Ngày mười hai tháng Tám, đại quân Trung Quốc đã tiến đến vùng ngoại ô Thượng Hải; trong vòng hơn năm mươi tiếng đồng hồ, hai tuyến đường sắt Kinh-Hỗ và Hỗ-Hàng gần như hoàn toàn dành để vận chuyển quân sự. Sáng sớm ngày mười hai, một vài trường đại học ở khu Giang Vạn hối hả chuyển "tài sản nhà trường" đi. Lẽ ra chúng phải chuyển đi sớm hơn, nhưng nghe nói vì ở trong tô giới nhất thời không tìm được chỗ chứa.
Chiến tranh Thượng Hải chắc chắn sẽ bùng nổ, đến lúc này thì không còn nghi ngờ gì nữa.
Nơi tôi ở là khu vực đường xá vượt biên giới phía Tây Thượng Hải (Hỗ Tây), cách nơi có cảnh sát Trung Quốc đứng gác không đầy "một trăm bước chân"; bên trong cổng làng thì là "Trung Quốc quản lý", chỉ có "quyền cảnh sát" trên con đường nhựa trước cổng là thuộc về tô giới, — đây là tình hình thông thường ở các khu vực đường xá vượt biên giới tại Thượng Hải, nhưng điều khác biệt ở nơi tôi ở là nó quá gần ranh giới hoàn toàn thuộc Trung Quốc, có thể nhìn thấy rõ, vì vậy có người cho rằng dù ở Hỗ Tây, nhưng "mức độ nguy hiểm" cũng không kém gì các khu vực đường xá vượt biên giới ở khu phía Bắc. Ngày mười hai đó, những hộ gia đình nào có thể chuyển đi ở khu Trát Bắc và Hồng Khẩu đều đã chuyển đi hết, đến lượt cư dân nơi tôi ở chuyển nhà. Ban đầu là những hộ gia đình ở xa hơn về phía Tây và phía Bắc, rồi ngay lập tức như bị lây bệnh truyền nhiễm, việc này lan đến cái "làng" nơi tôi ở. "Làng" là một cái "làng" nhỏ, hơn hai mươi hộ, hộ chuyển đi đầu tiên, tôi nhớ là một đôi vợ chồng trẻ tân thời mới dọn đến chưa đầy hai tháng, — hình như có xe hơi riêng; họ chuyển rất "triệt để", tức là đi rồi không quay lại nữa. Các hộ còn lại, hầu hết đều gửi rương quần áo đi, còn người thì tối có lẽ không ở "nhà".
Lúc đó tôi đang định chuyển số sách Trung-Tây gửi ở tổng xưởng nhà sách Khai Minh về nhà. Tổng xưởng Khai Minh nằm ở khu Hồng Khẩu, Thượng Hải khai chiến, chắc chắn không thể tránh khỏi tai họa. Nhưng ngày mười hai đó tôi đã không chuyển được; một là thiếu phương tiện giao thông, một hai ngàn cuốn sách nếu đóng thùng gỗ lớn cũng chỉ chừng bốn năm thùng, nhưng xe kéo không thể chở nổi, huống hồ lúc đó xe kéo cũng không dễ thuê; hai là chuyển về cũng không có chỗ để, ba là hình như ngày đó bận quá, không có thời gian đến tổng xưởng Khai Minh để đóng thùng số sách đó.
Sáng ngày mười ba, tin tức đầu tiên nhận được là ngân hàng ngừng hoạt động hai ngày, tiếp đó là Trát Bắc đã bắt đầu khai hỏa, dù chỉ mang tính chất xung đột giữa các toán tuần tra, tiếp nữa là Chính phủ Quốc dân đã phong tỏa sông Trường Giang và Nam Hoàng Phố. Mọi người đều biết thời đại lớn đã đến, lần này hoàn toàn khác với "một hai tám"!
Sáng ngày hôm đó, vài con đường ở khu Dương Thụ Phố và khu Hồng Khẩu vẫn còn đi lại được, các nhà máy Trung Quốc hầu như đã thuê sạch xe tải ở thành phố Thượng Hải để vận chuyển hàng hóa và nguyên liệu. Đêm hôm trước tôi còn nghĩ đến việc chuyển sách ra, sáng hôm nay thì không nghĩ đến nữa. Ngày hôm đó chắc là dành nhiều thời gian trên đường phố lắm, tôi muốn thăm dò xem khu Bắc Tứ Xuyên còn lại bao nhiêu cư dân Trung Quốc, nhưng bị ngăn lại ở ngã tư đường Hải Ninh, nhìn thấy công ty Lương Hữu đang vận chuyển hàng hóa. Buổi chiều, cùng một đứa trẻ đi dạo quanh khu vực nhà máy dệt Nhật Bản ở đường Lao Bác Sinh tại Hỗ Tây, thấy thương đoàn tô giới và thủy binh đang dựng dây điện thoại quân sự, — con đường này cũng là đường vượt biên giới. Cảm thấy rất lạ, trước cửa nhà máy dệt Nhật Bản còn có lính thủy đánh bộ Nhật Bản. Ngay trên đường Lao Bác Sinh, nghe thấy tiếng pháo đầu tiên. Chà, "pháo mừng" vang lên rồi, thời gian chắc là hơn bốn giờ chiều.
Đêm đó, cái "làng" nơi tôi ở có chút hiu quạnh. Vài người bạn đến nhà tôi tán gẫu. Tôi nói, cứ ở lại đi, mẹ già đã sớm về quê nội, bản thân chỉ có bốn người, con cái đã lớn, đến lúc khẩn cấp nhấc chân là đi được, số sách nhiều hơn đã nằm trong vùng hỏa tuyến rồi, còn một phần nhỏ bên mình này thì tùy nó thôi. Chúng tôi mở radio nghe "chiến báo".
Sáng ngày mười bốn có một buổi tiệc chiêu đãi, tiệc chưa tàn đã nhận được tin không quân ta oanh tạc "hạm xuất vân"; hơn nữa từ xa vọng lại tiếng pháo cao xạ dày đặc. Trên sân thượng nhà hàng nhìn thấy ba chiếc máy bay tạo thành một đội bay về phía Đông Bắc, "Ha, đây là không quân của chúng ta!"
Khi ra đến Bến Thượng Hải thì khoảng hai giờ. Cầu Ngoại Bạch Độ lúc này tạm thời "mở cửa", xe tải cứu tế người dân khu Dương Thụ Phố và khu Hồng Khẩu tuôn ra như thủy triều. Trên xe tải cắm đầy cờ trắng nhỏ, viết tên Hội đồng hương này hoặc cơ quan từ thiện kia. Khắp Bến Thượng Hải ngồi đầy người tị nạn. Ngay trên hai con sư tử đồng trước cửa ngân hàng Hối Phong cũng có người ngồi. Đến tận bây giờ vẫn còn ấn tượng rất sâu sắc là khi một chiếc xe chở người tị nạn chạy qua cầu, người ngồi trên đỉnh cao nhất của núi người trên xe là một đứa trẻ sáu bảy tuổi, vị trí ngay chính giữa, đang cười ngây thơ.
Ngày 7 tháng 8 năm 1938.
