Gia đình lớn của chúng tôi có một trường tư trong nhà đã duy trì nhiều năm. Ba người chú nhỏ của tôi cùng vài đứa trẻ nhà ông chú hai đều học ở đó. Thầy giáo là ông nội. Nhưng tôi không vào trường tư, cha không cho tôi đi. Cha không tán thành nội dung và phương pháp dạy học của ông nội. Ông nội dạy "Tam tự kinh", "Thiên gia thi" là những sách cũ, lại dạy không nghiêm túc, thường bỏ mặc học sinh, tự mình đi nghe kể chuyện hoặc chơi mạt chược. Vì vậy, cha tự chọn một số sách mới như "Tự khoá đồ thức", "Thiên văn ca lược", "Địa lý ca lược" để mẹ dạy tôi. Cho nên, thầy giáo khai tâm đầu tiên của tôi là mẹ.

Nhưng ông nội thấy việc dạy ở trường tư là một gánh nặng, năm tôi bảy tuổi, ông đã đẩy gánh nặng này cho cha tôi. Cha lúc đó tuy bị sốt nhẹ nhưng chưa ngã bệnh, vừa hành nghề y vừa dạy trường tư. Tôi cũng vì thế mà vào trường tư, do cha đích thân dạy. Mấy người chú nhỏ vẫn học sách cũ, còn tôi tiếp tục học sách mới. Cha quản tôi rất nghiêm, mỗi ngày đích thân chọn bốn câu trong sách bắt tôi đọc thuộc lòng. Cha bảo: "Từ từ thêm vào, đến ngày mười câu là dừng."

Thế nhưng chưa đầy một năm, cha ngã bệnh. Trường tư vẫn do ông nội dạy. Cha đưa tôi đến một trường tư do một người thân mở để tiếp tục học. Người thân này là cháu của bà cố tôi, tên Vương Ngạn Thần. Đặc điểm dạy học của Vương Ngạn Thần là ngồi yên được, có thể cả ngày theo sát học sinh, không như những thầy giáo trường tư khác sáng đến cho có lệ, chiều đi thăm bạn, uống trà, đánh bài. Cho nên "danh tiếng" của ông ta khá tốt, học sinh đông nhất lên tới bốn, năm chục người. Vương Ngạn Thần tất nhiên là dạy sách cũ, dù cha tôi dặn phải dạy tôi sách mới, nhưng ông ta không biết dạy. Bạn học của tôi đều lớn hơn tôi, có người lớn hơn 6-7 tuổi, chỉ có con gái của Vương Ngạn Thần (tức cô họ của tôi) là trạc tuổi. Cô họ này tên Vương Hội Ngộ, sau này là phu nhân của Lý Đạt (hiệu Hạc Minh).

Qua hơn nửa năm nữa, Ô Trấn lập ra trường tiểu học sơ cấp đầu tiên – Tiểu học Lập Chí, tôi trở thành học sinh khóa đầu tiên của trường này. Địa chỉ Tiểu học Lập Chí nằm tại di chỉ cũ của Lập Chí Thư Viện ở trung tâm trấn, hai bên cổng khắc đôi câu đối lớn: "Tiên lập hồ kỳ đại, hữu chí giả cánh thành" (Trước hết hãy đứng vững ở cái lớn, người có chí thì sẽ thành công), khảm hai chữ "Lập Chí". Thư viện này do ông nội của chú họ Lư Giám Tuyền là Lư Tiểu Cúc sáng lập. Lư Tiểu Cúc là cử nhân, đỗ hạng năm, nên danh vọng rất cao trong hàng sĩ phu ở trấn. Ông lập Lập Chí Thư Viện, nhậm chức Sơn trưởng (viện trưởng). Nay tại nền cũ lập trường tiểu học, lại do Lư Giám Tuyền đảm nhiệm hiệu trưởng. Chú họ Lư năm đó cùng cha tôi đi Hàng Châu thi hương, đỗ cử nhân, năm sau lên Bắc Kinh thi hội trượt, nên về quê làm sĩ phu. Vì chú là người trẻ nhất trong số sĩ phu lại hoạt bát, thích quản việc, nên việc lập trường tiểu học đùn đẩy sang chú.

Dưới sự trù hoạch tích cực của Lư Giám Tuyền, ngày khai giảng có đến 50-60 học sinh. Học sinh chia theo tuổi thành lớp Giáp và Ất, lớn vào lớp Giáp, nhỏ vào lớp Ất, tôi được phân vào lớp Ất. Nhưng chưa đầy mười ngày, hai lớp đổi học sinh theo trình độ thực tế, tôi chuyển lên lớp Giáp. Thực ra giáo trình của hai lớp gần như nhau, chỉ là lớp Giáp tiến độ nhanh hơn, mới vào đã học "Luận Ngữ". Bạn cùng lớp tôi nhỏ tuổi nhất, người lớn nhất đã 20 tuổi, kết hôn rồi. Lớp Giáp có hai thầy, một là bạn tốt của cha tôi, Thẩm Thính Tiêu, thầy dạy Quốc văn, kiêm dạy Tu thân và Lịch sử, một người họ Ông dạy Toán, không phải người Ô Trấn. Sách Quốc văn dùng "Tốc thông hư tự pháp" và "Luận thuyết nhập môn" (đây là các bài luận về đạo làm cho nước giàu binh mạnh, ngắn thì 500-600 chữ, dài thì 1000 chữ), sách Tu thân là "Luận Ngữ", sách Lịch sử là do Thẩm Thính Tiêu tự biên soạn. Còn các môn Âm nhạc, Hội họa, Thể dục theo quy định của trường tiểu học kiểu mới thì đều chưa mở.

Lúc đó, cha đã nằm liệt giường, trong phòng luôn cần người hầu hạ, nên dù tôi đi học nhưng vẫn phải chăm sóc việc nhà. May là trường sát vách nhà tôi, tiếng chuông ra vào lớp rất rõ, tôi nghe tiếng chuông chạy đến lớp cũng kịp, có khi tôi xin nghỉ luôn. Mẹ sợ tôi tụt lại quá nhiều bài vở nên tự dạy tôi, chẳng bao lâu tôi đã đọc xong "Luận Ngữ", tiến độ nhanh hơn trường.

"Tốc thông hư tự pháp" giúp tôi đặt câu, "Luận thuyết nhập môn" dẫn dắt tôi viết văn. Hồi đó trường tháng nào cũng thi, chỉ thi môn Quốc văn, viết một bài văn (thường là sử luận), còn trang trọng dán bảng, thưởng người giỏi. Nên biết viết sử luận rất quan trọng. Thầy Thẩm Thính Tiêu hàng tuần bắt chúng tôi viết một bài, đề bài thường là sử luận, ví dụ "Tần Thủy Hoàng Hán Vũ Đế hợp luận". Thầy ra đề thường giảng vài câu, ám chỉ học sinh lập luận thế nào, từ việc xưa luận việc nay thế nào. Chúng tôi tuy hiểu lơ mơ nhưng đều tranh giành điểm số, tự nhiên làm theo sự dẫn dắt của thầy, "luận xưa bình nay" trong bài viết.

Thế nhưng một đứa trẻ mới mười tuổi đầu như tôi thực sự không có kiến thức và kiến giải về mặt này, kết quả là "đào giun trên đất cứng", phát minh ra một công thức tam đoạn luận: Một là thuật lại vài câu về người hoặc việc trong đề bài, hai là bình luận kèm cảm khái, ba là dùng một câu sáo rỗng để kết, câu sáo rỗng đó là: "Hậu chi vi x x giả khả bất x hồ?" (Người đời sau làm x x thì sao có thể không x?). Đây là lá bùa vạn năng, chỉ cần điền danh từ tương ứng vào dưới chữ "vi", như "nhân chủ", "nhân phụ", "nhân hữu", "tướng soái" v.v., rồi điền các động từ như "thận", "giới", "hoan", "miễn" vào dưới chữ "bất" là được. Mỗi tuần viết một bài sử luận luyện tôi thành người hơi "già trước tuổi", nhưng cũng làm tôi nổi tiếng trong trường về làm văn, thi tháng và thi cuối kỳ, tôi đều mang được ít quà thưởng về nhà.

Mùa hè năm thứ hai vào Tiểu học Lập Chí, cha mất. Mẹ tuân theo di chúc của cha, dồn hết tâm huyết vào tôi và em trai. Nhất là với tôi, vì tôi là trưởng nam, mẹ quản giáo cực nghiêm, nghe chuông tan học mà tôi chưa về là tra hỏi ngay tại sao chậm trễ, có đi đâu chơi không. Một hôm, thầy dạy Toán ốm, tôi muốn về nhà gấp, nhưng một bạn học lớn hơn tôi 5-6 tuổi cứ kéo tôi chơi cùng, tôi không chịu, cậu ta đuổi theo, sơ ý ngã bên cạnh cây quế trong sân trường, da ở đầu gối và cổ tay bị trầy, cổ tay còn chảy chút máu. Bạn học này lôi tôi về nhà tố cáo với mẹ. Mẹ an ủi bạn học đó, còn đưa mấy chục tiền đồng, nói là để chữa cái cổ tay đã ngừng chảy máu kia. Lúc này, bà nội và cô hai (vì thứ tự là hai) rất hay soi mói đều có mặt, cô hai còn nói vài câu châm chọc mẹ, mẹ nổi giận đùng đùng, kéo tôi lên lầu, đóng cửa phòng, cầm cái thước gỗ cứng của trường tư cũ định đánh tôi. Trước đây mẹ cũng đánh tôi, nhưng chỉ dùng thước tre may áo đánh lòng bàn tay, nhẹ vài cái thôi. Nay giơ cái thước gỗ cứng đó lên, tôi sợ quá, vội mở cửa chạy thẳng xuống lầu, còn nghe mẹ nói vọng ra ở cửa phòng: "Con không nghe lời, mẹ không cần đứa con này nữa." Tôi chạy thẳng ra phố. Chuyện làm kinh động cả nhà. Bà nội sai chú ba tìm tôi. Chú ba tìm không thấy, về báo. Bà nội càng sốt ruột nhưng không tiện trách mẹ tôi. Tôi đi trên phố một lát, cảm thấy vẫn nên về trường nhờ thầy Thẩm Thính Tiêu nói giúp. Thầy Thẩm đã thấy bạn học đó tự ngã. Thầy Thẩm dẫn tôi vào cái sân nhỏ trong cổng trường, mời mẹ xuống nói chuyện. Mẹ không xuống, chỉ nghe thầy Thẩm giải thích ở cửa sổ nhìn xuống sân. Thầy Thẩm nói: "Chuyện này tôi tận mắt chứng kiến. Là đứa trẻ đó không phải, nó đuổi theo Đức Hồng, tự vấp ngã, quay lại vu khống Đức Hồng. Sợ bà không tin, tôi làm chứng." Lại nói: "Đại tẩu đọc sách biết lễ, chẳng lẽ chưa nghe 'Hiếu tử sự thân, tiểu trượng tắc thụ, đại trượng tắc tẩu' (Con hiếu thờ cha mẹ, gậy nhỏ thì chịu, gậy lớn thì chạy) ư? Đức Hồng làm đúng đấy." Mẹ nghe xong, lặng đi một lát, chỉ nói "Cảm ơn thầy Thẩm" rồi về phòng. Bà nội không hiểu hai câu văn ngôn của thầy, thấy mẹ chỉ nói "Cảm ơn" rồi về phòng, tưởng mẹ vẫn muốn đánh tôi, đưa tôi vào phòng. Lúc này mẹ ngồi quay lưng ra cửa sổ, bà nội bảo tôi quỳ trước gối mẹ, tôi cũng khóc nói: "Mẹ ơi, đánh đi." Mẹ nước mắt giàn giụa, chỉ nói "Cha con mà còn thì không cần ta..." rồi không nói nổi nữa, kéo tôi dậy.

Sau đó, tôi hỏi mẹ mấy câu của thầy Thẩm nghĩa là gì, mẹ nói: "Cha mẹ không ai không yêu con cái, quản giáo là muốn con cái học tốt. Khi cha mẹ đang giận dữ, dùng gậy lớn đánh con, nếu con không chạy, đánh bị thương thì chẳng phải ngược lại làm cha mẹ đau lòng sao? Cho nên mới nói 'đại trượng tắc tẩu'."

Từ đó về sau, mẹ không đánh tôi nữa.

Mùa đông năm đó, tôi tốt nghiệp. Chuyển sang Tiểu học Cao đẳng Thực Tài mới mở. Tiền thân của Thực Tài là trường Trung Tây, địa chỉ cũ ở vườn Khổng Gia cách Ô Trấn 1-2 dặm. Cái gọi là vườn Khổng Gia này là khu vườn hoang không chủ, sửa sang lại chút ít coi như trường học. Trường Trung Tây này nửa ngày học tiếng Anh, nửa ngày đọc cổ văn, học sinh toàn thanh niên 17-18 tuổi, nội trú, khi ra ngoài xếp thành hai hàng dọc, mặc áo dài vải trắng mùa hè, đi giày vải bố trắng, đi đứng thẳng tắp, mắt không nhìn ngang, rất thu hút, nhất là chúng tôi những học sinh tiểu học càng ngưỡng mộ không thôi. Bây giờ trường Trung Tây đổi tên thành Tiểu học Cao đẳng Thực Tài, chuyển vào trong trấn, xây ba dãy nhà kiểu Tây, địa chỉ tại cái gọi là "Bắc Cung" nơi Đạo giáo thờ Thái Thượng Lão Quân. Khi quân Thái Bình Thiên Quốc và quân Thanh giao chiến tại Ô Trấn, Bắc Cung này bị hủy hơn một nửa, ba dãy nhà kiểu Tây xây mới nằm trên bãi đất trống bị thiêu rụi, gồm sáu phòng học và một phòng nhỏ chứa thuốc men, dụng cụ dạy Lý, Hóa. Ký túc xá giáo viên và học sinh lại ở phần Bắc Cung còn lại.

Sau khi vào Thực Tài, tôi mới biết giáo trình không còn chỉ là tiếng Anh, Quốc văn, mà tăng thêm Toán học (Đại số, Hình học), Vật lý, Hóa học, Âm nhạc, Hội họa, Thể dục v.v. sáu bảy môn, lại biết người dạy tiếng Anh và các môn mới tăng đều là học trò giỏi của trường Trung Tây, sau khi tốt nghiệp được trường bảo cử sang Thượng Hải vào lớp cấp tốc nào đó, một năm sau về làm thầy chúng tôi. Thầy dạy tiếng Anh tên Từ Thừa Hoán, dùng sách giáo khoa là Văn pháp Nạp thị tập 1 (Ghi chú: Sách văn pháp do người Anh là Nesfield biên soạn gồm 4 tập, tập cuối nói về tu từ học tiếng Anh), thầy còn kiêm dạy Âm nhạc và Thể dục. Dạy Đại số, Hình học là anh em của Từ là Từ Thừa Khuê, sách Hình học là "Hình học bị chỉ", sách Đại số thì không nhớ rõ, nhưng tiến độ rất nhanh. Thầy Quốc văn có bốn người, một là Vương Ngạn Thần, ông không mở trường tư nữa mà đến trường mới dạy, nhưng vẫn dạy bài cũ, ông hình như dạy "Lễ Ký".

Một người tên Trương Tế Xuyên, người trấn khác, là học trò giỏi của trường Trung Tây, được trường bảo cử đi du học Nhật hai năm rồi về, thầy dạy "Kinh Dịch", kiêm dạy Vật lý và Hóa học, lúc dạy Hóa thầy làm thí nghiệm trong lớp, khiến chúng tôi mở mang tầm mắt. Hai thầy Quốc văn nữa đều là tú tài già trong trấn, một thầy dạy "Tả Truyện", một thầy dạy "Mạnh Tử". Thầy dạy "Mạnh Tử" họ Chu, dù là tú tài nhưng không thông, thầy giải thích câu "Khí giáp di binh nhi tẩu" (Bỏ giáp vứt binh khí mà chạy) trong "Mạnh Tử", giải thích chữ "binh" là binh lính, nói lính thua trận, vội chạy lấy mạng, vứt bỏ áo giáp, vai lưng cọ xát, hoảng loạn chạy, cứ như một sợi dây người, bị kéo đi. Nhưng chú giải Chu Hy của "Mạnh Tử" ghi rõ "binh" là vũ khí, chúng tôi thấy thầy giảng sai, bèn đặt nghi vấn, thầy cứ khăng khăng không nhận sai, làm ầm ĩ đến tận hiệu trưởng. Hiệu trưởng tên Từ Tình Mai, là Lĩnh sinh (tú tài thi tốt được nhận học bổng gọi là Lĩnh sinh), cũng là bạn của cha tôi, ông chắc thấy không thể để tú tài già mất mặt trước học sinh, bèn nói: "Có lẽ thầy Chu nói là một cách giải thích của bản cổ chăng?"

Môn Hội họa thời đó ở trường tiểu học thường không dễ mở, vì thật sự khó tìm thầy. Tiểu học Thực Tài cuối cùng tìm được một người, là họa sĩ chuyên vẽ chân dung trong trấn. Hồi đó Ô Trấn chưa thấy chụp ảnh, người chết rồi thì mời họa sĩ vẽ chân dung để làm kỷ niệm. Họa sĩ này ngoài 60 tuổi, ông dạy chúng tôi mô phỏng "Giới Tử Viên họa phổ", nói: "Mô phỏng xong một bộ Giới Tử Viên họa phổ, bất kể là mai lan trúc cúc, sơn thủy, lông vũ, đều có cửa vào." Nhưng ông không bao giờ tự tay làm, chỉ phê sửa bản vẽ của chúng tôi, chỗ ông cho là sai thì thưởng một gạch đỏ, viết to: "Tái lâm nhất thứ" (Mô phỏng lại lần nữa).

Về Âm nhạc, tôi rất thích. Âm nhạc dùng sách do Thẩm Tâm Công biên soạn, trong đó có bài "Hoàng Hà" gồm bốn đoạn, giờ vẫn nhớ đoạn đầu là "Hoàng Hà, Hoàng Hà, xuất từ Côn Lôn sơn, xa từ đất Mông Cổ, chảy vào cửa Vạn Lý Trường Thành, từ xưa bao nhiêu thánh hiền, sinh nơi bờ sông này. Ngoài Vạn Lý Trường Thành, bên khúc sông Hà, cát vàng cỏ trắng không bóng người, làm sao có mười vạn quân, chạy thẳng biên thùy Tây Bắc, uống ngựa Ô Lương Hải, phi ngựa núi Ô Lạp." Bài hát này điệu buồn tráng lệ, tôi rất thích, nhưng không hiểu rõ ý nghĩa ca từ, thầy dạy nhạc họ Từ, chỉ dạy hát không giải thích. Tôi hỏi mẹ. Mẹ giải thích chi tiết cho tôi, và cả điển cố cỏ trắng, nhưng Ô Lương Hải, núi Ô Lạp mẹ cũng không biết, chỉ nói đây có lẽ là địa danh nước ngoài.

Nửa năm đầu năm thứ hai vào Thực Tài có cái gọi là thi hội Đồng sinh. Cuối thời Thanh bãi bỏ khoa cử lập trường học, truyền miệng rằng, tốt nghiệp trung học coi như tú tài, tốt nghiệp cao đẳng coi như cử nhân, tốt nghiệp Kinh Sư Đại học đường coi như tiến sĩ, còn được ban tước Hàn lâm. Nên học sinh tiểu học cao đẳng đương nhiên là đồng sinh. Tôi không nhớ Thực Tài thi hội với tiểu học cao đẳng nào, chỉ nhớ lần thi này do chú họ Lư Giám Tuyền chủ trì, đề là "Thí luận phú quốc cường binh chi đạo". Tôi gom những lời cha mẹ bàn luận việc quốc gia thành hơn 400 chữ, kết bằng câu mà cha lúc sinh thời từng giải thích nhiều lần: "Đại trượng phu đương dĩ thiên hạ vi kỷ nhậm" (Đại trượng phu nên lấy thiên hạ làm trách nhiệm của mình). Chú họ Lư khoanh tròn đỏ câu này, phê: "Trẻ con 12 tuổi, có thể viết lời này, chớ bảo tổ quốc không người." Chú họ Lư đặc biệt mang bài này cho ông nội xem, lại khen tôi với bà nội. Bà nội sau khi đưa bài cho mẹ xem thì trả lại cho chú họ Lư. Mẹ cười bảo tôi: "Bài bình luận này của con là nhặt nhạnh trí tuệ người khác. Chú họ Lư tự nhiên không biết, cho con lời phê tốt, còn đặc biệt đưa ông nội xem. Bà nội và cô hai thường nói con nên đến tiệm giấy nhà ta làm học việc, mẹ đoán chú họ Lư cũng biết. Chú không tiện phản đối nên dùng cách này." Lại nói: "Năm ngoái bà nội không cho chú tư của con tiếp tục học tiểu học huyện, chú họ Lư đặc biệt đến bảo với ông nội: 'Đây là vải áo chùng biến thành áo khoác rồi!' (Ý nói phí phạm/thay đổi bản chất). Hóa ra mẹ vì muốn cho tôi tiếp tục đi học đã chịu áp lực rất lớn. Chú họ Lư rêu rao thành tích thi hội đồng sinh của tôi khắp nơi, cũng là để giúp mẹ giảm bớt chút áp lực, để mẹ có thể làm theo di chúc của cha."

Tôi ở nội trú tại Thực Tài. Học sinh nội trú ăn cùng bàn với giáo viên, thức ăn khá ngon. Mẹ không tiếc bỏ ra bốn đồng tiền mỗi tháng làm phí ăn ở, chính là để tôi có dinh dưỡng tốt hơn. Vì bà nội quản gia, thực tế là cô hai làm chủ, mỗi tháng mùng 1, 16, mùng 8, 23 mới được ăn thịt, mà bà nội và ba chú, hai cô, cộng với mẹ, em trai và tôi, dù thịt bát to miếng lớn, mỗi người cũng chẳng được bao nhiêu, huống hồ chỉ là bát nhỏ, mấy lát thịt mỏng. Cô hai nói sau lưng rằng mẹ lãng phí bốn đồng mỗi tháng, nhưng tiền là của mẹ, cô hai cũng đành chịu. Mùa đông năm đó tôi bị mắc bệnh mộng du (tiếng địa phương gọi là "hoạt tẩu thi" - xác sống đi lại). Chuyện như sau: Chú họ của tôi cưới vợ, tôi đi ăn cỗ, cùng mọi người náo tân hôn, đến 12 giờ đêm mới về, sáng hôm sau vội vàng đến Thực Tài học. Sau bữa trưa tôi nằm trên ghế mây trong phòng kế toán, bỗng đứng dậy cúi đầu rời trường, trường tưởng tôi có việc nên không hỏi. Nhưng bản thân tôi thì không biết gì cả, chỉ bỗng nhiên đến trước cửa nhà, mới lạ lùng sao lại ở trước cửa nhà rồi. Người nhà biết là "hoạt tẩu thi", kể bao nhiêu chuyện cổ quái, ví dụ "hoạt tẩu thi" mà trên đường bị ai chạm vào sẽ ngã xuống đất không dậy nổi, chết ngay; hay như "hoạt tẩu thi" mà gặp sông, không biết là sông mà nhảy xuống sẽ chết đuối v.v. Mẹ lại cho rằng mộng du là do thiếu ngủ, từ đó không cho tôi thức khuya, giờ đi ngủ hạn trong 9 giờ tối.