Một: Vấn đề về "Tả Liên"

Hoạt động của "Tả Liên" tôi cũng không hoàn toàn nắm rõ, chỉ biết một số tình hình trong đó mà thôi.

Tôi về Thượng Hải từ Nhật Bản vào tháng 4 năm 1930. Đến Thượng Hải chưa được mấy ngày, Phùng Nãi Siêu đã đến tìm tôi, tôi vốn không quen biết ông ta, chỉ biết tên. Phùng hỏi tôi có biết về việc thành lập "Tả Liên" hay không, tôi nói là có biết. Ông ta liền lấy ra một bản cương lĩnh của "Tả Liên" (chữ không nhiều) và hỏi tôi đã xem qua chưa? Tôi nói tôi biết tình hình đại khái, là một người bạn ở Thượng Hải đã kể cho tôi nghe. Ông ta hỏi tôi có ý kiến gì không, tôi nói rất tốt, rất tuyệt. Ông ta hỏi tôi có nguyện ý gia nhập "Tả Liên" không? Tôi nói: Theo yêu cầu của cương lĩnh, tôi chưa đủ tư cách tham gia. Phùng nói: Cương lĩnh là mục tiêu phấn đấu, không phải người gia nhập nào cũng đều có đủ điều kiện này, anh không cần phải khách sáo. Thế là tôi tham gia "Tả Liên".

Vài ngày sau, tôi đến chỗ Lỗ Tấn, nói chuyện với Lỗ Tấn về việc tôi tham gia "Tả Liên", Lỗ Tấn nói không biết. Tuy nhiên Lỗ Tấn nói, việc này tôi cũng đồng ý.

Qua trò chuyện với Phùng Nãi Siêu, tôi biết "Tả Liên" lúc đó có một cơ quan chấp hành, đại khái gọi là Ban Bí thư, trong đó tất nhiên cũng có Lỗ Tấn, phương pháp hoạt động là những việc lớn thì xin ý kiến Lỗ Tấn, Ban Bí thư có một bí thư chấp hành, quản lý các công việc hành chính thường ngày, do mấy người luân phiên đảm nhiệm. Vì thời đó những người này một mặt phải bán văn lấy tiền duy trì cuộc sống, mặt khác còn phải tự mình làm một ít công tác nghiên cứu, nên mấy người luân phiên nhau, trong đó có Phùng Tuyết Phong, Dương Hàn Sênh, Phùng Nãi Siêu, v.v., Lỗ Tấn không nằm trong số đó, ông làm công tác lãnh đạo về phương diện phương châm chính sách.

Từ cuộc trò chuyện với Phùng Nãi Siêu, tôi hiểu được rằng, vì khủng bố trắng nên "Tả Liên" rất ít khi họp. Tôi hỏi ông ta có bao nhiêu người tham gia "Tả Liên", ông ta nói: Lúc thành lập có hơn bốn mươi người ký tên (tôi nhớ là từng được đăng trên một ấn phẩm thời đó), có người không còn ở Thượng Hải nữa, còn có người chúng tôi căn bản chưa từng gặp qua. Sau khi tôi gia nhập "Tả Liên" được hơn một tháng, các thành viên ở Thượng Hải đã họp một lần. Câu lạc bộ mà các chủ ngân hàng và tư bản Thượng Hải thường tụ họp nằm ở tầng ba của tòa cao ốc nào đó, lần họp này của "Tả Liên" đã mượn địa điểm này (nghe nói là Hồng Thâm nhờ người mượn). Lúc đó là đi thang máy lên một căn phòng ở tầng ba, nghe nói đó là nơi nghỉ ngơi của nhân viên phục vụ (trà phòng) câu lạc bộ này. Lần họp đó, Lỗ Tấn có tham gia, nhưng người chủ trì cuộc họp không phải Lỗ Tấn, mà là vị bí thư chấp hành của tháng đó. Ông ta nói vài câu mở đầu trước, còn nói về tình hình hoạt động gần đây, và nói địa điểm này là mượn, thời gian không được quá dài, nhiều nhất là một tiếng đồng hồ. Tiếp đó mời Lỗ Tấn phát biểu, bài phát biểu này không rõ có được đưa vào toàn tập hay không, hình như là không. Lỗ Tấn không có bản thảo, nói khoảng nửa tiếng, nội dung bài nói chuyện đại ý là về việc văn nhân ngự dụng của Quốc Dân Đảng và báo chí Quốc Dân Đảng tấn công "Tả Liên" v.v. Lỗ Tấn nói những điều này chẳng có gì ghê gớm, chủ yếu là mỗi thành viên "Tả Liên" đều phải "cải tạo tư tưởng" (lời gốc tuy không nói như vậy, nhưng ý là như thế). Có một câu, tôi nhớ rất rõ, Lỗ Tấn nói: "Chúng ta có một số người e rằng bây giờ từ cánh tả đi lên, tương lai sẽ từ cánh hữu đi xuống." Câu này rất sắc bén, để lại cho tôi ấn tượng rất sâu sắc. Sau này quả nhiên đúng như vậy, ví dụ như Dương Thôn Nhân tham gia lúc thành lập sau này đã trở thành kẻ phản bội. Lỗ Tấn nói xong thì tan họp, hai, ba người chia thành từng nhóm đi ra.

Ngoài cuộc họp này ra, còn có một số cuộc họp nhỏ, hai ba người tham gia, đều không phải họp tại nhà riêng mà là ở nơi công cộng, như trong quán cà phê. Ngoài ra, để phối hợp với các hoạt động kỷ niệm khác nhau, thường là mọi người chia nhau ra hoạt động, như kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động 1/5, bài viết kỷ niệm không đăng được thì đi dán khẩu hiệu trên đường phố.

Hoạt động khác của "Tả Liên" là bàn (làm) một tạp chí, ban đầu có tên là "Tiền Tiếu", chỉ xuất bản được một kỳ. Nội dung kỳ này đều là về việc năm nhà văn bị hại. Đây là xuất bản bí mật, kinh phí do các thành viên "Tả Liên" có tình hình kinh tế khá hơn tùy sức đóng góp. "Tiền Tiếu" ra một số rồi đổi tên thành "Văn học Đạo báo", tạp chí này hoàn toàn do Lỗ Tấn lãnh đạo, các bài viết cũng đều qua tay Lỗ Tấn xem xét, việc chốt bài là do Lỗ Tấn quyết định.

Nửa đầu năm 1931, sau khi năm liệt sĩ bị bắt, hoạt động của "Tả Liên" giảm bớt, sau đó thay đổi cách thức hoạt động, một số thành viên trẻ tìm cách làm quen với học sinh hoặc công nhân, mục đích không phải là giới thiệu họ vào "Tả Liên", mà là tuyên truyền chính trị cho họ, sau này ngay cả việc này cũng không thể tiến hành được nữa.

Lúc này Chu Dương vẫn chưa vào "Tả Liên", Phùng Tuyết Phong là thành viên Ban Bí thư, nửa cuối năm đó hoặc nửa đầu năm sau, Phùng Tuyết Phong tìm tôi và nói, anh cũng đến đảm nhiệm một kỳ bí thư chấp hành đi. Tôi nói: Tôi không quen tình hình, e là không được. Ông ta nói: Có thể thử xem sao. Vì vậy tôi cũng đã từng đảm nhiệm bí thư chấp hành một tháng. Thành viên "Tả Liên" làm công tác tuyên truyền, phải định kỳ báo cáo với bí thư chấp hành, có thể một tháng họp một hai lần họp nhỏ.

Kể từ sau khi năm nhà văn bị bắt, "Tả Liên" có thể nói là không có sự phát triển nào. Sau năm 1932, khủng bố trắng càng khốc liệt hơn, công tác phát triển hoàn toàn đình trệ.

Nơi ở của mọi người đều giữ bí mật với nhau, tất nhiên người quen thì không bí mật, đối với người không quen thì mới bí mật. Nơi ở của Lỗ Tấn và tôi thì chúng tôi không bí mật với nhau, thư từ của chúng tôi thường nhờ hiệu sách chuyển, Lỗ Tấn thông qua Tiệm sách Nội Sơn, tôi thông qua hiệu sách Khai Minh. Tôi vốn ở Cảnh Vân Lý, sau này Lỗ Tấn chuyển đến Đại Lục Tân Thôn mới xây, ông nói với tôi, Đại Lục Tân Thôn còn phòng trống, sau này tôi cũng chuyển đến đó. Ông ở ngõ thứ nhất Đại Lục Tân Thôn, tôi ở ngõ thứ ba Đại Lục Tân Thôn.

Sau khi Chu Dương từ Nhật Bản trở về, gia nhập "Liên minh Tả dực Sân khấu", sau đó Phùng Tuyết Phong lôi kéo ông ta vào "Tả Liên". Nhưng không lâu sau giữa họ xảy ra mâu thuẫn, Phùng Tuyết Phong liền rời khỏi "Tả Liên" (việc này đại khái xảy ra năm 1933, có lẽ tôi nhớ nhầm). Sau khi Chu Dương và những người của họ chủ trì công việc "Tả Liên", do khủng bố trắng, nên không tổ chức họp toàn thể thành viên nữa, mọi việc cũng không còn xin chỉ thị Lỗ Tấn nữa. Từ đó về sau, Lỗ Tấn lãnh đạo "Tả Liên", chẳng qua chỉ là hữu danh vô thực mà thôi.

Hai: Về việc giải tán "Tả Liên"

Khoảng đầu năm 1936 hoặc cuối năm 1935, lúc đó Thượng Hải đã có tổ chức mặt trận thống nhất, lấy kháng Nhật cứu quốc làm ngọn cờ, tổ chức "Hiệp hội Văn hóa giới Kháng Nhật Cứu quốc", bao gồm luật sư, nhà báo, biên tập tạp chí, những người làm công tác học thuật, nhân vật chủ chốt có Thẩm Quân Nho, Trâu Thao Phấn, ngoài ra còn có cá biệt nhân sĩ giới công thương như Chương Nãi Khí, v.v. (sau Chiến tranh kháng Nhật gọi là "Cứu quốc hội"), nhưng không có tổ chức mặt trận thống nhất kháng Nhật của giới văn nghệ.

Tôi quên là hôm đó hay hôm sau, tôi liền đi nói với Lỗ Tấn. Lỗ Tấn nói: Tổ chức mặt trận thống nhất kháng Nhật mà dung nạp "Phái Thứ Bảy" vào cũng không sao, nếu sau khi họ vào mà không kháng Nhật cứu quốc, có thể khai trừ họ ra ngoài. Nói đến việc giải tán "Tả Liên", Lỗ Tấn không tán thành. Ông nói, mặt trận thống nhất phải có một nòng cốt, nếu không sẽ bị người ta thống nhất mất, sẽ bị người ta lợi dụng. Lỗ Tấn nói: "Tả Liên" nên đóng vai trò nòng cốt trong tổ chức mới này, còn việc Hạ Diễn nói không giải tán "Tả Liên" thì một số người sẽ sợ tổ chức mới này, không dám gia nhập, nếu những người này nhát gan như vậy, thì kháng Nhật cũng là giả. Tôi nói, tôi tán thành ý kiến của anh. Lần tới gặp Hạ Diễn, tôi sẽ nói ý kiến của anh cho ông ta. Ba ngày sau, tôi gặp Hạ Diễn, tôi kể lại ý kiến của Lỗ Tấn. Hạ Diễn nói: Những người như chúng tôi đều ở trong tổ chức mới, chính là nòng cốt rồi. Tôi nói: Tôi tán thành ý kiến của Lỗ Tấn, bây giờ tôi có thể chuyển lời này của anh cho Lỗ Tấn. Lần này, Lỗ Tấn chỉ nói một câu: "Đối với hạng người như họ, tôi từ lâu đã không còn tin tưởng nữa." Tôi liền nhờ Trịnh chuyển câu này cho Hạ. Hạ Diễn và những người khác vì Lỗ Tấn không tán thành giải tán "Tả Liên", nên cũng kéo dài việc giải tán "Tả Liên" và thành lập tổ chức mới. Sau này, họ đăng một tin trên một tạp chí (do họ chủ trì), đại ý nói "Tả Liên" đã hoàn thành nhiệm vụ lịch sử, không có sự cần thiết phải tồn tại, từ đó giải tán. Là tạp chí gì, tôi không nhớ rõ.

Mãi đến sau này tôi mới biết, cái gọi là Trung ương phê chuẩn giải tán "Tả Liên" mà họ nói chính là Trung ương lâm thời ở Thượng Hải. Trung ương lâm thời là những người nào, tôi không rõ, sau "Trường chinh", sự liên hệ của họ với Trung ương đã bị cắt đứt.

Ba: Về cuộc tranh luận hai khẩu hiệu

Mùa xuân năm 1936, Chu Dương, Hạ Diễn v.v. đã đề xuất các khẩu hiệu như "Văn học quốc phòng", "Âm nhạc quốc phòng", tôi và Lỗ Tấn cũng đã từng nói chuyện qua. Lỗ Tấn nói khẩu hiệu văn học quốc phòng, chúng ta có thể dùng, Quốc Dân Đảng cũng có thể dùng. Còn thực chất nội dung khẩu hiệu của Chu Dương và những người đó rốt cuộc là cái gì, tôi còn phải xem dưới khẩu hiệu của họ bán loại hàng hóa gì. Không lâu sau "Tái Kim Hoa" xuất hiện. Lỗ Tấn nói, hóa ra là loại hàng hóa này, rồi cười lớn.

Lúc đó Hạ Diễn thường tìm tôi và Trịnh Chấn Đạc, tôi từng hỏi ông ta, các anh đề xuất khẩu hiệu "Văn học quốc phòng" dựa trên cơ sở nào. Ông ta nói, dựa trên tinh thần của Trung ương, trên "Cứu quốc thời báo" có bài viết của đại diện Đảng thường trú tại Quốc tế Cộng sản (chính là Vương Minh), trong đó có nhắc đến "Văn học quốc phòng", lại nói thấy "INPREGO" (tiếng Trung nên dịch là "Thông tin thời sự quốc tế", là tạp chí do Quốc tế Cộng sản xuất bản, xuất bản bằng các thứ tiếng Anh, Đức, Pháp, Tây Ban Nha, v.v.), bản tiếng Anh cũng có khẩu hiệu này, tức là "Literature of national defence" (tiếng Trung chính là "Văn học quốc phòng"). Hạ Diễn dẫn chứng như vậy, biểu thị khẩu hiệu "Văn học quốc phòng" không phải do họ tự bịa ra.

Tháng 4 năm 1936, Phùng Tuyết Phong từ Thiểm Bắc đến Thượng Hải. Một ngày nọ tôi đến chỗ Lỗ Tấn nói chuyện việc khác, lúc sắp về Lỗ Tấn nói đến vấn đề khẩu hiệu, cho rằng khẩu hiệu "Văn học quốc phòng" quá chung chung, ý nghĩa mơ hồ không rõ ràng; lại nói họ đã soạn một khẩu hiệu mới: "Văn học đại chúng của chiến tranh cách mạng dân tộc". Lỗ Tấn nói khẩu hiệu mới này đã nói chuyện với Phùng Tuyết Phong và những người đó rồi, hỏi ý kiến tôi thế nào. Tôi nói rất hay, không có ý kiến gì, và khuyên Lỗ Tấn tự viết một bài, chính thức đề xuất khẩu hiệu này, như vậy mới có sức nặng. Vì Chu Dương và những người đó nói khẩu hiệu "Văn học quốc phòng" là dựa trên chỉ thị của Trung ương mà đề xuất, nên tôi chủ trương Lỗ Tấn đứng ra viết bài, đề xuất khẩu hiệu mới. Lỗ Tấn nói cũng được, nhưng dạo này sức khỏe không tốt lắm, từ từ rồi tính.

Khoảng hai tuần sau, Hồ Phong viết một bài trên tạp chí nhỏ của họ, đưa khẩu hiệu mới này ra, không hề nhắc đến việc khẩu hiệu này là do Lỗ Tấn đề xuất. Trịnh Chấn Đạc nói cho tôi biết, tôi vô cùng ngạc nhiên, liền đi tìm Lỗ Tấn. Lỗ Tấn nói: Ông ấy hôm qua mới biết. Tôi nói: Anh không viết, tại sao Hồ Phong lại viết? Lỗ Tấn nói: Lần trước sau khi tôi nói với anh, Hồ Phong tự nguyện xung phong, muốn viết bài này. Nhưng sau khi Hồ Phong viết xong, cũng không đưa cho Lỗ Tấn xem, liền đăng luôn. Tôi nói: Hồ Phong không nên làm như vậy, thứ nhất, viết bài xong không đưa cho anh xem, thứ hai, trong bài không nhắc đến tên Lỗ Tấn, khiến độc giả tưởng khẩu hiệu mới này là do Hồ Phong đề xuất. Người như Hồ Phong khá phức tạp, bài viết giải thích khẩu hiệu mới này cũng không toàn diện. Tôi vẫn khuyên Lỗ Tấn viết bài, bàn về khẩu hiệu mới này, sửa chữa thiếu sót của Hồ Phong. Nhưng sau đó Lỗ Tấn vẫn không viết, vì lúc đó sức khỏe Lỗ Tấn đã không tốt lắm, thường xuyên sốt nhẹ. Ông chỉ dùng cách nói miệng, Phùng Tuyết Phong ghi chép để viết thư trả lời phái Tờ-rốt-kít, cũng như bài tiểu luận "Luận vận động văn học hiện nay của chúng ta".

Lá thư của Từ Mậu Dung gửi Lỗ Tấn cũng đến vào lúc này, Lỗ Tấn đã viết thư "Trả lời Từ Mậu Dung và về vấn đề mặt trận thống nhất kháng Nhật". Vấn đề hai khẩu hiệu đã được trình bày chi tiết trong lá thư này.

Bốn: Tình hình Lỗ Tấn ở Cảnh Vân Lý

Năm 1927 Lỗ Tấn từ Quảng Châu đến Thượng Hải, ở Cảnh Vân Lý, lúc đó tôi cũng ở Cảnh Vân Lý. Còn có Chu Kiến Nhân, Diệp Thánh Đào, rất nhiều người ở sở biên dịch Thương vụ Ấn thư quán cũng đều ở đó. Từ ban công nhà tôi có thể nhìn thấy nhà Lỗ Tấn. Lỗ Tấn từng đến nhà tôi thăm tôi một lần. Lúc đó người nhà tôi từng thả tin, nói tôi từ Vũ Hán ra là đi Nhật Bản luôn, cảnh cáo tôi không được ra cửa, vì vậy tôi chưa từng đến nơi ở của Lỗ Tấn. Tôi ở đây đã viết "Huyễn diệt", "Truy cầu", "Động dao". Lúc đó vợ tôi đang bị ốm. Hè năm sau, tôi thực sự đi Nhật Bản.

Lỗ Tấn thường làm việc vào ban đêm, hừng đông mới ngủ.

Năm: Về điện mừng "Trường chinh"

Quá trình Lỗ Tấn gửi điện mừng "Trường chinh" là như thế này:

Lúc đó Smedley và chúng tôi qua lại rất mật thiết. Smedley là người Đức, sau này nhập quốc tịch Mỹ, tiếng Đức, tiếng Anh đều giỏi. Khoảng năm 1927 bà đến Trung Quốc, ở Thượng Hải. Thân phận công khai của bà khi đến Thượng Hải là phóng viên đặc phái của tờ "Frankfurter Zeitung" của Đức. Smedley giao du rộng rãi, trong đó có Tôn phu nhân, người cộng sản New Zealand Rewi Alley, Edgar Snow. Người sau tôi từng gặp ở nhà Lỗ Tấn. Lúc đó Snow đang nhờ Lỗ Tấn tuyển chọn biên tập tập truyện ngắn hiện đại Trung Quốc, và nhờ Lỗ Tấn viết một bài tựa nhỏ. Snow dịch tập truyện ngắn này sang tiếng Anh, sau này xuất bản ở Mỹ.

Về thắng lợi của việc Mao Chủ tịch dẫn dắt Hồng quân Trường chinh, Quốc Dân Đảng đã phong tỏa tin tức, người dân Thượng Hải nói chung mãi về sau mới biết. Một hôm tôi đến chỗ Lỗ Tấn nói chuyện việc khác, lúc sắp chia tay, Lỗ Tấn nói Smedley hôm qua đến thông báo, Hồng quân Trường chinh thắng lợi, và gợi ý gửi một bức điện sang Thiểm Bắc chúc mừng. Tôi lúc đó nói việc này rất hay, nhưng vì còn có hẹn, chỉ hỏi điện báo gửi đi như thế nào. Lỗ Tấn nói, tôi giao cho Smedley, để bà ấy đi làm là được; lại nói nội dung điện chỉ cần vài câu ngắn gọn. Lúc đó tôi thực sự chưa nhìn thấy bản thảo điện gốc, vì Lỗ Tấn chưa soạn, sau đó vì bận việc, nên quên mất việc này, không hỏi lại Lỗ Tấn, cũng không hỏi Smedley. Không biết Smedley đã gửi bức điện này đi bằng cách nào, hiện nay truyền tụng là thông qua Quốc tế Cộng sản chuyển từ Pháp, đây chỉ là phỏng đoán mà thôi.

Smedley từng theo lời mời của Lỗ Tấn, viết lời tựa bằng tiếng Anh cho "Tập tranh khắc gỗ Käthe Kollwitz" do Lỗ Tấn cho in lại, tôi đã dịch sang tiếng Trung.

Sáu: Về bệnh tình của Lỗ Tấn

Một ngày sau lễ Cách mạng tháng Mười năm 1935 (ngày 8 tháng 11), Smedley thông báo cho tôi, tối hôm đó, Tổng lãnh sự quán Liên Xô tại Thượng Hải mời một số ít người tham gia tiệc rượu, đây là không công khai, Tổng lãnh sự quán đã tổ chức tiệc rượu kỷ niệm công khai vào ngày 7 tháng 11. Smedley nói, cũng mời cả Lỗ Tấn. Đến lúc đó bà tự lái xe hơi nhỏ đến đón tôi. Thế là, vào lúc đó, chúng tôi đến Tổng lãnh sự quán.

Trong số ít người được gọi là đó, có Tôn phu nhân, Liêu phu nhân (Hà Hương Ngưng), cũng có Rewi Alley. Mọi người nói chuyện phiếm, ăn chút gì đó. Ngay lúc đó, Smedley kéo tôi ra một bên nói: Tất cả chúng tôi đều cảm thấy Lỗ Tấn có bệnh, sắc mặt không tốt, chúng tôi cũng biết những tranh chấp trên văn đàn Trung Quốc, tâm trạng ông không vui, chúng tôi nghĩ ông tốt nhất nên đến Liên Xô tĩnh dưỡng, nếu ông đồng ý, cả nhà đều có thể đi, mọi vấn đề đi lại, chúng tôi lo. Bà bảo tôi nói chuyện với Lỗ Tấn, nếu đi thì phía Liên Xô đã chuẩn bị sẵn sàng rồi, đảm bảo cuộc sống không có chút phiền phức nào. Hôm sau tôi liền nói với Lỗ Tấn. Lỗ Tấn không muốn đi. Ông nói, ông không hề cảm thấy có bệnh, hơn nữa nếu đến Liên Xô, tức là cách biệt với Trung Quốc, báo chí Trung Quốc phải đợi rất lâu mới có thể nhìn thấy, hơn nữa không hiểu tiếng Nga, cứ thấy không tiện. Hơn nữa sẽ có người tung tin đồn rằng ông trốn tránh chiến đấu mà ra nước ngoài. Ông muốn kiên trì chiến đấu trong nước. Lỗ Tấn bảo tôi chuyển những ý kiến này của ông cho Smedley. Sau này Smedley không còn nhắc đến việc Lỗ Tấn ra nước ngoài nữa, mà bàn về tình trạng sức khỏe của Lỗ Tấn, bà cho rằng Lỗ Tấn mắc bệnh phổi. Bà có hai người bạn, đều là chuyên gia bệnh phổi, một người là người Đức, một người là người Mỹ, đều rất đáng tin cậy. Bà bảo tôi chuyển lời cho Lỗ Tấn, để hai chuyên gia này khám cho. Nhưng Lỗ Tấn không đồng ý, vì Lỗ Tấn từ trước đến nay đều do bác sĩ Tu Đằng khám chữa, một khi lại mời người khác chẩn đoán, dường như là không tin tưởng Tu Đằng nữa, Lỗ Tấn cảm thấy đây không phải là đạo đãi bạn. Từ cuối năm 1935 đến mùa xuân năm 1936, Lỗ Tấn thường xuyên bị sốt nhẹ, Tu Đằng thường xuyên tiêm cho ông, nhưng vẫn sốt nhẹ. Hứa Quảng Bình cũng từng khuyên Lỗ Tấn, liệu có thể mời hai vị bác sĩ này đến chẩn đoán thử xem, nhưng Lỗ Tấn nhất quyết không đồng ý.

Tháng 4 năm 1936, Phùng Tuyết Phong từ Thiểm Bắc trở về Thượng Hải, ông giúp Hứa Quảng Bình thuyết phục Lỗ Tấn. Một ngày cuối tháng 5, Phùng Tuyết Phong tìm tôi, bảo tôi lập tức tìm Smedley nhờ chuyển mời hai vị bác sĩ đó. Tôi gọi điện cho Smedley, tình cờ gọi cái thông ngay. Smedley nói bà sẽ đi tìm bác sĩ ngay, bảo tôi đến nhà Lỗ Tấn chờ trước. Tôi đến nhà Lỗ Tấn không lâu, Smedley cùng bác sĩ D cũng đến. Tôi tiếp họ ở dưới lầu. Bác sĩ D hỏi: Người bệnh biết mấy thứ tiếng? Smedley nói: Tiếng Nhật rất giỏi, tiếng Đức có thể đọc sách, không hiểu tiếng Anh. Bác sĩ nói vậy chúng ta dùng tiếng Anh trò chuyện đi. Lên tầng hai, sau khi bác sĩ D nghe tim phổi, đi đến trước mặt Smedley, lúc đó Lỗ Tấn nằm trên giường, quay mặt về phía cửa sổ, Smedley và tôi đứng trước cửa sổ. Smedley hỏi bác sĩ tình hình bệnh thế nào, bác sĩ trả lời: "Nghiêm trọng." Smedley lại hỏi nghiêm trọng đến mức độ nào? Bác sĩ trả lời: "E rằng không qua nổi năm nay." Smedley lúc này không kìm được rơi nước mắt. Bác sĩ lại nói, Lỗ Tấn không chỉ có bệnh phổi, còn có bệnh khác, cần kiểm tra chi tiết. Ông gợi ý tìm một bệnh viện do người nước ngoài điều hành có thiết bị tốt, mở một phòng bệnh, do ông chẩn đoán điều trị, chỉ mượn thiết bị của bệnh viện đó; người bệnh nếu đồng ý, lập tức có thể làm. Bác sĩ đi trước. Tôi thương lượng với Smedley, chúng ta chỉ có thể nói với Lỗ Tấn về việc bác sĩ nói nhập viện kiểm tra chi tiết, những lời khác chỉ có thể nói nhỏ với Hứa Quảng Bình. Thế là tôi liền nói như vậy với Lỗ Tấn, nhưng Lỗ Tấn không tin, ông nói các người lừa tôi, bác sĩ chắc chắn đã nói rất nghiêm trọng, tôi thấy Smedley khóc. Lỗ Tấn không đồng ý đi nhập viện kiểm tra. Nhưng không bao lâu sau, ông quả nhiên bệnh đến mức nhật ký cũng không thể viết, mãi đến đầu tháng 7 mới dần dần chuyển biến tốt.

Hứa Quảng Bình trong chương "Hướng về Liên Xô" của "Hồi ức Lỗ Tấn" đã kể đến việc năm 1932 Lỗ Tấn đến Bắc Kinh, từng chuẩn bị đi Liên Xô. Theo tôi hiểu, năm 1932 Lỗ Tấn đi Bắc Kinh, là chuẩn bị đi Liên Xô, là đi tham gia Đại hội Nhà văn Quốc tế. Đại hội này họp tại thành phố Kharkov của Ukraine, Liên Xô. Lúc đó Tiêu Tam vốn đang ở Liên Xô đã tham gia đại hội này.

Hứa Quảng Bình trong "Hồi ức Lỗ Tấn" cũng kể đến việc Lỗ Tấn đến Lãnh sự quán Liên Xô và xem phim, đây không phải lần tôi kể, mà là lần khác, đại khái là ngày Quốc tế Lao động 1/5 năm 1935.

Lỗ Tấn cũng từng chuẩn bị đi Nhật Bản dưỡng bệnh, đây là sau khi Lỗ Tấn đại bệnh. Hứa Quảng Bình cũng từng bàn với tôi, đi Liên Xô đường quá xa không tiện, thôi thì đến Nhật Bản, thứ nhất ở Nhật Bản đọc sách báo Trung Quốc cực kỳ tiện; thứ hai, đến Nhật Bản không cần hộ chiếu; thứ ba, về ngôn ngữ thuận tiện. Trong mấy lá thư cuối cùng với Lỗ Tấn tôi từng bàn đến việc này, nhưng cuối cùng Lỗ Tấn đã không đi được. Tháng 10 năm đó, đột ngột phát bệnh qua đời, đúng không ngoài dự đoán của bác sĩ D, không qua nổi năm nay.

Bảy: "Văn học Nghiên cứu hội" và quan hệ với Lỗ Tấn

Đoàn thể này thành lập sau "Ngũ Tứ". Trước khi "Văn học Nghiên cứu hội" thành lập, là Trịnh Chấn Đạc viết thư cho tôi mời tôi làm người khởi xướng. Lúc đó tôi và Trịnh Chấn Đạc không quen biết nhau, phía Bắc Kinh có Chu Tác Nhân v.v., nhưng không có Lỗ Tấn. Lúc đó Lỗ Tấn làm việc ở Bộ Giáo dục. Nghe nói có một "Văn quan pháp" quy định: phàm là quan chức chính phủ không được phát sinh quan hệ với đoàn thể. Lỗ Tấn tuy không tham gia, nhưng đối với "Văn học Nghiên cứu hội" là ủng hộ, theo lời Trịnh Chấn Đạc kể, Chu Tác Nhân soạn thảo "Tuyên ngôn Văn học Nghiên cứu hội", chính là đã qua tay Lỗ Tấn xem. Ông còn viết bài cho "Tiểu thuyết nguyệt báo" mà tôi phụ trách biên tập sau khi cải cách. "Văn học Nghiên cứu hội" ngoài việc lấy "Tiểu thuyết nguyệt báo" làm tạp chí thay thế, còn xuất bản một bộ "Văn học Nghiên cứu hội tùng thư".

Tám: Về Ủy ban tang lễ Lỗ Tấn

Khi Lỗ Tấn qua đời, tôi không ở Thượng Hải, về quê thăm mẹ. Lúc tôi đi ông vẫn rất khỏe, không ngờ đột ngột phát bệnh, nghe nói tối 17 (hoặc 18), ông còn cùng Hứa Quảng Bình đi xem phim, về nhà cảm thấy không khỏe, ngày 19 liền mất. Sau khi Lỗ Tấn mất, thành lập một Ủy ban tang lễ, có tôi trong đó, nhưng lúc này tôi đang ở quê (Ô Trấn), bệnh trĩ phát tác, nhận được điện báo của Thượng Hải bảo tôi về Thượng Hải, nhưng tôi không thể cử động. Từ quê tôi đến Thượng Hải phải đi tàu thủy nhỏ đến Gia Hưng, chuyển tàu hỏa, trong tình trạng bệnh trĩ xuất huyết, không thể ngồi đứng được, tôi lúc đó không thể đến Thượng Hải. Đợi đến khi xuất huyết giảm bớt, tôi đến Thượng Hải thì tang sự đã xong xuôi. Vợ tôi Khổng Đức Chỉ, lúc đó làm việc trong Ủy ban tang lễ, được cử đi chuyên biệt hầu hạ Tôn phu nhân. Chiếc quan tài kiểu Tây của Lỗ Tấn là do Tôn phu nhân dẫn Khổng Đức Chỉ đi chọn từ rất nhiều cửa hàng bách hóa nước ngoài.

Ủy ban kỷ niệm biên soạn "Lỗ Tấn toàn tập" được thành lập năm 1938 tại Thượng Hải. Lúc đó tôi ở Hồng Kông, từng vì việc xuất bản toàn tập, thương thảo với phân quán Hồng Kông của Thương vụ Ấn thư quán, nhưng cuối cùng Thương vụ Ấn thư quán không muốn gánh rủi ro, nên đành để Ủy ban kỷ niệm tìm cách xuất bản. Nhưng khi xếp chữ in ấn thì phải trả trước phí in, Hoàng Định Tuệ phu nhân đã bảo lãnh mở một tài khoản thanh toán tại ngân hàng, giải quyết vấn đề thanh toán dần dần khi in ấn, Hoàng Định Tuệ lúc đó là người phát hành tờ "Trung Quốc dịch báo" (xuất bản tại Thượng Hải). "Dịch báo" chuyên dịch các tin tức về thời sự quốc tế và chiến tranh Trung-Nhật trên báo chí Âu, Mỹ và cả Nhật Bản thời đó, cũng dịch đăng các tin tức báo chí Liên Xô về chiến sự châu Âu và chiến cuộc Trung-Nhật, chủ trì công việc biên tập của "Dịch báo" có Hồ Dũ Chi v.v. Lúc đó, quân Nhật đã kiểm soát Thượng Hải, kiểm duyệt sách báo cực kỳ nghiêm ngặt, nhưng vì vẫn giữ quan hệ ngoại giao với Mỹ, Liên Xô, Anh, Pháp, nên đối với "Dịch báo" chuyên dịch đăng các bài báo của những quốc gia này, đành mặc cho nó xuất bản. "Dịch báo" lúc đó là tờ báo tiến bộ duy nhất tại Thượng Hải, vì phải dịch tài liệu ít nhất là bốn thứ tiếng, cũng giải quyết được cuộc sống của những người bạn tinh thông ngoại ngữ lúc đó còn ở lại Thượng Hải.

Lời bạt của tác giả: Bài viết này được chỉnh lý dựa trên biên bản một buổi tọa đàm của tôi trước khi "Bè lũ bốn tên" bị đập tan, nay in lại, tuân theo gợi ý của các đồng chí biên tập, đã xóa bỏ một số từ ngữ không thỏa đáng trong bài, nhưng sự thật cơ bản không thay đổi. Về phần "cuộc tranh luận hai khẩu hiệu" trong bài, có thể tham khảo bài viết "Cần làm rõ một số sự thật" của tôi trên "Tư liệu Lịch sử Văn học Mới" tập hai.

Ngày 12 tháng 5 năm 1979