng không nhớ nổi nữa. Chỉ có chuyện nhỏ này, lại cứ luôn hiện ra trước mắt tôi, có khi ngược lại còn rõ ràng hơn, khiến tôi hổ thẹn, thúc giục tôi tự làm mới mình, và làm tăng thêm dũng khí và hy vọng của tôi. Vì vậy đối với bài "thậm chí gọi là tạp văn cũng còn vụng về này của "Một chuyện nhỏ"", – như lời một nhà phê bình nói, tôi lại cảm thấy niềm thú vị sâu sắc và sự cảm động mãnh liệt. Đối với "Tết Đoan Ngọ", cách nhìn của tôi cũng khác. Vị phê bình này nói:

Tôi đọc bài "Tết Đoan Ngọ" này, mới cảm thấy tác giả của chúng ta đã lại trở về với chúng ta, ông ấy đã phục sinh, và tràn đầy sinh mệnh mới mẻ. Và điều làm tôi thấy đáng chú ý nhất, chính là phương pháp biểu hiện của "Tết Đoan Ngọ" lại trùng hợp với phong cách của vài người bạn của tôi. Tác giả cao minh của chúng ta tất nhiên không nhất thiết là chịu ảnh hưởng của chúng tôi; thế nhưng có một điều không thể nghi ngờ, đó chính là tác giả của chúng ta vốn dĩ ở trong cảnh ngộ giống với vài người bạn của tôi, chịu ảnh hưởng đại loại giống nhau, về căn bản vốn đã có khả năng giống nhau rồi. Dù thế nào đi nữa, tác giả của chúng ta nhờ vào nỗ lực muốn biểu hiện bản ngã ấy, đã đến gần với chúng tôi hơn. Ông ấy đã phục sinh, và tràn đầy sinh mệnh mới mẻ. Về điểm này, cuốn tiểu thuyết "Tết Đoan Ngọ" này đối với tác giả của chúng ta thực sự có ý nghĩa trọng đại, người thưởng thức tác phẩm này cũng không thể quên điểm đó.

("Về Lỗ Tấn và tác phẩm của ông", trang 80, Thành Phưởng Ngô: "Bình luận về ")

Đoạn văn này, tuy lặp đi lặp lại than vãn, dường như vẫn chưa nói rõ cái gọi là "biểu hiện bản ngã" là chỉ khía cạnh nào ẩn chứa trong "Tết Đoan Ngọ" (theo tôi thấy, Tết Đoan Ngọ vẫn là một tác phẩm bóc trần những điểm yếu của con người, chính là giống với "Quê cũ", nên ý nghĩa ẩn chứa trong đó, khía cạnh rất nhiều), nhưng sau khi suy ngẫm, tôi cho rằng – tất nhiên chỉ là tôi cho rằng – có lẽ là ám chỉ những tình cảm như "phẫn thế tật tục, tài cao không được gặp thời" đã tạo thành "nỗ lực" của "biểu hiện bản ngã" trong "Tết Đoan Ngọ". Nếu kết luận suy ngẫm này của tôi không sai, tôi lại không thể không nói rằng ấn tượng tôi có được từ nguyên văn, lại khác xa điều này. Tôi cho rằng bề ngoài "Tết Đoan Ngọ" tuy rất giống việc tác giả mượn đó để phát tiết nỗi bất bình, nhưng ý nghĩa chính bên trong lại vẫn là bóc trần những điểm yếu của nhân tính, mà lấy "gần như nói" làm phương tiện biểu hiện. Ở đây, tác giả đã khắc họa rất khéo léo lòng tư lợi của nhân loại "đổi chỗ thì đều như nhau"; và rất thẳng thắn nói với chúng ta rằng, chính bản thân ông cũng chẳng phải là bậc thánh nhân ngoại lệ gì. Trong "Tết Đoan Ngọ", khi viết về việc Phương Huyền Xước hỏi vay tiền Kim Vĩnh Sinh bị từ chối, có đoạn thế này:

Phương Huyền Xước cúi đầu xuống, cảm thấy điều này cũng chẳng có gì lạ. Vả lại chính mình và Kim Vĩnh Sinh vốn dĩ rất xa cách. Tiếp đó ông nhớ lại chuyện cuối năm ngoái, lúc ấy có một người đồng hương đến vay mười đồng bạc, ông rõ ràng lúc bình thường đã nhận được biên lai lĩnh tiền của nha môn rồi, vì sợ người này sau này chưa chắc đã trả tiền, liền giả bộ vẻ mặt khó xử, nói rằng nha môn vốn không lĩnh được lương bổng, trường học lại không phát lương, thật sự là "lực bất tòng tâm", rồi đưa người ta về tay không. Ông tuy bản thân không nhìn thấy mình đã làm ra vẻ mặt gì, nhưng lúc này lại cảm thấy rất lúng túng, môi hơi động một chút, lại lắc lắc đầu. Hơn nữa cuối bài "Tết Đoan Ngọ", còn có một đoạn:

Lúc này, ông chợt lại nhớ đến chuyện sau khi bị Kim Vĩnh Sinh sai khiến rời đi. Lúc ấy ông thẫn thờ đi ngang qua "Đạo Hương Thôn", nhìn thấy trước cửa tiệm treo nhiều tấm quảng cáo chữ to bằng đấu rằng: "Giải nhất mấy vạn đồng", dường như nhớ lại trong lòng cũng động đậy một chút, hoặc có lẽ đã chậm bước chân lại rồi, nhưng dường như vì tiếc sáu hào tiền còn lại duy nhất trong ví, nên cũng đã quyết tâm dứt khoát đi xa. Đây lại là sự tự phê bình sâu sắc và thẳng thắn.

Tôi cảm thấy hai đoạn này còn khiến tôi cảm động hơn những lời lẽ nghĩa khí hào sảng khóc lóc thảm thiết; khiến tôi cũng "nỗ lực muốn nghĩ về bản thân mình, khiến tôi hổ thẹn, thúc giục tôi tự làm mới mình". Nhân loại vốn dĩ là thứ rất không hoàn mỹ, thánh nhân toàn bích là không có. Nhưng trần trụi bóc trần chính mình cho thế nhân xem, trong cái thế giới hiện nay, đáng tiếc lại không nhiều. Lỗ Tấn nghiêm mặt, chuyên bóc trần lớp áo khoác giả dối của người khác, nhưng chúng ta không hề thấy đáng ghét, chính vì ông cũng nghiêm khắc tự phê bình, tự phân tích chính mình đấy thôi! Những quý ông ghét ông nói nhiều; coi ông như quạ đen, hễ mở miệng là "điềm gở". Hơn nữa còn coi ông là "quạ lửa", ông đến nơi nào là nơi đó cháy. Thế nhưng Lỗ Tấn không nản lòng, không thỏa hiệp. Trong bài "Người chiến sĩ như thế" ("Cỏ hoang", trang 77), ông lớn tiếng gọi rằng:

Cần phải có một loại chiến sĩ như thế!

Đã không còn là kẻ ngu muội như thổ dân châu Phi mà vác súng Mauser sáng loáng; cũng không phải mệt mỏi như lính Lục doanh Trung Quốc mà lại đeo súng lục. Anh ta không hề cầu linh phù từ áo giáp bằng da trâu và sắt vụn; anh ta chỉ có chính mình, nhưng cầm trong tay ngọn lao ném, loại mà người man di thường dùng.

Anh ta bước vào trận thế không có gì cả, những gì gặp phải đều gật đầu với anh ta một kiểu. Anh ta biết cái gật đầu này chính là vũ khí của kẻ thù, là loại vũ khí giết người không thấy máu, rất nhiều chiến sĩ đều chết ở đây, cũng như đạn pháo vậy, khiến dũng sĩ không có chỗ dùng sức.

Những kẻ trên đầu có đủ loại cờ xí, thêu những danh xưng mỹ miều: nhà từ thiện, học giả, văn sĩ, bậc trưởng thượng, thanh niên, nhã nhân, quân tử... Dưới đầu có đủ kiểu áo khoác, thêu những hoa văn đẹp đẽ: học vấn, đạo đức, quốc túy, dân ý, logic, công nghĩa, văn minh phương Đông.

Nhưng anh ta đã giơ ngọn lao lên.

Anh ta mỉm cười, nghiêng mình ném một cái, lại trúng ngay tim bọn chúng.

Tất cả đều đổ sụp xuống – nhưng chỉ có một chiếc áo khoác, bên trong không có gì cả.

Vật không có gì cả đã thoát chạy, giành được thắng lợi, vì lúc này anh ta trở thành kẻ tội nhân làm hại những loại người như nhà từ thiện.

Anh ta bước đi những bước lớn trong trận thế không có gì cả, lại nhìn thấy kiểu gật đầu ấy, những lá cờ đủ loại, những chiếc áo khoác đủ kiểu... Nhưng anh ta đã giơ ngọn lao lên.

Cuối cùng anh ta già đi trong trận thế không có gì cả, chết già. Cuối cùng anh ta không phải là chiến sĩ, nhưng vật không có gì cả lại là kẻ thắng.

Trong cảnh ngộ như thế, ai cũng không nghe thấy tiếng gọi chiến đấu: thái bình. Thái bình... Nhưng anh ta đã giơ ngọn lao lên!

Đọc xong bài tạp văn ngắn này, tôi liền nghĩ Lỗ Tấn thật là một ông lão cay nghiệt bướng bỉnh biết bao! Thế nhưng còn không thể không xem mấy câu trong "Lời bạt" của cuốn "Phần":

Còn như đối với người khác, ... còn muốn làm cho những thứ ghét văn chương của tôi được nôn mửa một chút – chính tôi biết, tôi không đại lượng, những thứ đó vì văn chương của tôi mà nôn mửa, tôi cũng rất vui. ... Tôi quả thực thường giải phẫu người khác, nhưng càng là không nể nang gì mà giải phẫu chính mình, bày ra một chút, những nhân vật yêu chuộng sự ấm áp đã cảm thấy lạnh lẽo rồi, nếu phơi bày toàn bộ máu thịt của tôi ra, kết cục không biết sẽ thế nào. Tôi có lúc cũng muốn cứ thế mà xua đuổi người bên cạnh, đến lúc đó còn không ghét bỏ tôi, cho dù là cú rắn quỷ quái, cũng là bạn của tôi, đó mới thực sự là bạn của tôi. Giả sử đến cả cái này cũng không có, thì chính là tôi một mình cũng được. Nhưng bây giờ tôi không. Vì, tôi còn chưa dũng cảm đến thế, nguyên nhân đó là tôi còn muốn sống, trong xã hội này. Còn có một nguyên nhân nhỏ, trước kia cũng đã nhiều lần tuyên bố, đó là cứ cố ý làm cho cái gọi là hạng người quân tử chính nhân kia khó chịu thêm mấy ngày, nên bản thân liền đặc biệt để lại mấy miếng giáp sắt trên người, đứng đó, cho thế giới của bọn chúng có thêm một chút khiếm khuyết, cho đến khi chính tôi chán rồi, muốn cởi bỏ đi mới thôi.

("Viết sau cuốn ", "Phần", trang 300)

Xem kìa! Cái giọng điệu của đứa trẻ già này mới quyến rũ làm sao!

Bốn

Nếu bạn đã đọc kỹ ba tập tạp cảm của Lỗ Tấn một lượt, bạn chắc sẽ không phản đối tôi gọi ông là "đứa trẻ già" đâu! Trương Định Hoàng nói về Lỗ Tấn:

Đã không còn là nỗi cảm thương bồng bột của thời thanh niên ca ngợi gào thét nữa, mà là tiếng thở dài của người lái đò sau khi đã nếm trải đủ nỗi ưu hoạn trong chuyến hải trình nhân sinh, phát ra vô cùng nhỏ, đồng thời nơi phát ra lại vô cùng sâu.

Lời này tự nhiên là luận điểm xác đáng; chúng ta mở "Gào thét", "Bàng hoàng", "Hoa cái tập" ra, lúc nào ở đâu cũng có thể lấy làm chứng cứ. Nhưng chúng ta cũng không thể quên, người lái đò đã "nếm trải đủ nỗi ưu hoạn trong chuyến hải trình nhân sinh" này, tuy một mặt nói:

Vốn tưởng rằng bây giờ đã không còn là người không nói không được nữa rồi.

("Tựa Gào thét")

Mặt khác lại nói:

Nhưng tôi không có tư tưởng như suối phun, văn chương vĩ đại hoa mỹ, cũng không có chủ nghĩa cần tuyên truyền, cũng không muốn phát động một phong trào nào cả.

(Viết sau cuốn "Phần")

Thế nhưng trong ngực ông cháy rực ngọn lửa thiếu niên, về mặt tinh thần, ông là một "đứa trẻ già"! Ông không có chủ nghĩa cần tuyên truyền, cũng không muốn phát động một phong trào nào cả, thế nhưng trong các tác phẩm của ông, cũng không có tiếng thở dài "nhân sinh vô thường", cũng không có sự hâm mộ và tự an ủi tạm bợ của tuổi xế chiều (như nhiều nhà văn thường có), ngược lại, trong các tác phẩm của ông lại tràn đầy tiếng gọi phản kháng và sự bóc trần không chút tình thương. Phản kháng mọi sự áp bức, bóc trần mọi sự giả dối! Độc nhọt của nước Trung Quốc cũ quá nhiều, ông không nhịn được cầm dao hết lần này đến lần khác không hiểu thế sự mà cứ đâm mãi. Chúng ta mở ba tập tạp cảm của Lỗ Tấn ra xem, thì phần lớn "Nhiệt phong" – tập tạp cảm thứ nhất – là khoét bỏ "quốc nhọt" của dân tộc Trung Hoa, trong "Hoa cái tập" – tập tạp cảm thứ hai, chúng ta thấy Lỗ Tấn ngoài việc dũng cảm khoét bỏ độc nhọt ra, lại thỉnh thoảng có nỗi phẫn nộ mới "năm tháng đã khác, độc nhọt vẫn còn". Những bài "Chợt nhớ đến" một, ba, bốn, bảy, vân vân (xem "Hoa cái tập"), "Cái này và cái kia" ("Hoa cái tập", trang 142 đến 153), "Hoa hồng không hoa" kỳ ba ("Hoa cái tập tục biên", 118), "Chuyện tào lao cuối xuân" ("Phần", 213), "Bàn lại chuyện tháp Lôi Phong sụp đổ" ("Phần", 201), "Cảm tưởng khi xem gương" ("Phần", 207) vân vân, đều tràn đầy màu sắc này. Lỗ Tấn phẫn nộ nói:

Chẳng lẽ cái gọi là quốc tính, thực sự khó thay đổi đến thế sao? Nếu như vậy, vận mệnh tương lai thì đại khái có thể nghĩ ra rồi, cũng vẫn là một câu nói đã nhàm tai: cổ dĩ hữu chi.

("Hoa cái tập", trang 11)

Ông lại nói:

Nhìn xem diễn đàn trên báo chương, không khí "phản cải cách" đậm đặc cùng cực rồi, cả xe những "tổ truyền", "lệ cũ", "quốc túy" vân vân, đều muốn đến chất lên đường cái, chôn sống tất cả mọi người. ... Tôi nghĩ, biện pháp hiện nay, trước hết vẫn phải dùng cái "tư tưởng cách mạng" mà "Thanh niên mới" mấy năm trước đã nói. Vẫn là câu nói này, tuy không tránh khỏi bi ai, nhưng tôi cho rằng ngoài ra không còn cách nào khác.

("Hoa cái tập", trang 15)

Những bài thu trong "Nhiệt phong" là tạp cảm làm từ năm 1918 đến 1924, trong sáu năm này, chúng ta thấy sự bùng nổ của phong trào "tư tưởng cách mạng", thấy khoảnh khắc nó hoành hành không ai bì nổi, thấy nó cuối cùng dần dần mềm yếu đi, bị lợi dụng, bị hiểu lầm đi, đến năm 1924, hầu như đã biến mất không dấu vết. Có phải độc nhọt của nước Trung Quốc cũ đã được khoét đi rồi? Không phải! Lỗ Tấn trong bài tạp cảm "Trường thành" nói:

Tôi luôn cảm thấy xung quanh có trường thành vây quanh. Vật liệu cấu thành trường thành này, là những viên gạch cũ sẵn có và những viên gạch mới bồi thêm. Hai thứ liên kết thành một khối tạo nên thành vách, vây khốn mọi người. Bao giờ mới không bồi thêm gạch mới cho trường thành đây.

("Hoa cái tập", trang 55)

Những viên gạch cũ sẵn có và những viên gạch mới bồi thêm liên kết thành một khối lại tạo nên bức tường thành kiên cố trói buộc lòng người chính là tình trạng sau năm 1924. Ở một nơi khác, Lỗ Tấn có lời châm biếm cực kỳ tuyệt diệu:

Ở góc báo chương thường thấy những lời dạy bảo khẩn thiết của thanh niên: kính tiếc giấy chữ đấy; lưu tâm quốc học đấy; Ibsen thế này, Romain Rolland thế kia đấy. Thời gian và văn tự đã là hai thứ khác nhau, nhưng hàm nghĩa lại khiến tôi thấy rất quen tai: giống hệt như những lời dạy bảo của bậc trưởng thượng mà tôi từng nghe hồi còn nhỏ vậy.

("Hoa cái tập tục biên", 119)

Thế nhưng tiếng nói tấn công vào quốc nhọt của nước Trung Quốc cũ, hầu như chỉ còn lại một mình Lỗ Tấn. Những tạp cảm ông viết năm 1925, hiện thu trong "Hoa cái tập", dung lượng lại còn nhiều hơn sáu năm từ 1918 đến 1924. Những bài viết năm 1926, dường như còn nhiều hơn. Tinh thần của ông lão này giữa chốn "cô độc", và sự "tàn tạ" của phần lớn thanh niên, đã tạo thành một sự đối chiếu rất đáng chú ý.

Lỗ Tấn không chịu tự cho mình là "chiến sĩ", hay "người dẫn đường" của thanh niên. Ông nói trong "Viết sau cuốn ":

Nếu nói là dẫn đường cho người khác, thì lại càng không dễ, vì đến bản thân tôi còn chưa rõ nên đi thế nào. Trung Quốc đại khái có khá nhiều "tiền bối" và "người dẫn đường" của thanh niên nhỉ, nhưng đó không phải là tôi, tôi cũng không tin họ. Tôi chỉ biết rất chính xác một điểm cuối, đó là: phần mộ. Thế nhưng điều này mọi người đều biết, không cần ai chỉ dẫn. Vấn đề là con đường từ đây đến đó. Đó tất nhiên không chỉ một đường, tôi thì lại đúng là không biết đường nào tốt, mặc dù đến nay đôi khi cũng vẫn còn đang tìm kiếm. Trong khi tìm kiếm, tôi lại sợ quả chưa chín của mình lại vô tình làm chết người thích quả của mình, mà những thứ ghét tôi như cái gọi là quân tử chính nhân kia lại cứ vương vã, nên tôi nói chuyện thường không tránh khỏi hàm hồ, dừng lại, trong lòng nghĩ: Đối với món quà tặng cho độc giả yêu thích mình, hoặc có lẽ tốt nhất không bằng là một "không có gì cả". Bản in các tác phẩm dịch của tôi, ban đầu, in một lần là một nghìn, sau đó thêm năm trăm, gần đây là hai nghìn đến bốn nghìn, mỗi lần tăng thêm, tôi tất nhiên là vui lòng, vì có thể kiếm tiền, nhưng cũng kèm theo nỗi buồn, sợ có hại cho độc giả, vì thế làm văn thì thường thận trọng hơn, do dự hơn. Có người cho rằng tôi viết bừa, thẳng thắn bày tỏ lòng mình, thực ra không hẳn là thế, nỗi lo lắng của tôi không ít. Bản thân tôi sớm biết rốt cuộc không phải là chiến sĩ gì nữa rồi, hơn nữa cũng không thể xưng là kẻ tiên phong, nên mới có nhiều lo lắng và hồi ức như vậy. Còn nhớ ba bốn năm trước, có một học sinh đến mua sách của tôi, từ trong túi áo lấy tiền ra đặt vào tay tôi, đồng tiền đó còn mang theo nhiệt độ cơ thể. Nhiệt độ này đã đóng dấu vào lòng tôi, đến nay mỗi khi muốn viết văn, vẫn thường khiến tôi sợ làm hại loại thanh niên này, chần chừ không dám hạ bút. Những ngày tôi nói chuyện không hề kiêng nể gì, e rằng chưa chắc đã còn nữa nhỉ. Nhưng cũng thỉnh thoảng nghĩ, thực ra tốt nhất vẫn là nói chuyện không kiêng nể gì, mới xứng với loại thanh niên này. Nhưng đến nay cũng vẫn chưa có quyết tâm làm thế.

Nhưng chúng ta không thể mắc mưu Lỗ Tấn, mà cho rằng ông thực sự không chỉ đường, ông quả thực không có chủ nghĩa cần tuyên truyền, cũng không muốn phát động phong trào nào cả. Ông không bao giờ bày ra bộ mặt "tôi là người dẫn đường của thanh niên", nhưng ông quả thực đã chỉ cho thanh niên một phương châm lớn: phương châm lớn về cách sống thế nào, cách hành động thế nào. Lỗ Tấn quyết không chịu đưa ra hô hào trước mặt thanh niên, hay nghiêm mặt dạy bảo họ, nhưng trong tác phẩm của ông có rất nhiều điều chỉ dẫn thanh niên nên sống thế nào, hành động thế nào. Trong các tiểu thuyết sáng tác của ông có lời giải thích ở mặt trái, trong tạp cảm và tạp văn của ông lại có lời giải thích ở mặt phải. Chỉ đọc tiểu thuyết sáng tác của Lỗ Tấn, chưa chắc đã có thể hiểu hoàn toàn dụng ý của ông, bắt buộc phải đọc cả các tập tạp cảm của ông.

Lỗ Tấn từng nói những lời gì với thanh niên hiện đại? Chúng ta hãy tìm xem:

Trên đời nếu vẫn còn những người thực sự muốn sống tiếp, thì trước hết phải dám nói, dám cười, dám khóc, dám giận, dám chửi, dám đánh, ở cái nơi đáng nguyền rủa này đánh lui thời đại đáng nguyền rủa.

("Hoa cái tập", trang 40)

Việc khẩn cấp trước mắt của chúng ta, là: một là sinh tồn, hai là no ấm, ba là phát triển. Nếu có kẻ cản trở tiền đồ này, dù là cổ hay kim, là người hay quỷ, là Tam phần Ngũ điển, Bách Tống Thiên Nguyên, Thiên cầu Hà đồ, người vàng tượng ngọc, thuốc tễ tổ truyền, cao đơn thuốc bí truyền, tất cả đều đạp đổ hắn.

("Hoa cái tập", trang 43)

Ở một nơi khác, chúng ta thấy Lỗ Tấn lại giải thích thêm rằng:

... Nhưng nếu nhất định hỏi tôi, thanh niên nên hướng tới mục tiêu nào, thì, tôi chỉ có thể nói ra lời tôi thiết kế cho người khác, đó là, một là sinh tồn, hai là no ấm, ba là phát triển. Có kẻ dám đến cản trở ba việc này, dù là ai, chúng ta đều phản kháng, tiêu diệt hắn! Nhưng còn phải bổ sung mấy câu để tránh hiểu lầm, đó là: cái gọi là sinh tồn của tôi, không phải là sống tạm bợ; cái gọi là no ấm, không phải là xa xỉ; cái gọi là phát triển, cũng không phải là buông thả. ... Người Trung Quốc tuy nghĩ ra các loại hương lý sống tạm bợ, đáng tiếc cuối cùng không thực hiện được. Nhưng tôi lại thay họ phát hiện ra, các bạn chắc biết rồi nhỉ, đó chính là nhà tù thứ nhất của Bắc Kinh. Nhà tù này ở trên bãi trống ngoài cửa Tuyên Vũ, không sợ hỏa hoạn của nhà hàng xóm; mỗi ngày hai bữa, không lo lạnh đói; sinh hoạt có định giờ, sẽ không hại thân; kết cấu kiên cố, sẽ không sụp đổ; cai ngục quản lý, sẽ không tái phạm tội; bọn cướp là quyết không đến cướp đâu. Sống ở trong đó, an toàn biết bao, thực sự là "con cái nhà quyền quý không ngồi dưới mái nhà cheo leo" rồi. Nhưng thiếu mất một thứ: tự do. Cổ huấn dạy chính là cách sống như thế này. Dạy người không được động. ... Tôi cho rằng nhân loại vì hướng lên, tức là phát triển cái thấy của mình, nên hoạt động, hoạt động mà có đôi chút sai sót, cũng không sao. Chỉ duy nhất sống tạm bợ dở sống dở chết, là sai sót toàn diện. Vì nó treo cái biển hiệu sống, thực ra lại dẫn người ta đến con đường chết!

("Hoa cái tập", trang 49 đến 50)

Những lời này, dường như đều nhạt nhẽo vô vị, nhưng chính những lời nhạt nhẽo vô vị này lại là thứ thanh niên cần nhất, mà cũng là thứ họ bỏ qua nhất; Lỗ Tấn lại từng nói:

Thanh niên lại cần gì tìm cái người dẫn đường treo biển hiệu vàng chứ? Không bằng tìm bạn bè, liên hợp lại, cùng hướng về phía dường như có thể sinh tồn mà đi. Các bạn có nhiều là sức sống, gặp rừng sâu, có thể khai khẩn thành đất bằng, gặp đồng hoang, có thể trồng cây, gặp sa mạc, có thể đào giếng suối.

("Hoa cái tập", trang 54)

Đại khái có người đối với những lời này lại muốn hét lớn: "Cái này cũng nhạt nhẽo vô vị!" Không sai! Quả thực là nhạt nhẽo vô vị, nhưng đến chuyện nhạt nhẽo vô vị mà cũng không thể thực hiện, nguyên nhân bình thường nằm ở chỗ "không làm". Lỗ Tấn lại phân tích nói:

Thứ nhất cần trí nhớ. Trí nhớ không tốt, là có ích cho mình mà có hại cho con cháu. Mọi người vì có thể quên đi, nên tự mình có thể dần dần thoát khỏi nỗi khổ đau đã chịu, nhưng cũng vì có thể quên đi, nên thường y như cũ mà phạm lại sai lầm của người đi trước.

("Phần", trang 167)

Tiếp theo cần "tính kiên trì". Lỗ Tấn có một ví dụ rất thú vị:

Tôi đôi khi cũng thỉnh thoảng đi xem hội thể thao của trường... Khi chạy đua, đại khái là ba bốn người nhanh nhất vừa đến điểm quyết thắng, những người còn lại liền buông lỏng, có mấy người còn đến mức mất cả dũng khí chạy hoàn thành vòng đua đã định, giữa chừng chen vào đám đông khán giả; hoặc giả vờ ngã, để đội Chữ Thập Đỏ dùng cáng khiêng đi. Giả sử có người tuy tụt hậu, nhưng vẫn cố chạy, mọi người liền chê cười anh ta. Đại khái là vì anh ta quá không thông minh, vì cái gọi là "không biết xấu hổ khi về cuối" đấy thôi. Nên Trung Quốc vốn dĩ ít có anh hùng thất bại, ít có sự phản kháng kiên trì, ít có võ nhân dám một mình giao chiến, ít có người điếu tang dám vỗ vào người phản bội mà khóc; thấy thắng thì lũ lượt tụ tập, thấy điềm bại thì lũ lượt trốn chạy.

("Hoa cái tập", trang 150)

Lỗ Tấn khuyến khích thanh niên đi hoạt động trừ cũ đổi mới, nói:

Tôi chỉ không hiểu người Trung Quốc tại sao đối với tình trạng cũ lại bình tâm tĩnh khí đến thế, đối với cơ duyên mới hơn lại cau mày nhăn mặt; đối với cục diện đã thành lại ủy khúc cầu toàn, đối với việc mới nhen nhóm lại cầu toàn trách móc!

Những vị tiên sinh trí thức cao siêu mà tầm mắt xa rộng khai sáng chúng ta: sinh ra nếu không phải thánh hiền, hào kiệt, thiên tài, thì đừng sinh ra; viết ra nếu không phải tác phẩm bất hủ, thì đừng viết; cải cách nếu không phải một cái là biến thành thế giới cực lạc, hoặc, ít nhất có thể cho tôi(!) có nhiều chỗ tốt hơn, thì tuyệt đối đừng động!

... Vậy thì, ông ta là phái bảo thủ sao? Nghe nói: không hẳn. Ông ta chính là nhà cách mạng. Chỉ duy nhất ông ta có phương pháp cải cách công bằng, chính đáng, ổn định, viên mãn, hòa bình, không có lưu tệ; hiện đang nghiên cứu trong phòng nghiên cứu kia kìa, – chỉ là còn chưa nghiên cứu xong.

Khi nào nghiên cứu xong? Đáp: không biết chừng.

Bước đi đầu tiên của đứa trẻ mới học đi, trong mắt người lớn, quả thực là ấu trĩ, nguy hiểm, không ra hình thù gì, hoặc đơn giản là nực cười. Nhưng dù người đàn bà ngu xuẩn thế nào, thì vẫn luôn bằng tâm hồn hy vọng khẩn thiết, nhìn nó bước ra bước đầu tiên đó, quyết sẽ không vì cách đi của nó ấu trĩ, sợ sẽ cản trở lộ trình của kẻ giàu có mà "bức tử" nó; cũng sẽ không đến mức nhốt nó trên giường, bắt nó nằm đó nghiên cứu đến khi có thể chạy bay mới xuống đất. Vì cô ta biết: giả sử làm thế, cho dù lớn đến một trăm tuổi cũng vẫn không biết đi.

("Hoa cái tập", trang 152)

Ý kiến của ông đối với giới văn nghệ hiện nay, cũng là khuyến khích thanh niên nỗ lực táo bạo đi sáng tác, đừng sợ ấu trĩ (xem "Phần" trang 101 bài "Trước khi chưa có thiên tài").

Đối với cái gọi là quân tử chính nhân hạng học giả lừa dối thanh niên, ông nói trong bài "Một chút ví dụ":

... Loại dê núi như vậy tôi chỉ gặp một lần, quả thực là đi trước một đàn dê nhà, trên cổ còn treo một cái chuông nhỏ, làm huy chương của giai cấp trí thức. ... Trong đám người cũng rất có loại dê núi này, có thể dẫn dắt quần chúng đi một cách ổn thỏa bình tĩnh, cho đến nơi họ đáng phải đến. Viên Thế Khải hiểu một chút chuyện này, đáng tiếc dùng không khéo lắm, ... thế nhưng "kinh một việc, dài một trí", thế kỷ hai mươi đã qua một phần tư, người thông minh đeo chuông nhỏ trên cổ là thế nào cũng gặp vận đỏ thôi, tuy hiện nay bề ngoài vẫn không tránh khỏi có chút trắc trở nhỏ.

Lúc đó, mọi người, đặc biệt là thanh niên, thì đều quy củ, không kiêu căng, cũng không dao động, một lòng hướng về "đường chính" mà tiến tới, chỉ là không có ai hỏi –

"Đi đâu?"

Quân tử nếu nói: "Dê thì mãi là dê, không thành một hàng dài thuận theo mà đi, còn có cách nào khác chứ? Ngươi không thấy con lợn sao? Kéo dài, chạy trốn gào thét, vùng vẫy, cuối cùng cũng vẫn bị bắt đến nơi nhất định phải đi, những cuộc bạo động kia, bất quá là phí sức mà thôi."

Đây là nói: dù chết cũng nên như dê, làm cho thiên hạ thái bình, bớt sức cho nhau.

Kế hoạch này tất nhiên rất ổn thỏa, rất đáng khâm phục. Thế nhưng, ngươi không thấy con lợn rừng sao? Nó dùng hai cái răng, khiến thợ săn già cũng không tránh khỏi phải thoái lui. Cái răng này, chỉ cần lợn thoát ra khỏi cái chuồng lợn do nô lệ chăn lợn tạo ra, bước vào núi rừng, không bao lâu sau sẽ mọc ra thôi.

("Hoa cái tập tục biên", trang 32 đến 33)

Thế nhưng Lỗ Tấn cũng không tán thành sự hy sinh vô nghĩa, như kiểu "thỉnh nguyện" vân vân. Sau khi thảm án Bắc Kinh "18 tháng 3" xảy ra, Lỗ Tấn có mấy bài tạp cảm viết về việc này, trong bài "Đất chết", ông nói:

Nhưng tôi lại khẩn thiết hy vọng: việc thỉnh nguyện, từ nay có thể dừng lại được rồi. Nếu dùng máu nhiều thế này, lại đổi được một sự giác ngộ và quyết tâm như thế này, hơn nữa mãi mãi ghi nhớ, thì dường như vẫn chưa thể coi là lỗ vốn quá lớn.

("Hoa cái tập tục biên", trang 91)

Trong bài "Lời tào lao", Lỗ Tấn lại nói chi tiết hơn:

Việc thỉnh nguyện, tôi vốn dĩ không cho là phải, nhưng không phải vì sợ cuộc thảm sát như ngày 18 tháng 3. Cuộc thảm sát như thế, tôi thực sự không mơ tưởng đến, mặc dù tôi vốn thường dùng ý nghĩa "lại lại" để dò xét người Trung Quốc chúng ta. Tôi chỉ biết bọn chúng tê liệt, không có lương tâm, không đáng để nói chuyện, huống chi là thỉnh nguyện, huống chi lại là tay không, nhưng không ngờ lại âm độc và hung tàn đến thế. ... Có vài thứ – tôi gọi chúng là gì nhỉ, tôi không nghĩ ra – nói: thủ lĩnh quần chúng nên chịu trách nhiệm về mặt đạo nghĩa. Những thứ này dường như thừa nhận rằng đối với quần chúng tay không nên nổ súng, trước phủ chấp chính vốn là "đất chết", người chết cũng như tự mình nộp mạng vào lưới vậy. ...

Cải cách tất nhiên không tránh khỏi đổ máu, nhưng đổ máu không đồng nghĩa với cải cách. Việc sử dụng máu, cũng như tiền bạc vậy, keo kiệt thì tất nhiên là không được, lãng phí cũng thất sách lớn. Tôi đối với những người hy sinh lần này, vô cùng cảm thấy bi ai.

Chỉ mong việc thỉnh nguyện như thế này, từ nay dừng lại là tốt. ...

Công đức mà người chết lần này để lại cho người sau, là đã xé nát lớp mặt người của bao nhiêu thứ, phơi bày trái tim âm độc ngoài dự kiến kia ra, dạy cho những người chiến đấu tiếp theo những phương pháp chiến đấu khác biệt.

("Hoa cái tập tục biên", trang 109 đến 111)

Trong bài "Hoa hồng không hoa" kỳ hai phần tám, Lỗ Tấn lại có mấy câu như thế này:

Nếu Trung Quốc vẫn chưa đến nỗi diệt vong, thì sự thật lịch sử đã qua đã dạy chúng ta, chuyện tương lai sẽ nằm ngoài dự kiến của kẻ tàn sát –

Đây không phải là sự kết thúc của một việc, mà là sự bắt đầu của một việc.

Lời dối trá viết bằng mực, quyết không che đậy được sự thật viết bằng máu.

Nợ máu phải dùng vật đồng loại để trả. Trì hoãn càng lâu, càng phải trả lãi lớn hơn!

("Hoa cái tập tục biên", trang 88)

Năm

Tạm rời tạp cảm của Lỗ Tấn, xem tiểu thuyết sáng tác của Lỗ Tấn nhé. Trước đã nói, những người thích đọc tiểu thuyết sáng tác của Lỗ Tấn, không nên không xem tạp cảm của Lỗ Tấn; tạp cảm có thể giúp bạn hiểu rõ ý nghĩa của tiểu thuyết hơn, ít nhất, đối với bản thân tôi, quả thực có trải nghiệm này.

"Gào thét" thu mười lăm bài, "Bàng hoàng" thu mười một bài, ngoài vài bài ngoại lệ, như "Chuyện Bất Chu sơn", "Thỏ và mèo", "Gia đình hạnh phúc", "Chuyện cũ", vân vân, phần lớn đều là mô tả tư tưởng và cuộc sống của "con cái nước Trung Quốc cũ". Tôi nói là "nước Trung Quốc cũ", không hàm chứa ý nghĩa "đã qua rồi", theo lý thì đây là thứ nên bị bỏ lại phía sau mà trở thành "đã qua rồi", nhưng "lý" ở Trung Quốc rất khó nói, nên "con cái nước Trung Quốc cũ" trong "Gào thét" và "Bàng hoàng", chúng ta ngày nay vẫn có thể gặp ở bất cứ lúc nào bất cứ nơi đâu, và về sau chắc chắn vẫn sẽ còn thường xuyên gặp lại. Chúng ta đọc những cuốn tiểu thuyết này, tiếp xúc với những nhân vật có tư tưởng cuộc sống hoàn toàn khác chúng ta, mà có sự đồng cảm vô cùng thân thiết; chúng ta buồn cùng chị Đơn Tứ Tẩu, chúng ta yêu ông Khổng Ất Kỷ lười biếng sống tạm bợ, chúng ta không quên được anh Nhuận Thổ đang cõng gánh nặng cuộc sống mà tê liệt, lòng chúng ta nặng trĩu vì Tường Lâm Tẩu, chúng ta với tâm trạng căng thẳng theo dõi sự mạo hiểm của Ái Cô, chúng ta khinh bỉ nhưng lại thương xót lại yêu A Q... Tóm lại, phản ứng về mặt tình cảm do tư tưởng cuộc sống của tất cả những nhân vật này gợi lên trong chúng ta, là ghét là yêu là thương, đều trộn lẫn vào nhau, không phân biệt rõ ràng. Chúng ta chỉ cảm thấy đây là của Trung Quốc, đây chính là tư tưởng và cuộc sống của chín mươi chín phần trăm người Trung Quốc hiện nay, đây chính là nhân sinh của nước Trung Quốc lớn bao quanh bên ngoài "thế giới nhỏ" của chúng ta! Và lý do chúng ta cảm thấy sâu sắc một nỗi bi ai cô độc, nguyên nhân bình thường cũng nằm ở đây. Trên linh hồn của những "con cái nước Trung Quốc cũ" này, cõng gánh nặng truyền thống mấy nghìn năm, mặt mũi của họ đáng ghét, cuộc sống của họ đáng nguyền rủa, thế nhưng bạn không thể không thừa nhận sự tồn tại của họ, và không thể không hổ thẹn tự phản tỉnh xem linh hồn của chính mình rốt cuộc đã hoàn toàn trút bỏ gánh nặng truyền thống mấy nghìn năm hay chưa. Tôi cho rằng lý do "Gào thét" và "Bàng hoàng" đáng đọc và buộc chúng ta phải đọc đi đọc lại mà không chán, nguyên nhân căn bản chính nằm ở điểm này.

Kiến giải của mọi người khó lòng đồng nhất, và thường có những kiến giải hoàn toàn trái ngược; nên những điều nói trên, chỉ là "tôi cho rằng" mà thôi. Nhưng đoạn văn dưới đây lại không thể không chép ra xem:

... Trong mười lăm tác phẩm tổng cộng, tôi cho rằng chín bài phía trước và sáu bài phía sau, dù là nội dung hay phong cách, đều không giống nhau. Người biên tập không biết là cố ý hay vô ý, vừa vặn chia mục lục làm hai mặt theo cách phân chia của tôi. Nếu chúng ta dùng những từ ngữ đơn giản để đánh dấu hai bộ khác biệt này, thì, chín bài phía trước là "tái hiện", sáu bài phía sau là "biểu hiện".

Nói một cách nghiêm túc, trong chín bài phía trước, bài "Quê cũ" nên được đưa vào tác phẩm phía sau, thế nhưng "AQ chính truyện" dưới đây lại là tác phẩm phía trước, hơn nữa lại là một bài rất quan trọng trong đó, nên về sự tiện lợi, không ngại đặt ngang hàng với các tác phẩm phía trước.

Các tác phẩm phía trước có một màu sắc chung, đó chính là sự thuật lại tái hiện. Không chỉ "Nhật ký người điên", "Khổng Ất Kỷ", "Chuyện tóc", "AQ chính truyện" là như vậy, mà vài loại khác cũng không ngoài là những sự thuật lại (description). Mục đích của những sự thuật lại này, gần như toàn bộ ở chỗ xây dựng (buildup) các tính cách điển hình (typicalcharacter); nỗ lực của tác giả dường như không nằm ở thế giới mà ông thuật lại, mà ở điển hình của cư dân thế giới này. Nên từng điển hình này được xây dựng xong, mà thế giới họ cư ngụ ngược lại rất mơ hồ. Nguyên nhân thế nhân ca tụng sự thành công của tác giả, là vì điển hình của ông đã được xây dựng, nhưng không biết thất bại của tác giả, cũng chính là ở chỗ này. Tác giả quá vội, quá vội vàng tái hiện điển hình của mình, tôi cho rằng tác giả nếu có thể không vội vàng theo đuổi "điển hình" như vậy, ông ấy luôn có thể tìm ra một chút "phổ biến" (allgemein) ra được.

Chúng ta nhìn những điển hình này mù quáng cử động trong thế giới của họ, như chúng ta chạy đến một quốc gia chưa từng đến, nhìn thấy những người hình thù kỳ quái đủ loại đang hành động một cách vô ý thức, không có chỗ nào giống chúng ta có thể khiến chúng ta đoán được trạng thái tâm lý của họ. Mà tác giả lại dường như không thế thì không đủ để tái hiện điển hình của mình. Về điểm này, những điển hình mà tác giả vội vàng xây dựng này bản thân tất nhiên nên chịu trách nhiệm, nhưng phương pháp tái hiện mà tác giả chọn cũng là không thể không chịu trách nhiệm.

("Bình luận về ", Thành Phưởng Ngô, xem trong "Về Lỗ Tấn và tác phẩm của ông", trang 74 đến 76)

Tầm mắt của tôi và vị phê bình này có chút khác biệt, theo tôi thấy, nhân vật trong "Gào thét" không phải là người nước ngoài gì, cũng không cảm thấy "chạy đến một quốc gia chưa từng đến, nhìn thấy những người hình thù kỳ quái đủ loại đang hành động một cách vô ý thức", nên cái "thứ nhỏ đáng yêu nhất trong đó " cũng như cái "AQ chính truyện" gây kinh ngạc cho nhiều người kia, tôi cũng không cho rằng là "tiểu sử ghi chép nông cạn", "tác phẩm lao mà không công, không khác gì kẻ tầm thường chung chung".

Vị phê bình này lại nói:

Tác dụng của văn nghệ rốt cuộc không rời khỏi là một sự ám chỉ, có thể dùng cái nhỏ ám chỉ cái lớn, có thể dùng bộ phận ám chỉ toàn bộ, mới có thể nói là phát huy được hiệu quả của văn nghệ, nếu dùng toàn bộ để chỉ toàn bộ, đây chính là lao mà không công rồi. Kẻ chỉ chăm chăm mô tả, thứ anh ta biểu hiện, không ra khỏi phạm vi anh ta mô tả, chính là người lao mà không công. Các tác phẩm như "Khổng Ất Kỷ", "Thuốc", "Ngày mai" của tác giả ở phía trước, đều là những tác phẩm lao mà không công, không khác gì kẻ tầm thường chung chung. Những tác phẩm như vậy dù có gom lại hàng nghìn hàng trăm cái, cũng ám chỉ không ra toàn bộ. Nỗ lực của nghệ sĩ nằm ở chỗ bắt lấy toàn bộ – của một thời đại hoặc một loại cuộc sống – mà biểu hiện ra, thứ viết chết cứng như kẻ tầm thường chung chung là không có giá trị.

(Dẫn như trên)

Ý này nếu nói: các tác phẩm như "Khổng Ất Kỷ", "Thuốc", "Ngày mai" vân vân, sở dĩ thành tác phẩm tầm thường lao mà không công, chính là vì nó không thể dùng bộ phận ám chỉ toàn bộ. Lại nếu nói: Khổng Ất Kỷ, chị Đơn Tứ Tẩu, Lão Thuyên, Tiểu Thuyên, chỉ trong tiểu thuyết của "Gào thét" mới có loại người này, đối với toàn bộ Trung Quốc, thì trở thành quả ngọt hiếm hoi, ban đầu không có kẻ ngang hàng, nên chỉ là bộ phận. Không sai, tôi cũng thừa nhận, Khổng Ất Kỷ, chị Đơn Tứ Tẩu, Lão Thuyên vân vân, chỉ là một nhân vật trong tập "Gào thét", nhưng khi hình dáng của họ hiện ra trước lòng tôi, tôi luôn không thể gọi họ là Khổng Ất Kỷ, chị Đơn Tứ Tẩu vân vân, tôi cảm thấy họ tuy mang danh tính Khổng Ất Kỷ... vân vân, họ nên là những cái gì đó khác, họ không chỉ xuất hiện trên mặt giấy "Gào thét", họ là "con cái nước Trung Quốc cũ", đâu đâu cũng có! Ở đường Tĩnh An Tự, đường Hà Phi tại Thượng Hải, có lẽ sẽ không nhìn thấy loại người này, nhưng nếu bạn rời khỏi "Dương trường", bước ra ngoài khu vực "vĩnh viễn không đóng quân" mà thị dân Thượng Hải yêu cầu năm ngoái, nơi bạn gặp, toàn là loại người này. Vậy thì rốt cuộc họ là bộ phận? Hay là ám chỉ toàn bộ? Chúng ta có thể chép lại ý kiến của một người khác ở đây:

... Lỗ Trấn chỉ là vùng nông thôn Trung Quốc, bất cứ nơi nào chúng ta đi tới đều gặp được một cái trấn, cuộc sống trên trấn cũng là cuộc sống mà người từ nông thôn đến như chúng ta đã quen nhìn thấy từ thời thơ ấu. ... Ông (Lỗ Tấn) ghét người Trung Quốc, chửi bới người Trung Quốc, thế nhưng bản thân ông là một người Trung Quốc thuần túy, tác phẩm của ông thấm đẫm hương vị bùn đất Trung Quốc. ...

(Trương Định Hoàng: "Tiên sinh Lỗ Tấn")

Thanh niên phiền muộn hiện đại, nếu muốn tìm một chút kích thích (loại kích thích mà họ cần) trong "Gào thét", có được một chút an ủi, cầu một con đường lớn dẫn anh ta thoát khỏi "phiền muộn": đó là mười phần thì chín phần phải thất vọng. Vì những gì "Gào thét" có thể cho bạn, bất quá là cuộc sống xám xịt của những con cái nước Trung Quốc cũ mà ngày thường bạn chán ghét – giống như sự chán ghét của một người nước ngoài đối với người Trung Quốc vậy. Không chừng, bạn còn nhìn thấy bóng dáng của chính mình trong đó! Trong "Bàng hoàng" cũng như vậy – mặc dù có vài bài là ngoại lệ. Hoặc có lẽ bạn nhất định không chịu thừa nhận rằng trong đó cũng có bóng dáng của chính mình, vậy thì tốt nhất là đọc một chút "AQ chính truyện". Sự châm biếm bình tĩnh tuyệt diệu trong bài này, có lẽ sẽ khiến người ta quên đi – bỏ qua ý nghĩa tinh yếu trong đó, mà cho rằng chỉ có "hài hước", nhưng nếu bạn đọc từ hai lần trở lên, bạn luôn cũng sẽ phải thừa nhận rằng ở giữa đó có bóng dáng của bạn. Bạn không có "bảo bối thắng lợi tinh thần" của riêng mình sao? Bạn không từng thiện ý quên đi nỗi đau đã chịu giống như AQ sao? Trong đêm khuya nửa đời khốn đốn, bạn chưa từng phát ra sự tự phụ kiểu AQ rằng "con trai của ta sẽ giàu có hơn nhiều"? Thôi đi, không cần hỏi nhiều. Tóm lại, AQ là kết tinh của người Trung Quốc "thiếu thốn"; AQ tuy không biết ăn món Tây, không biết nói tiếng Tây, cũng không biết châu Âu, châu Mỹ, không biết..., thế nhưng những "con cái mới của nước Trung Quốc cũ" "thiếu thốn" biết ăn món Tây, nói tiếng Tây..., về tinh thần về tư tưởng của bọn họ không tránh khỏi là một hoặc nửa cái AQ đấy thôi. Không chỉ hiện nay như vậy, tương lai – tôi hy vọng tương lai này sẽ không quá lâu – cũng vẫn như vậy. Nên sự hài hước của "AQ chính truyện", cho dù ban đầu khiến bạn cười, nhưng lập tức chúng ta mất đi dũng khí để cười, chuyển thành nỗi lo âu tự bất an. Huống chi sự kiện lớn duy nhất trong đó, AQ đi cách mạng, "Văn đồng" "hàm dữ duy tân", nói nhiều thêm một chút: Quản tổng cũng làm đảng cách mạng, chưa đến hai mươi ngày, vụ cướp đã mười mấy vụ, Cử nhân lão gia cũng giúp việc dân chính, thế nhưng không vào mắt Quản tổng... Những cái này tự nhiên là chuyện cũ từ mười sáu năm trước rồi, thế nhưng hiện nay chui vào mắt chúng ta, vẫn mới mẻ làm sao, dường như lịch sử lại đang tái diễn.

Ông dùng chuyện xưa để thuyết minh chuyện nay, để tiên đoán chuyện tương lai. (Thượng Việt, "Lỗ Tấn tiên sinh", xem trong "Về Lỗ Tấn và tác phẩm của ông", trang 31). Lỗ Tấn chỉ là một phàm nhân, làm sao có thể tiên đoán; nhưng ông có thể nắm bắt được toàn bộ một thời đại, cho nên tác phẩm của ông về sau đã trở thành lời tiên tri.

Trong mười một thiên của tập "Bàng hoàng", "Gia đình hạnh phúc" và "Thương thệ" là những miêu tả về cuộc sống thanh niên hiện đại mà Lỗ Tấn không thường viết. Tình yêu là chủ đề của hai thiên này. Nhưng khi nhân vật trong sách xuất hiện trong tiểu thuyết, họ đều đã qua thời kỳ cuồng nhiệt của tình yêu, chỉ còn lại nỗi bi ai của sự tan vỡ mộng tưởng. Kết cục bi kịch của "Thương thệ" đã được viết rõ ràng, "Gia đình hạnh phúc" tuy không viết rõ, nhưng không khí toàn thiên đã đi theo con đường chết, kết cục bi kịch của nhân vật chính có lẽ rốt cuộc là khó tránh khỏi.

Ảo tưởng của nhân vật chính rốt cuộc tan vỡ, vận may xấu đi, nguyên nhân chủ yếu đều là do áp bức kinh tế, nhưng điều chúng ta nghe thấy không phải là tiếng kêu tuyệt vọng của người bị áp bức, mà là tiếng rên rỉ mệt mỏi đầy uẩn khúc. Tiếng rên rỉ này đâm thẳng vào tận xương tủy bạn, giống như cơn gió lạnh lùa qua khe cửa đêm đông, khiến bạn không khỏi dựng tóc gáy. Tuy nhân vật chính của hai thiên này dường như có sự tương đồng về hoàn cảnh, nhưng nhân vật chính của "Gia đình hạnh phúc" chỉ tê liệt gánh vác cái "gánh nặng tình yêu" đó, anh ta có nỗi niềm của anh ta, ví dụ như một đoạn miêu tả xuất sắc mà tác giả dành cho chúng ta:

“……Đừng khóc nữa nào, con ngoan. Bố làm mèo rửa mặt cho con xem." Anh ta đồng thời vươn dài cổ, thè lưỡi, từ xa liếm hai cái vào lòng bàn tay, rồi dùng lòng bàn tay đó vẽ những vòng tròn lên mặt mình.

“Hì hì hì, hoa kìa." Con bé cười phá lên.

“Phải rồi phải rồi, hoa đấy." Anh ta lại vẽ liền mấy vòng tròn nữa, lúc này mới dừng tay, chỉ thấy con bé vẫn mỉm cười nhìn anh, nước mắt còn đọng trên mặt. Anh chợt cảm thấy, gương mặt ngây thơ đáng yêu của con bé, đúng là giống hệt mẹ nó năm năm về trước, nhất là đôi môi đỏ hồng thì càng giống, chỉ là thu nhỏ đường nét lại. Khi đó cũng là một ngày đông quang đãng, lúc cô ấy nghe anh nói quyết tâm kháng cự mọi trở ngại, hy sinh vì cô ấy, cũng cứ cười tủm tỉm nhìn anh với đôi mắt đẫm lệ như thế. Anh ngồi thẫn thờ, như thể có chút say.

“A a, đôi môi đáng yêu..." anh nghĩ. Rèm cửa đột ngột vén lên. Củi bổ được chuyển vào.

Anh cũng chợt tỉnh giấc, nhìn kỹ lại, chỉ thấy đứa bé vẫn còn nước mắt đọng lại, và hơn nữa còn mở đôi môi đỏ hồng nhìn anh. "Đôi môi..." Anh nghiêng sang bên cạnh một chút, củi bổ đang được chuyển vào, "... e là tương lai cũng chỉ là năm năm hai mươi lăm, chín chín tám mươi mốt! ... Hơn nữa hai con mắt ảm đạm..." Anh nghĩ, lập tức thô bạo vò lấy tờ giấy kẻ ô xanh có viết một dòng đề mục và một đống toán nháp, vò mấy cái, lại giở ra lau nước mắt nước mũi cho con bé. "Con ngoan, tự chơi đi." Anh vừa đẩy con bé ra, vừa dùng sức ném nắm giấy vào sọt rác. ("Bàng hoàng", trang 65).

Đoạn này là điểm sáng nhất trong toàn bộ thiên, giống như tia nắng chợt lóe lên giữa bầu trời u ám, tuy nhiên ngay sau đó trôi qua, bóng tối tiếp tục ngự trị. Từ đôi môi đỏ hồng, đôi mắt cười tủm tỉm hiện tại, phản chiếu ra người mẹ đáng yêu của năm năm về trước; lại từ người mẹ với đôi mắt ảm đạm hiện tại, tiên đoán tương lai của đứa trẻ này: Lỗ Tấn chỉ dùng vài nét cực kỳ đơn giản, đã khắc họa rất mãnh liệt một nỗi bi ai vĩnh cửu. Tôi cho rằng ở đây, tác giả đã tấu lên một khúc "khải hoàn về nghệ thuật".

Chúng ta xem tiếp "Thương thệ", sẽ biết nhân vật chính của "Thương thệ" không giống nhân vật chính trong "Gia đình hạnh phúc", chỉ tê liệt gánh vác cái "gánh nặng tình yêu" đó. Nhân vật chính của "Thương thệ" là Quyên Sinh, một thanh niên thần kinh, thanh cao lạnh lẽo, còn đối phương của anh ta là Tử Quân cũng dường như là một người phụ nữ u uất. So với Quyên Sinh, tôi thấy Tử Quân đặc biệt đáng yêu hơn. Sự dịu dàng, sự nhẫn nại, dũng cảm và kiên quyết của nữ giới ở cô khiến bạn thấy cô càng đáng yêu. Tính cách trầm mặc đa sầu đa cảm của cô khiến cô không có bạn gái, khi Quyên Sinh đi làm ở cục về, cô hẳn là cô đơn biết bao, cho nên cô yêu động vật, gà dầu và chó cảnh trở thành bạn đồng hành tốt của cô khi cô đơn vào ban ngày. Tuy nhiên, tâm lý uẩn khúc, bi ai này của người phụ nữ, dường như Quyên Sinh không thể hiểu được. Cho nên khi áp bức kinh tế rốt cuộc ập đến, trạng thái tâm lý của đôi tình nhân này đã nảy sinh thay đổi, dẫn tới kết cục chia ly. Chúng tôi trích một đoạn ở dưới đây:

Tử Quân có vẻ oán giận, vào buổi sáng, buổi sáng cực kỳ lạnh giá, đây là điều chưa từng thấy, nhưng có lẽ đó là vẻ oán giận từ cái nhìn của tôi. Tôi lúc đó lạnh lùng phẫn nộ và thầm cười; những tư tưởng cô rèn luyện và những ngôn luận phóng khoáng không sợ hãi, rốt cuộc cũng vẫn là một sự trống rỗng, mà đối với sự trống rỗng này cô lại chưa hề tự giác. Cô ấy sớm đã chẳng đọc sách gì nữa, đã không biết bước đầu tiên của cuộc sống con người là mưu sinh, hướng tới con đường mưu sinh này, là phải dắt tay nhau cùng đi, hoặc dũng cảm tiến bước một mình, nếu chỉ biết túm lấy vạt áo người khác, thì đó là dù có là chiến sĩ cũng khó mà chiến đấu, chỉ đành cùng nhau diệt vong.

Tôi cảm thấy hy vọng mới chỉ nằm ở sự chia ly của chúng tôi; cô ấy nên quyết tâm buông bỏ, —— tôi cũng đột nhiên nghĩ đến cái chết của cô ấy, nhưng lập tức tự trách, sám hối. May mà là buổi sáng, thời gian còn nhiều, tôi có thể nói ra sự thật của mình. Sự mở đầu con đường mới của chúng tôi, chính là ở lần này. ("Bàng hoàng", trang 200).

Quyên Sinh cảm thấy "chia ly" là cách duy nhất của hai người, cho nên trong những lúc suy tư khi sưởi ấm ở thư viện bình dân, anh thường thoáng thấy một tia sáng, con đường sống mới nằm ngang phía trước. Cô ấy đã dũng cảm tỉnh ngộ, kiên quyết bước ra khỏi ngôi nhà lạnh lẽo này, và hơn nữa, —— không chút vẻ oán hận. "Tôi liền nhẹ như mây trôi, phiêu dạt trong không trung, trên là bầu trời xanh thẳm, dưới là núi sâu biển rộng, nhà cao cửa rộng, chiến trường, xe máy, khu phố Tây, công quán, phố xá quang đãng, đêm tối..." ... "Cảm thấy điều sắp đến, rốt cuộc đã đến." ("Bàng hoàng", trang 203).

Tử Quân không hề thông báo cho Quyên Sinh, quay về gia đình, và đã chết —— chết thế nào, không rõ. Quyên Sinh muốn bước những bước đầu tiên hướng tới cuộc sống mới, "Tôi muốn giấu sự thật sâu trong vết thương lòng, lặng lẽ tiến bước, dùng sự quên lãng và nói dối làm người dẫn đường cho tôi..." ("Bàng hoàng", trang 213).

Quyên Sinh đã bước bước đầu tiên vào cuộc sống mới như thế nào, chúng tôi không biết —— tác giả không hề nói cho chúng tôi biết. Nhưng tôi cho rằng người thanh niên thần kinh này có lẽ sẽ chẳng có cuộc sống mới nào đâu. Bởi vì anh ta là một kẻ hèn nhát, đáng bị loại trừ khỏi những người mạnh mẽ, dù là người chân thật, hay người giả tạo. ("Bàng hoàng", trang 208).

"Gia đình hạnh phúc" chỉ cho chúng ta thấy là: hiện thực đã chế nhạo lý tưởng như thế nào. Ý nghĩa của "Thương thệ", tôi không nhìn ra rõ ràng lắm; hoặc giả là đang nói về một linh hồn yếu ớt (Tử Quân) sau sự giằng xé trong khổ muộn và tuyệt vọng đã chết trước mặt những người không có tình yêu.

Trong "Bàng hoàng" còn có hai thiên tiểu thuyết đáng để đọc đối chiếu, đó chính là "Trên tửu lầu" và "Người cô độc". Nhân vật chính của hai thiên này đều là những người từng ôm ấp đầy mình "đại chí", muốn làm nên trò trống gì đó, tuy nhiên hoàn cảnh —— cuộc đời xám xịt truyền thống hàng nghìn năm —— đã áp bức họ, khiến họ trở thành kẻ thất bại.

Nhân vật chính trong "Trên tửu lầu", Lữ Vĩ Phủ, sau khi thất bại đã trở thành một kẻ bi quan "làm cho qua chuyện, xuề xòa", không muốn khơi lại giấc mơ ngày cũ để làm tăng thêm nỗi bi ai của chính mình, thà rằng cô độc đi đến điểm cuối đời trong sự cô độc —— nấm mồ. Hơn nữa, anh ta cũng không muốn khơi ra giấc mơ mỹ mãn của người khác. Cho nên khi anh ta vâng lời mẹ đi cải táng di hài em trai nhỏ, mặc dù trong huyệt mộ chỉ còn lại một đống mùn cưa và mảnh gỗ nhỏ, vốn đã có thể không cần phải di dời nữa, nhưng anh ta vẫn trải sẵn chăn đệm, dùng bông bọc một ít đất nơi thân thể em trai nhỏ trước kia từng nằm, gói lại, đặt vào quan tài mới, vận chuyển đến nơi chôn cất cha tôi, chôn bên cạnh mộ cha. ... Như vậy coi như đã xong một việc, đủ để lừa dối mẹ tôi, khiến bà yên tâm hơn chút. ("Bàng hoàng", trang 42).

Nhân vật chính của "Người cô độc", Ngụy Liên Thù, lại là một kết cục khác. Anh ta lớn lên trong sự cô đơn, anh có một trái tim nóng hổi, nhưng vẻ ngoài rất cô độc lạnh lùng. Anh ta sống trong sự chế nhạo chửi bới bài xích, thậm chí gần như sống một cách cầu an, bởi vì anh ta tuy đã tắt ngấm "tráng chí", nhưng vẫn còn một người muốn anh sống thêm vài ngày. Về sau, đến cả điều này cũng không còn nữa, thế là anh thay đổi; anh nói:

“...Tuy nhiên tôi còn có cái để làm, tôi nguyện vì nó mà ăn xin, vì nó mà chết đói, vì nó mà cô đơn, vì nó mà vất vả. Nhưng diệt vong thì không muốn. Anh xem, có một người muốn tôi sống vài ngày, sức mạnh đó lớn đến vậy. Tuy nhiên bây giờ không còn nữa, đến cả người này cũng không còn nữa. Đồng thời, chính tôi cũng thấy mình không xứng đáng sống tiếp; người khác thì sao? Cũng không xứng đáng. Đồng thời, chính tôi lại cảm thấy muốn sống tiếp vì những kẻ không muốn tôi sống; may là người muốn tôi sống tốt đẹp thì đã không còn nữa, không còn ai đau lòng nữa. Làm cho những người như vậy đau lòng, tôi không muốn. Tuy nhiên bây giờ không còn nữa, đến cả người này cũng không còn nữa. Vui sướng cực kỳ; thoải mái cực kỳ; tôi đã thực hành tất cả những gì tôi từng căm ghét, từng phản đối, chối bỏ tất cả những gì tôi từng sùng bái, từng chủ trương. Tôi đã thực sự thất bại, —— nhưng tôi đã thắng." ("Bàng hoàng", trang 164).

Người muốn anh sống vài ngày là ai, người yêu, hay người thân nào đó chúng ta có thể không cần quan tâm, tóm lại đây không phải vấn đề trọng tâm. Tóm lại, anh ta vì vậy mà thay đổi, anh ta dùng sự hủy diệt chính mình để "trả thù". Anh làm cố vấn cho Đỗ sư trưởng. Sự thay đổi đột ngột về hoàn cảnh này của anh, sự thay đổi đột ngột về tính cách, đã bóc trần bộ mặt xấu xí của nhiều người. Anh đã thắng! Tuy nhiên anh cũng hủy hoại chính mình đúng như dự định. Ở đây có một đoạn viết về sự "trả thù" của anh:

“Anh có biết Ngụy đại nhân từ khi gặp vận may, con người đã khác hẳn trước kia, mặt cũng vênh lên, khí thế hừng hực. Đối với người khác cũng không còn lẩn thẩn như trước. Anh biết đấy, trước kia chẳng phải anh ta giống như một kẻ câm, gặp tôi là gọi 'lão thái thái' sao? Sau lại gọi là 'lão già'. Ai ai, thật là thú vị. Người ta biếu anh ta thuật Tiên Cư, chính anh ta không uống, liền ném vào sân —— chính là chỗ này —— kêu lên: 'Lão già, bà ăn đi đấy'." ... "Nhưng tính khí của Ngụy đại nhân cũng quá quái đản", bà ta đột nhiên hạ thấp giọng nói: "Anh ta không chịu tích cóp lấy một chút, tiền bạc tiêu như nước. ... Anh ta cứ tiêu phí một cách oan uổng hồ đồ. Ví dụ như mua đồ, hôm nay mua vào, ngày mai lại bán đi, làm hỏng, thật không biết là chuyện gì nữa." ("Bàng hoàng", trang 172-174).

Tác giả ở cuối thiên đã nói với chúng ta rất rõ ràng: "Loáng thoáng là tiếng hú dài, như một con sói bị thương, khi đêm khuya hú trong cánh đồng hoang, trong sự thê thảm pha lẫn sự phẫn nộ và bi ai." ("Bàng hoàng", trang 176).

Sáu. Bốn thiên trên bao gồm "Gia đình hạnh phúc" vân vân, theo tôi thấy, là bốn thiên có phong cách độc đáo trong "Bàng hoàng". Nói chúng độc đáo, vì không phải là bức chân dung của cuộc đời xám xịt của "những đứa con của Trung Quốc cũ".

Ấn tượng về tiểu thuyết của Lỗ Tấn đối với tôi, viết lách tạp nham lại, chính là như vậy. Tôi tất nhiên không phải nhà phê bình văn nghệ, cho nên "phê bình" tôi không thạo, tôi chỉ mải viết ấn tượng cảm tưởng của mình, hổ thẹn là quá hay chép sách, không khỏi khiến giới học thức chê cười, hơn nữa tôi tự cho mình là người cảm tưởng, đương nhiên cũng chỉ là "liếm xương phê bình" mà thôi. Tuy nhiên không dám mạo muội nhận là tri kỷ, hay mượn cớ để quảng cáo, đó là điều tôi dám tự tin. Hết.