Lỗ Tấn không tin những cuốn sách kiểu như "Tiểu thuyết tác pháp", "Tiểu thuyết pháp trình" thực sự có thể giải quyết được vấn đề. "Những tác giả học từ 'Tiểu thuyết tác pháp' mà ra, chúng ta đến nay vẫn chưa từng nghe nói tới." Ông lại cho rằng "Sáng tác chẳng hề có bí quyết gì, có thể ghé tai nhau, nói một câu là truyền thụ được cho người khác." Ông không hề viết những chuyên luận kiểu như "Phương pháp sáng tác" hay "Kinh nghiệm sáng tác của tôi", tuy nhiên có rất nhiều ý kiến quý báu tản mát trong các di cảo của ông, là kim chỉ nam mà những người làm nghề viết lách như chúng ta nên tôn thờ.

Những ý kiến quý báu này, đại khái có thể chia thành hai loại sau đây:

Luận về tư tưởng ý thức và kinh nghiệm sống;

Luận về phương pháp sáng tác, bao gồm miêu tả nhân vật, luyện chữ, luyện câu, v.v.

Lỗ Tấn từng nhiều lần nhấn mạnh chỉ ra rằng: nhà văn xuất thân từ tiểu tư sản nếu không kinh qua tôi luyện trong cuộc đấu tranh thực tế, thì không thể có được tư tưởng ý thức của giai cấp vô sản, không thể thay đổi được căn tính tiểu tư sản của mình. Ông gọi những nhà văn tiểu tư sản đột ngột thay đổi chỉ sau một đêm là "những kẻ tiểu tư sản làm xiếc". Những nhà văn như vậy "dễ viết lệch lạc về cách mạng nhất". "Nếu là người vô sản chiến đấu, chỉ cần những gì viết ra là thứ có thể trở thành tác phẩm nghệ thuật, thì dù họ miêu tả sự việc gì, sử dụng tư liệu gì, đối với hiện tại và tương lai chắc chắn đều có ý nghĩa cống hiến. Tại sao vậy? Bởi vì bản thân tác giả là một chiến sĩ." ("Thư về đề tài tiểu thuyết").

Lỗ Tấn chỉ ra: Cơ sở của sáng tạo là kinh nghiệm sống; mà cái gọi là kinh nghiệm sống ngoài "những điều đã làm" ra còn bao gồm cả "những điều đã gặp, đã thấy, đã nghe". "Tác giả viết ra tác phẩm, đối với những sự việc trong đó, tuy không nhất thiết phải đích thân trải qua, nhưng tốt nhất là nên từng trải. Người hạch sách hỏi: Vậy viết về giết người thì tốt nhất là tự mình từng giết người, viết về kỹ nữ thì phải đi bán dâm sao? Đáp rằng: Không phải. Cái tôi gọi là từng trải, là những điều đã gặp, đã thấy, đã nghe, không nhất thiết là những điều đã làm, nhưng điều đã làm đương nhiên cũng có thể bao gồm ở trong đó." (Lời tựa cho tập "Phong thu" của Diệp Tử). Ông phân biệt rõ ràng "đích thân trải qua" và "từng trải"; ông không chủ trương thu hẹp ý nghĩa của kinh nghiệm sống vào những việc làm đích thân cá nhân, nhưng cũng bác bỏ kiểu "thể sát" (thấu cảm) mà không có cơ sở cuộc sống. Nhà văn không cần thiết phải đích thân đi làm trộm mới có thể viết về ăn trộm, không cần thiết phải đích thân đi tư thông mới có thể viết về ngoại tình, ở đây, quả thực có "thể sát" đang phát huy tác dụng; tuy nhiên "đó là vì nhà văn lớn lên trong xã hội cũ, quen thuộc với tình hình xã hội cũ, nhìn quen những nhân vật xã hội cũ, cho nên họ mới có thể thể sát; đối với nhân vật và cuộc sống giai cấp vô sản vốn chưa từng có quan hệ gì với họ, thì họ sẽ bất lực, hoặc tạo thành những miêu tả sai lệch. Cho nên, nhà văn cách mạng, ít nhất là phải cùng chung sinh mệnh với cách mạng, hoặc cảm nhận sâu sắc nhịp đập của cách mạng." ("Thượng Hải văn nghệ số thứ nhất").

Vì vậy, ông khuyên những nhà văn trẻ tiểu tư sản thời bấy giờ có chí hướng với văn học cách mạng rằng, "dần dần khắc phục cuộc sống và ý thức của bản thân, nhìn thấy con đường mới" — nghĩa là, dấn thân vào cuộc đấu tranh cách mạng sôi nổi, cải tạo tư tưởng ý thức của chính mình, kiên quyết phục vụ nhân dân. Nhưng ông lại răn bảo họ: khi tư tưởng chưa chín muồi, kinh nghiệm sống chưa đủ phong phú, thì đừng bắt chước máy móc, "không cần thiết phải cố tạo ra một anh hùng cách mạng thay đổi đột ngột". Dựa vào điều kiện khách quan lúc bấy giờ, ông làm rõ rằng những tác phẩm vạch trần sự đen tối của xã hội cũ, miêu tả nhân vật tiểu tư sản vào "lúc đó" vẫn còn ý nghĩa tồn tại, "chỉ là chọn đề tài phải nghiêm ngặt, khai thác phải sâu sắc, không được đem một mẩu chuyện vụn vặt vô nghĩa ghép lại thành một bài, lấy việc sáng tác phong phú làm vui. Cứ viết như vậy, đến một lúc nào đó, tôi đoán chắc sẽ cảm thấy viết cạn rồi, — mặc dù những đề tài và nhân vật như vậy, cho dù vài chục năm sau vẫn còn tồn tại như cặn bã, nhưng lúc đó người đi miêu tả khắc họa nó, sẽ là một loại tác giả khác, một cách nhìn khác rồi." ("Thư về đề tài tiểu thuyết"). Ở đây, lời lẽ chỉ trích đúng chỗ hiểm là: "Đến một lúc nào đó, tôi đoán chắc sẽ cảm thấy viết cạn rồi." Mà sở dĩ "chắc chắn sẽ cảm thấy viết cạn", không phải là vì "những đề tài nhân vật như vậy" không còn tồn tại nữa, mà là vì tư tưởng của tác giả đình trệ không tiến bộ, tư tưởng đình trệ thì không thể có phát hiện mới, không thể có phát hiện mới thì sẽ cảm thấy "viết cạn". Nói cách khác, một nhà văn xuất thân tiểu tư sản nếu không thể cải tạo bản thân, học tập chủ nghĩa Marx và tư tưởng Mao Trạch Đông, thì không thể có cảm giác nhạy bén với sự vật mới, sẽ "đến một lúc nào đó, chắc chắn cảm thấy viết cạn", ngay cả khi đề tài đó thuộc về giai cấp tiểu tư sản mà ông ta vốn quen thuộc. Tiên đoán này của Lỗ Tấn, đến ngày nay đã được thực tế chứng minh là hoàn toàn đúng đắn.

Bây giờ hãy xem lại ý kiến của Lỗ Tấn đối với phương pháp viết, miêu tả nhân vật, v.v.

Trong một bài tản văn ngắn có nhan đề "Không nên viết như thế", ông nói: "Phàm là những đại văn hào đã có tác phẩm kinh điển, toàn bộ tác phẩm của họ đều thuyết minh rằng nên viết như thế nào. Chỉ là độc giả rất khó nhìn ra, cũng không thể lĩnh hội được. Bởi vì ở phía người học, bắt buộc phải biết rằng không nên viết như thế, thì mới hiểu ra rằng hóa ra nên viết thế này. Cái 'không nên viết như thế' đó làm sao mà biết được? Trong chương 6 nghiên cứu về Gogol của Veresaev có giải đáp vấn đề này: Nên viết thế này, phải lĩnh hội từ những tác phẩm đã hoàn thành của các đại văn hào; vậy thì mặt 'không nên viết như thế', e rằng tốt nhất là nên học từ bản thảo chưa định hình của cùng tác phẩm đó. Ở đây, quả thực giống như nghệ sĩ đang dùng vật thật để dạy chúng ta. Ngay khi ông ấy chỉ vào từng dòng, trực tiếp nói với chúng ta như vậy — bạn xem — này, đây là chỗ nên xóa bỏ. Đây cần rút ngắn, đây cần sửa đổi, vì nó không tự nhiên rồi. Ở đây, còn cần thêm thắt một chút, khiến hình tượng thêm rõ nét hơn, đây quả thực là một phương pháp học tập vô cùng có ích, mà Trung Quốc chúng ta lại thiếu những giáo trình như thế..."

Trong bài "Trả lời câu hỏi của tòa soạn tạp chí Bắc Đẩu", "Sáng tác thế nào mới tốt", Lỗ Tấn chỉ ra: "Một, lưu tâm mọi việc, nhìn nhiều hơn, không thấy một chút đã vội viết. Hai, khi không viết ra được thì đừng ép viết. Ba, người mẫu không dùng một người nhất định, nhìn nhiều rồi, gom góp lại mà thành. Bốn, sau khi viết xong ít nhất đọc lại hai lần, cố hết sức xóa bỏ những chữ, câu, đoạn thừa thãi, không hề tiếc rẻ. Thà rằng đem tư liệu viết tiểu thuyết rút ngắn thành bút ký, tuyệt đối không đem tư liệu bút ký kéo dài thành tiểu thuyết. Năm, đọc tiểu thuyết ngắn của nước ngoài, gần như toàn bộ là tác phẩm Đông Âu và Bắc Âu, cũng đọc tác phẩm Nhật Bản. Sáu, không tự bịa ra những tính từ hay những thứ tương tự mà ngoài mình ra không ai hiểu. Bảy, không tin những lời kiểu như 'Tiểu thuyết tác pháp'..."

Lỗ Tấn trong phần trả lời này, khiêm tốn nói rằng bản thân "tuy đã từng viết hai mươi mấy truyện ngắn, nhưng từ trước đến nay không có định kiến gì, ... tuy nhiên khó từ chối tình cảm cao quý, nên đành đem những chuyện vụn vặt mình từng trải nghiệm viết một chút". Do đó, điều thứ năm trong phần trả lời "Đọc tiểu thuyết ngắn nước ngoài..." đại loại là nói bản thân ông thích đọc tác phẩm Đông Âu, Bắc Âu nhất, cũng đọc tiểu thuyết Nhật Bản. Nhưng ngoài điều thứ năm là kinh nghiệm cá nhân ra, các điều khác có thể nói đều là kim chỉ nam vàng ngọc của việc viết lách. Từ điều một đến điều bốn, — bốn điều này, hầu như là thứ mà mỗi người trong chúng ta dễ phạm phải nhất, chỉ là mức độ phạm phải có sâu hay nông mà thôi.

Suy rộng ý kiến của Lỗ Tấn ra, điều thứ nhất "nhìn nhiều hơn, không thấy một chút đã vội viết", là muốn chúng ta làm quen với cuộc sống đa phương diện, hiểu toàn diện trước rồi mới đi sâu vào một góc; nếu đối với toàn cục mà không có kiến thức gì, thì cũng không thể đi sâu vào một góc được. Đạo lý này thường bị mọi người xem nhẹ. Mọi người thường chỉ cầu nắm bắt tư liệu cụ thể của cái góc mà họ muốn viết, mà cho rằng những tư liệu (hoặc kiến thức) khác đều không liên quan đến họ. Làm như vậy, có thể viết thành một tác phẩm ổn thỏa không tì vết, nhưng không thể đảm bảo tác phẩm này nhất định cũng có tính tư tưởng sâu sắc. Điều thứ ba về "người mẫu", chính là phương pháp sáng tạo điển hình của nhân vật. Lỗ Tấn ở chỗ khác từng nói: "Nhà văn lấy người làm người mẫu, có hai cách. Một là dùng riêng một người, lời nói hành động, không cần phải nói, đến cả thói quen nhỏ nhặt, kiểu dáng quần áo, cũng không thay đổi, cách này tương đối dễ miêu tả. ... Hai là trộn lẫn nhiều người, hợp thành một người. ... Tôi luôn lấy cách sau". ("Quan" trong "Xuất quan"). A Q trong "A Q chính truyện" chính là ví dụ hiện hữu. Điều thứ tư và sáu, đều là những nguyên tắc về luyện chữ, luyện câu, cấu trúc chương đoạn, v.v. Về phương diện này, nghiên cứu so sánh bản thảo chưa định hình và bản thảo đã sửa chữa của cùng một tác phẩm của đại văn hào, chính là phương pháp học tập có ích nhất.

Lỗ Tấn nhiều lần nói, ông không tin những loại sách kiểu như "Tiểu thuyết tác pháp". Ông nói những lời này, không phải là phủ nhận việc viết tiểu thuyết nên có quy tắc, mà chỉ là phản đối những loại sách tầm thường kiểu như "Tác pháp", "Pháp trình" gượng ép tạo tác, khoe khoang kỹ thuật, mà thực tế là khiến người ta đâm đầu vào ngõ cụt. Phần trả lời của ông, minh bạch nói cho chúng ta biết: muốn viết hay, bắt buộc phải tuân giữ một số quy tắc. Những quy tắc này, nhìn qua khá đơn giản, bình thường, không hề muôn hình vạn trạng, "ra vẻ nghiêm trọng" như kiểu "Pháp trình" hay "Tác pháp", tuy nhiên chúng lại là những nguyên tắc cơ bản, hơn nữa, nếu không bỏ công sức, cũng chắc chắn không làm được. Ở đây, Lỗ Tấn lại cảnh báo chúng ta: Đạo viết lách, ngoài việc thành thật, cần cù bỏ ra công sức, thì không có lối tắt nào khác!

16 tháng 10 năm 1951