Lan Châu tạp toái

Người miền Nam vừa tới Lan Châu, lúc này mới thấy mùi vị cuộc sống khác hẳn. Tháng Giêng năm 1939, Lan Châu vẫn chưa từng bị ném bom, khách sạn đẹp đẽ duy nhất là "Lan Châu chiêu đãi sở" do Trung Quốc Lữ hành xã điều hành. Trong vòng ba tuần, đại sảnh của "Chiêu đãi sở" đã tổ chức bảy tám buổi đại yến tiệc, năm lần hỷ sự, trong đó có một lần hỷ sự náo nhiệt nhất còn thuê sạch cả các phòng khách trống của "Chiêu đãi sở". Tân lang là một chiến sĩ không quân, nghe nói xin nghỉ phép ba ngày để làm đám cưới này, kỳ nghỉ vừa hết là phải lên đường, thế nên một căn phòng lớn nhất của "Chiêu đãi sở" đành tạm dùng làm động phòng trong ba ngày.

"Chiêu đãi sở" là kiến trúc kiểu cũ, nhưng có cửa sổ kiểu mới, cửa sổ sơn xanh, cột sơn đỏ, thực sự huy hoàng! Có một cái giếng tự chảy, ống bơm nước cứ kêu "cạch cạch" suốt cả ngày.

Người phục vụ gốc miền Nam từng được huấn luyện ở Thượng Hải, bưng nước rửa mặt và trà cho khách; hừm, cái trong thì để rửa mặt, cái đục lại để uống sao? Không sai! Cái trong là nước giếng, là nước đắng, đừng nói là uống, chỉ riêng việc rửa mặt thôi cũng đã làm da dẻ bạn rát buốt khó chịu; không dùng xà phòng thì còn đỡ, một khi đã dùng xà phòng, bụi bẩn trên mặt bạn liền bết dính vào lỗ chân lông, càng không thể rửa trôi. Đây là loại nước đắng chứa nhiều chất kiềm, tuy trong nhưng lại không dùng được.

Cái đục lại là nước sông. Đó là nước ngọt. Một ly thủy tinh nước, để một lát lắng xuống, dưới đáy có tới gần nửa ly bùn đất, tuy nhiên đây là nước "ngọt", đây là loại nước phải tốn năm hào một gánh, được gánh từ dưới sông Hoàng Hà bên ngoài thành vào.

Tuy nhiên nước đắng thì vẫn là nước. Tỉnh Cam Túc có nhiều nơi, nghe nói, ngay cả nước đắng cũng là bảo vật, một người dùng riêng một chậu nước rửa mặt, đó quả thực là sự xa xỉ "kinh thiên động địa"! Ăn xong mì sợi, thè lưỡi liếm sạch thứ nước sốt đặc quánh trên bát thì mới coi là hiểu lễ tiết. Dùng nước rửa bát ư — đây là chuyện chưa từng có. Người dân thường cả đời chỉ tắm hai lần: một lần lúc chào đời, một lần lúc qua đời. Than ôi, người sinh ra ở vùng sông nước nào ngờ được nước lại quý giá đến thế này? Đúng như kẻ không có tự do, mới biết được sự quý giá của tự do.

Thế nhưng vào thời hồng hoang, phần lớn tỉnh Cam Túc sợ rằng vẫn là một vùng biển nội địa! Cao nguyên ngày nay, xưa kia là đáy biển. Chỉ cần nhìn mặt cắt của vách núi vùng lân cận Lan Châu, từng lớp từng lớp như bánh mì kẹp thịt, thấp thoáng còn thấy tàn tích vỏ sò. Nhưng có lẽ đó là vết tích của lòng sông cổ đại, vì sông Hoàng Hà vẫn chảy qua ngay bên cạnh Lan Châu.

Đúng vào tháng Chạp, một nửa sông Hoàng Hà đã đóng băng, người, gia súc, xe cộ đều đi trên mặt băng phủ một lớp tuyết mỏng. Nhưng nửa kia, dòng chảy cuồn cuộn dữ dội, từ thượng nguồn xa xôi không biết từ đâu tới, cuốn theo vô số khối băng lớn nhỏ, gầm thét trôi đi, ngày đêm không nghỉ. Các khối băng đều đội mũ tuyết, cuồn cuộn trôi xuống, khi đi qua cầu sắt Hoàng Hà thì va chạm vào nhau, cũng va vào mố cầu, thế là trong tiếng ầm ầm lại xen lẫn tiếng rít chói tai. Mặt sông ở đây không tính là hẹp, rộng chừng mười trượng là có, đứng trên cầu sắt nhìn về phía thượng nguồn, những khối băng chen chúc kéo đến, tuyết đọng trên đó phản chiếu ánh mặt trời, chói lóa mắt, thực sự kỳ vĩ. Nhưng đáng tiếc, trên cầu sắt Hoàng Hà không được phép đứng lại, vì đây là "thời kỳ phi thường", vì cầu sắt Hoàng Hà có liên quan đến quốc phòng.

Nước sông ngoài thành Lan Châu chảy xiết như vậy nên không có cá. Tuy nhiên, vào mùa đông người Lan Châu cũng có thể ăn cá, đó là sản vật từ Hoàng Thủy của Thanh Hải, đóng băng cứng như đá. Tháng Giêng năm 1939, mức sống ở Lan Châu xét trên toàn quốc có thể coi là cao, loại "Hoàng ngư" như vậy, con lớn có giá khoảng ba đồng một con.

Trước tháng Ba năm 1939, Lan Châu tuy thường có báo động nhưng chưa bị ném bom; thành Lan Châu không lớn, hầm trú ẩn bên trong thành không nhiều, còn dưới chân thành thì chỗ nào cũng có. Nhưng lối vào cực kỳ hẹp và dốc xuống, nhìn xuống trông chẳng khác nào hang chuột. Khi có báo động, cư dân hầu hết đều chạy ra ngoài thành lánh nạn; bên ngoài thành núi non vây quanh, nhưng đều là núi trọc, mọi người ngồi dưới sườn núi, từng đám từng đám như kiến, nhìn từ xa đã thấy. Một ngày trước đêm Giao thừa âm lịch, sân bay ngoài thành bị ném bom, thả hơn trăm quả bom, nhưng nghe nói chỉ chết một con chó. Đây là "vụ ném bom đầu đời" của Lan Châu. Ba ngày sau, tức là mùng hai Tết âm lịch, máy bay Nhật lại đến "chúc Tết", lần này thả bom vào trong thành, nhưng kết quả không chiến, ta đã bắn rơi bảy chiếc (hoặc có người nói chín chiếc), đây là "món quà năm mới". Từ đó về sau, sự ném bom bừa bãi do thẹn quá hóa giận bắt đầu, hầu như mỗi con đường, mỗi ngõ hẻm đều từng trúng bom. Một vị khách vào mùa xuân năm 1940, đi một vòng trong ngoài quan ải thành Lan Châu, nơi có lớp bụi nổi dày cả tấc, mềm như thảm, liền thường thấy có rất nhiều ngôi nhà, cổng chính thì vẫn còn nguyên vẹn, hé nhìn qua khe cửa, bên trong lại là một đống đổ nát.

Nhưng, xin bạn tuyệt đối đừng hiểu lầm rằng Lan Châu vì thế mà hoang tàn. Theo quy luật "Người Trung Quốc tự có cách của mình", Lan Châu mùa xuân năm 1940 so với một năm trước lại càng "phồn vinh" hơn, càng lâng lâng hơn. Không nói lời châm biếm, Lan Châu sau nhiều lần bị ném bom bừa bãi, quả thực đã có một số "kiến thiết": bằng chứng là có vài con đường tồi tàn đã được mở rộng, trải phẳng, hai bên đường xếp hàng những dãy nhà trệt mới tinh, chờ đợi các thương nhân đến làm phồn vinh thị trường; và điều đặc biệt khiến người ta biết ơn là đèn điện cũng đã thực sự giống như "đèn" điện. Đó là vì trách nhiệm chỉnh đốn dung mạo đô thị trong một năm qua đã được đặt vào một đôi bàn tay có kế hoạch và thiết thực, mà đôi bàn tay này, khi nhàn rỗi lại thường lật xem sách báo mới — đang làm, nhưng cũng đang nhìn ra bốn phía, không phải là loại người chỉ biết cúi đầu nhìn thấy đôi chân của mình.

Nhưng cái gọi là "phồn vinh" cũng có mặt khác của nó. Ví dụ như, mùa xuân năm 1939, muốn mua một bánh xà phòng, một chiếc khăn mặt, hoặc những món mỹ phẩm khác, tất nhiên không phải là "đạp phá thiết hài vô mịch xứ" (tìm mỏi mắt không thấy), nhưng sự thiếu hụt hàng hóa lại thấy rất rõ. Còn về các loại "hàng ngoại" khác, bất cứ thứ gì mang chút tính xa xỉ, chỉ vài "cửa hàng bách hóa" mới có dự trữ, hơn nữa nếu bạn chê họ "hàng hóa không đầy đủ", nhân viên cửa hàng liền tuyên bố: "Không còn nữa đâu. Đây vẫn là hàng nhập từ trước đấy, hàng mới không về được!" Nhưng chỉ sau một năm, cảnh tượng hoàn toàn khác biệt, các cửa hàng bán đồ ngoại mới khai trương xuất hiện lác đác trên những con đường trước đây không hề có loại cửa hàng này, biển hiệu bằng chữ mỹ thuật mới lạ cực kỳ bắt mắt, cách bày trí hàng hóa cũng đích thị là "phong cách Thượng Hải"; mỹ phẩm nhãn hiệu lạ lẫm, tất lụa nhân tạo, áo quần dệt kim, dây treo tất, khăn tay, gương nhỏ, cà vạt tây trang, thứ gì cũng có, vô cùng đầy đủ. Đặc biệt là ly thủy tinh, một năm trước hầu như hiếm thấy, lúc này tiệm tạp hóa nào cũng có. Hơn nữa còn có các sạp hàng vỉa hè như lính gác, trong số hàng ngoại thỉnh thoảng cũng có vài món hàng nội. Đèn pin, bút máy, bút chì kim loại chất lượng kém cũng thường thấy trên các sạp hàng này. Chiến tranh và phong tỏa không hề ảnh hưởng đến các thương nhân bán hàng ngoại ở đại hậu phương Tây Bắc Lan Châu — không, nguồn hàng của họ lại càng "chiến" càng vượng! Tại sao vậy? Bởi vì "Người Trung Quốc tự có cách của mình".

Để mưu cầu tự cấp tự túc trong thời chiến, Trung Quốc từ lâu đã có phong trào "Công Hợp". "Công Hợp" ở Tây Bắc đại khái đã tổ chức được một số nghề thủ công. Nhưng ngày nay, các sản phẩm công nghiệp tràn ngập trong các thành phố lớn nhỏ của Tây Bắc (không chỉ riêng Lan Châu) có bao nhiêu là sản phẩm của "Công Hợp"? Thật là trời mới biết. Đa số thương nhân không biết cái gọi là "Công Hợp" là gì, nếu bạn hỏi họ hàng lấy từ đâu, họ không hề do dự mà đáp rằng: "Thiên Tân" hoặc "Thượng Hải". Ý nghĩa này chính là: Trong các "tô giới" ở Thượng Hải và Thiên Tân vẫn còn các nhà máy do người Trung Quốc điều hành, nên những sản phẩm công nghiệp này cũng chính là hàng Trung Quốc. Thỉnh thoảng cũng có một hai ông chủ rất tháo vát, sau khi nhìn lên nhìn xuống bạn một lượt, liền cười hóm hỉnh: "Chúng tôi là lấy sỉ về, người ta bảo sao thì chúng tôi tin vậy; dù sao cũng là chuyện như thế, thời kỳ phi thường mà, phải không?"

Một gã nhỏ nhặt trà trộn trong các cơ quan đặc biệt than thở rằng: "Đây là một tổ chức cực lớn, có bên bao vận chuyển, cũng có bên bao tiêu thụ. Trên đường đi có vũ trang bảo vệ, đến nơi lại có tấm biển 'hổ đầu' (thế lực bảo kê) chống lưng. Món đồ đáng giá một đồng, bán ra ngoài liền thành mười đồng hai mươi đồng, thật đúng là tiền quốc nạn! Tuy nhiên, đây là một loại đặc quyền, người thường đừng hòng nhúng tay vào. Toàn bộ cơ quan chống buôn lậu đều nằm trong tay họ. Một số người dân không biết sợ chết là gì, nghèo đến phát rồ, vậy mà cũng đi con đường này, gánh gồng vác, như lũ chuột len lỏi đường nhỏ đi cứng mười trạm tám trạm, vậy mà cũng lọt được ít hàng vào; thế nhưng dọc đường gặp phải các toán quân lẻ tẻ, chỗ nào có thể bỏ qua không, kiểu gì cũng phải 'điểm xuyết' (hối lộ) một chút. Nếu cửa ải cuối cùng gặp đúng tay kiểm tra của chính chủ, thì coi như xong đời, hàng bị tịch thu, người cũng bị bắt giữ. Cách đây ít lâu, phát hiện ra một thủ đoạn tinh vi: đàn bà quấn vải ngoại quanh người, giả làm bụng bầu để trà trộn vào. Bây giờ bất cứ đàn bà bụng bầu nào cũng phải lột sạch để kiểm tra... Hừm, đến đây chắc cậu hiểu rồi chứ — tóm lại một câu, một mặt là đại lượng biến công thành tư, mặt khác lại là 'từng giọt về công' (châm biếm) đấy!"

Vấn đề này tuyệt đối không giới hạn ở một góc nào, mà là có tính toàn quốc, chỉ có điều, nghe nói cũng đã phân chia phạm vi thế lực, mỗi bên giữ một vùng, không ai xâm phạm ai. Điều này cũng thuộc về cái gọi là "Người Trung Quốc tự có cách của mình".

Trung Quốc đất rộng của nhiều, lẽ ra không có việc gì là không có "cách", hơn nữa chiến tranh cũng đã hơn ba năm, một số việc cũng nên sớm có "cách" rồi. Vấn đề cốt lõi của vùng Tây Bắc là "nước". Có một chuyên gia thủy lợi chỉ vào những ngọn núi đất vàng trọc lóc đó mà nói: "Chất đất không tệ, chỉ cần có nước!" Lại có một nhà nông nghiệp nhìn trúng trái cây Lan Châu, mơ mộng về việc đóng hộp xuất khẩu thế nào. Huyện Cao Lan là nơi sản xuất trái cây ngon, món "Túy qua" nổi tiếng, ngọt mà nhiều nước, vào miệng liền tan, lại còn mang theo hương rượu thoang thoảng như hương chuối. Loại Túy qua này không biết rốt cuộc là biến chủng của dưa Hami, hay từ nó mà biến thành dưa Hami, nhưng tóm lại, cũng không thua kém dưa Hami. Táo, táo tây, lê, đều không tệ. Huyện Cao Lan có tiền đồ để phát triển vườn cây ăn quả. Tuy nhiên, trong "thời kỳ phi thường" này, việc lớn còn nhiều, tự nhiên chưa thể bàn tới.