Người sống trên vùng cao nguyên Tây Bắc khó mà tưởng tượng nổi cuộc sống của những cư dân ở cái gọi là "thủy hương" vùng Thái Hồ, Giang Nam; cái gọi là "mộ xuân tam nguyệt, Giang Nam thảo trưởng, tạp hoa sinh thụ, quần oanh loạn phi" (chiều xuân tháng ba, Giang Nam cỏ mọc, hoa nở rợp cây, bầy oanh bay lượn), cũng vẫn chưa phải là phong cảnh của "thủy hương" Giang Nam. Những cư dân ở vùng cao nguyên Tây Bắc thiếu những con đường sông ngòi đan xen dày đặc ấy, nghe kể rằng sau cửa sau nhà người ta chính là sông, đứng ở cửa sau (đó chính là cửa gác nước), có thể dùng gàu múc nước, nửa đêm tỉnh mộng, có thể nghe tiếng chèo thuyền "tư nãi" nhẹ nhàng lướt qua, hẳn là hơi khó mà hình dung ra được phải không?

Nếu chưa từng đến Tây Bắc — hoặc là Bắc Hà Nam, Nam Thiểm Tây cũng được — nếu chỉ nhìn bản đồ, có lẽ luôn cho rằng những con sông có danh có tiếng trên bản đồ thông thường kia, ít nhất cũng phải lớn hơn nhiều so với những con "cảng", con "hán" không hề xuất hiện trên bản đồ thông thường ở "thủy hương" Giang Nam chứ? Ít nhất cũng luôn cho rằng những con sông này quanh năm cuồn cuộn, có thể chèo thuyền qua lại chứ? Có một người bạn từng đến Khai Phong, khi ấy đúng vào mùa đông, anh ta đứng trên đê mà vẫn không biết rằng nơi dưới chân mình đứng, chính là bờ đê sông Hoàng Hà nổi tiếng; anh ta nhìn xuống, chỉ thấy vài dòng nước nhỏ hẹp đang chảy giữa bùn cát vàng óng, anh ta còn hỏi: "Hoàng Hà ở đâu?" nào ngờ mấy dòng nước nhỏ này chính là Hoàng Hà! Hóa ra Hoàng Hà vào mùa nước cạn, chỉ là mấy dòng nước nhỏ mà thôi!

Đại khái những con sông Tây Bắc có danh có tiếng trên bản đồ, đến mùa đông nước cạn, đều là thứ giống như mương rạch ở Giang Nam, đặt vài tảng đá ở chỗ nông là có thể lội bộ qua được.

Sông Ô Lỗ Mộc Tề, đó cũng là con sông lừng danh; thế nhưng khi tôi nhìn thấy xe ngựa lội qua sông, tôi kinh ngạc rằng đây chính là sông Ô Lỗ Mộc Tề! Các học sinh xắn quần lên là lội qua sông Diên Thủy, nếu không phải tận mắt nhìn thấy, cũng cảm thấy kinh ngạc, vì sông Diên Thủy trên bản đồ cũng là có danh có tiếng mà!

Thế nhưng khi mùa hè đến lúc nước dâng, những con sông này lại thực sự rất uy phong. Một lần thượng lưu sông Diên Thủy dâng nước, đã cuốn trôi một tảng đá nặng hàng vạn cân mà "Nữ Đại" dùng để buộc cầu phao đi xa hơn mười trượng.

Chỉ bay ngang qua bầu trời, bạn không thể hiểu cụ thể ý nghĩa của cái gọi là "cao nguyên Tây Bắc". Chỉ đi bộ trên mặt đất, bạn hiểu có lẽ cụ thể hơn, thế nhưng vẫn chưa đủ "khái quát" (xin thứ lỗi cho tôi mượn dùng hai từ này).

Bạn nhìn từ kim chỉ độ cao của máy bay chở khách mà nhận ra mình đang ở độ cao trên ba nghìn mét so với mực nước biển, thế nhưng từ cửa kính nhìn xuống, chà, thành quách phố xá, hiện rõ mồn một, thật rõ ràng! Lúc ấy bạn sẽ chợt nhận ra dưới kia là cao nguyên. Nhưng bạn vẫn còn phải đi trên mặt đất, rồi nhận thức này mới có thể được bổ sung đầy đủ.

Bạn sẽ không tin rằng mình không phải đang ở trên bình nguyên. Chẳng phải là một vùng đồng bằng trải dài tầm mắt, sóng lúa nhấp nhô sao? Thế nhưng khi bạn phóng tầm mắt nhìn ra xa, dãy núi nối liền ở đường chân trời kia, chẳng phải cũng đứng song song với "vùng đất bằng" dưới chân bạn sao? Có khi bạn còn cảm thấy nó thấp hơn nơi bạn đứng nữa kìa! Nếu như tình cờ, xe của bạn đến cái "eo đất" như thế này, bên dưới là vực sâu vạn trượng, mà vực sâu vạn trượng này cũng chỉ là giai đoạn ở giữa mà thôi, lúc ấy có lẽ bạn mới thực sự hiểu rõ lý do cao nguyên là cao nguyên nhỉ?

Điều này cũng không thể tưởng tượng một cách không căn cứ.

Anh trai nhà họ Tạ lấy "rắc muối" để ví với tuyết rơi, em gái ông ấy nói: "Chẳng bằng liễu nhứ nhân phong vũ" (Không bằng bông liễu bay theo gió). Xưa nay đều cho rằng câu sau hay hơn. Tất nhiên, "liễu nhứ nhân phong vũ", thật thanh linh tuấn dật; nhưng đây là cảnh tuyết Giang Nam. Nếu nói đến phương Bắc, thì cách ví von của anh trai nhà họ Tạ thực ra cũng không sai. Tất nhiên cũng có khi tuyết rơi bông lớn, đó cũng là "liễu nhứ", chỉ là, cảnh "rắc muối" thường nhiều hơn.

Tuyết tích trên mặt đất, bạn đi ủng nỉ dài bước qua, cái âm thanh lạo xạo ấy, cái lớp bột mang đầy cảm giác khô khốc ấy, sẽ hoàn toàn cấu thành ấn tượng về "muối". Nếu như ở nơi đồng hoang, một màu trắng xóa, con đường vốn dĩ nhiều ổ gà và đất xốp, lúc này trở nên rắn chắc nhờ tuyết đông cứng, cỗ xe trượt tuyết do một ngựa kéo lướt qua nhẹ tênh, lúc ấy bạn thực sự cảm thấy tâm cảnh thanh lương — mà thực sự, không khí cũng sạch sẽ như thể đã được lọc qua vậy.

Tôi từng thấy một mảng trắng xóa từ xa ở trong sa mạc Gobi, khá kinh ngạc vì tháng năm mà có tuyết, sau này mới biết đây là hồ muối!

Ngày 19 tháng 8 năm 1941.