Cuối thời Thanh, Tả Tông Đường tiến quân vào Tân Cương, dọc đường đắp đường trồng cây, hàng liễu ông trồng ngày ấy nay vẫn còn sót lại vài cây. Khi đó có một người họ Dương, người Hồ Nam (quên mất tên) từng làm thơ rằng:

Đại tướng viễn chinh chưa kịp về,

Tử đệ Hồ Tương đầy Thiên Sơn.

Mới trồng dương liễu ba nghìn dặm,

Dẫn lối xuân phong độ Ngọc Quan.

Có người nói, loại "Khảm Nhi Tỉnh" dùng để dẫn nước tưới ruộng ở Tân Cương hiện nay, người sáng tạo ra không phải Tả Tông Đường mà là Lâm Tắc Từ. Thế nhưng, việc xây dựng và phổ biến "Khảm Nhi Tỉnh" cũng là bắt đầu từ Tả Tông Đường. "Khảm Nhi Tỉnh" là một chuỗi các giếng đào xuyên qua dải cát sa thạch, mỗi giếng tự đào thông xuống dưới, tạo thành một con kênh ngầm, nước từ nguồn chảy trong lòng đất để dẫn đến cánh đồng cần tưới tiêu. Nguyên do là vì vùng cát sa thạch không tiện đào kênh lộ thiên, dưới ánh nắng gay gắt, nước dễ bị bốc hơi khô cạn, nên mới sáng tạo ra phương pháp dẫn nước ngầm này. Nguồn nước thường cách xa cánh đồng, xa thì trăm dặm, gần cũng vài chục dặm. "Khảm Nhi Tỉnh" cách ba bốn trượng một cái, nhìn từ máy bay xuống, chỉ thấy những chấm đen như chuỗi ngọc, tựa như một đường nét đứt chạy dài xuyên qua vùng cát, có thể thấy công trình vĩ đại nhường nào. Vì thế, lại nghe nói, địa chủ tỉnh mới khi tính tài sản thường không kể số mẫu ruộng mà kể số lượng "Khảm Nhi Tỉnh", bởi đất rộng người thưa, sở hữu nhiều ruộng không phải chuyện lạ, chỉ có người sở hữu vài trăm thậm chí vài nghìn cái "Khảm Nhi Tỉnh", thì chi phí đào giếng đã rất đáng kể, nên mới đủ sức biểu thị mức độ giàu có của họ. Điều này cũng giống như những đại chủ chăn nuôi ở tỉnh mới, gia súc bò cừu của họ cũng không tính theo con, mà tính theo "núi". Thế nào gọi là tính theo "núi"? Nghe nói đàn cừu của "Bả gia" (Bả gia: tiếng Duy Ngô Nhĩ, nghĩa là phú ông/địa chủ) lớn đến mức không đếm xuể, mỗi tối khi chăn thả trở về, chỉ việc lùa đàn cừu vào thung lũng, từ trên đỉnh núi nhìn xuống, thấy thung lũng đã đầy ắp là xong việc. Cho nên khi "Bả gia" tính tài sản, cũng không nói có bao nhiêu ngàn vạn con bò cừu, mà nói có bao nhiêu "núi" bò cừu.

Bài "Lặc Lặc Ca" vốn là dân ca Tiên Ti, dịch từ tiếng Tiên Ti sang Hán văn, lời rằng: "Lặc Lặc xuyên, Âm Sơn hạ; Thiên như cùng lư, lung cái tứ dã; Thiên thương thương, dã mang mang; Phong xuy thảo đê kiến ngưu dương". Người xưa khen câu cuối của bài ca này là "thần lai chi bút", nhưng đối với dân du mục đã quen với lối sống này, thì đây thực sự chỉ là hiện thực bình thường, chẳng qua không có cảm nhận thực tế về cuộc sống này thì không thể thốt ra được dù chỉ một chữ. Cảnh tượng "gió thổi cỏ rạp thấy trâu cừu" này, ở những thảo nguyên lớn phía nam và bắc Tân Cương ngày nay, vẫn thường có thể bắt gặp. Thảo nguyên bao la bát ngát, cỏ chăn thả tươi tốt, cao ngang vai người, vài ngàn con trâu cừu ẩn nấp trong đó gặm cỏ, nhìn từ xa sao có thể thấy được? Gió trời chợt đến, cỏ tốt rạp xuống, lúc đó mới biết có biết bao trâu cừu ở đó!

Tân Cương là một vùng cao nguyên, nhưng vào thời hồng hoang, nó từng là một phần của đại nội hải Trung Á. Biển xanh này bắt đầu biến thành cao nguyên từ kỷ nào trong địa chất học? Cũng giống như việc rìa châu Á chia tách thành quần đảo Nam Dương vào lúc nào, vẫn chưa có kết luận cuối cùng. Nay trong phạm vi tỉnh mới, sa mạc muối (diêm tích) vẫn còn xuất hiện ở khắp nơi. Những năm trước, ngồi xe từ Cáp Mật đến Thổ Lỗ Phồn, trên đường nhìn xa thấy một mảng ánh sáng trắng ở đằng xa, tưởng là một hồ nước rất lớn, rất đỗi kinh ngạc, chẳng lẽ trong sa mạc lại có hồ nước lớn như vậy? Đến khi lại gần một chút mới nhận ra cái màu trắng xóa này thực ra không phải là nước chảy mà là muối dạng rắn. Ánh mặt trời chiếu thẳng vào, độ phản quang rất mạnh, khiến người ta lóa mắt. Vì Tân Cương xưa vốn là nội hải, nên mới để lại những bãi muối này. Tuy nhiên, muối ở tỉnh mới nghe nói thiếu chất i-ốt, những gia đình chú trọng vệ sinh ở Địch Hóa đều dùng muối tinh từ Liên Xô. Hơn nữa, muối ở sa mạc muối khác với muối mỏ ở Vân Nam; muối mỏ kết thành tảng như đá, còn muối ở sa mạc muối thì ở dạng hạt, to nhỏ không đều, từng thấy hạt to nhất như quân cờ mà hình vuông, nên khi ăn còn phải giã nhỏ một chút.

Địa thế Thổ Lỗ Phồn rất thấp. Tân Cương nhìn chung địa hình đều cao hơn mặt biển một hai nghìn mét, chỉ riêng Thổ Lỗ Phồn thấp hơn mặt biển vài trăm mét, nên xét về địa hình toàn cương, Thổ Lỗ Phồn tựa như một cái hang. Tục truyền "Hỏa Diệm Sơn" trong "Tây Du Ký" chính là Thổ Lỗ Phồn hiện nay, vậy thì cái nóng của nó có thể tưởng tượng được. Nơi này khó phân bốn mùa, chỉ có thể coi là còn có chút hàn thử mà thôi. Đại khái tháng Giêng, tháng Hai, tháng Ba dương lịch, trời vẫn chưa quá nóng, ban ngày trong nhà phải mặc áo bông mỏng, buổi tối còn lạnh hơn; sau tháng Năm thì nóng khô khó mà chịu nổi, cư dân vào giữa trưa đều chui xuống hầm đất nghỉ ngơi, chỉ có sáng sớm và chập tối mới bắt đầu có chợ búa. Do đó, cư dân Thổ Lỗ Phồn nhà nhà đều có hầm đất, trên phố giăng giàn che nắng, thỉnh thoảng có người trồng dưa quả nho leo giàn phía trên, phong cảnh phố xá tự có một nét riêng. Lúc nóng nhất cũng là vào tháng Bảy, tháng Tám dương lịch, người ta thường nói lúc này trên tường có thể nướng bánh, trứng gà có thể phơi chín; còn việc Cục trưởng Công an ngồi trong chum nước lớn để làm việc, thì khi tôi ở Địch Hóa từng nghe người từ Thổ Lỗ Phồn kể lại, chắc chắn không phải hư ngôn.

Tuy nhiên, Thổ Lỗ Phồn tuy nóng nhưng vẫn là một nơi tốt, đất đai thích hợp trồng bông, chất lượng bông không kém bông Ai Cập. Lại còn sản xuất nhiều rau quả. Dưa Hami mà nội địa khen ngợi hết lời, thực ra không phải chỉ sản xuất ở Cáp Mật, Thiện Thiện và Thổ Lỗ Phồn đều có, mà dưa Thổ Lỗ Phồn còn ngon hơn. Lựu rất to, từng hạt như hồng ngọc. Nho ở Tân Cương, nơi sản xuất không ít, nhưng nho Thổ Lỗ Phồn sản xuất là nổi tiếng khắp toàn cương. Loại không hạt tuy nhỏ mà ngọt, phơi khô thì hơn hẳn loại sản xuất tại Mỹ. Tân Cương có bài dân dao rằng: "Nho Thổ Lỗ Phồn, dưa Hami; Dương cô Khố Xa, một đóa hoa." (Tân Cương đồ chí cũng chép bài dao này). Như vậy thì dưa Hami vốn dĩ có địa vị lịch sử của nó. Chỉ là sau hai lần Mã Trọng Anh đốt phá cướp bóc, thành Hồi Cáp Mật đã thành phế tích, thành Hán cũng tiêu điều quạnh quẽ, chưa khôi phục lại cảnh cũ, không biết dưa Hami có còn được như xưa không? Điều này thì khó mà truy cứu được. "Khố Xa" trong dân dao, nằm ở Nam Cương, chính là nước Quy Từ cổ đại, da cừu non (tử cao) thì loại do Khố Xa sản xuất là tốt nhất; "Dương cô" là tiếng của người Duy Ngô Nhĩ chỉ thiếu nữ. Tương truyền phụ nữ Khố Xa đa phần xinh đẹp, nên dân dao mới nói như vậy. Cư dân Khố Xa đa phần là người Duy Ngô Nhĩ (tức tộc Vị Ngột Nhi trong Nguyên Sử, thời tiền Thanh tục gọi là Triền Hồi hoặc Triền Đầu). Không chỉ Khố Xa, các nơi ở Nam Cương đều như vậy.

Từ mùa xuân đến mùa thu, Địch Hóa thường có ngọn gió khô nóng thổi từ phương nam đến, bảo là từ Thổ Lỗ Phồn thổi tới, nên tục gọi là "gió Thổ Lỗ Phồn". Gió Thổ Lỗ Phồn vừa đến, ai nấy đều cảm thấy không khỏe, nhẹ thì tinh thần mệt mỏi, nặng thì đầu óc chóng mặt, còn sốt; người thể chất yếu thậm chí trước khi gió đến ba bốn ngày đã có dự cảm. Có người cho rằng ngọn gió này thực ra không xuất phát từ Thổ Lỗ Phồn, mà ở đại sa mạc Gobi thuộc lưu vực Tarim ở Nam Cương, chỉ là qua Thổ Lỗ Phồn, vượt qua cửa ải Thiên Sơn là Đại Phản Thành rồi mới đến Địch Hóa. Đại Phản Thành là một cửa ải Thiên Sơn đi từ Thổ Lỗ Phồn đến Địch Hóa, nhưng đã rất cao; qua Đại Phản Thành thì Địch Hóa đã nằm dưới chân, đây là một yếu đạo đi vào Địch Hóa từ đường phía nam.

Nhớ "Tùy Thư" chép Tùy Dạng Đế có được nhạc Quy Từ, liệt vào một trong các loại Yến nhạc, từ đó về sau, Yến nhạc Trung Quốc, nhạc Quy Từ thực sự chiếm phần quan trọng. Nước Quy Từ cổ đại chính là huyện Khố Xa, Tân Cương ngày nay. Nhạc Quy Từ ra sao, ca múa nhạc của người Duy Ngô Nhĩ ở Tân Cương ngày nay có tương tự nhạc Quy Từ hay không, rất khó đưa ra kết luận ngay. Bởi sau khi Hồi giáo thay thế Phật giáo, văn vật Thiên Trúc đã tiêu tan hết sạch; ca múa nhạc của dân tộc Duy Ngô Nhĩ ở tỉnh mới ngày nay, khá gần gũi với ca múa nhạc của các dân tộc Trung Á. Địch Hóa mỗi khi có liên hoan thường có tiết mục ca múa của người Duy Ngô Nhĩ; nam nữ hai người, vừa hát vừa múa, hát bằng tiếng Duy, âm điệu khá mềm mại, khi đến cao trào thì vẻ vui mừng chan chứa, điệu múa cũng uyển chuyển mà trang trọng; trong các loại hình ca múa dân tộc của người Duy, đây là loại thượng thừa. Nghe nói, đây vốn là bài ca nam nữ yêu nhau, nay dựa vào khúc cũ mà đặt lời mới, thì đã chuyển nội dung từ nam nữ yêu nhau thành nội dung chính trị rồi. Theo cách nhìn của tôi, bình cũ rượu mới, vẫn chưa thấy vết gượng ép. Tôi từng hỏi người thông dịch là người Duy là Hamed: "Lời mới này là bút tích của ai?" Anh ta đáp: "Cũng không biết là ai, đại khái là tác phẩm tập thể của nhiều người."

Tiếng Duy là ngôn ngữ đa âm, chữ viết mượn chữ cái Ả Rập. Khi viết, viết ngang từ phải sang trái, người ngoài nhìn vào thấy rất bất tiện, nhưng người bản xứ viết nhanh như bay, hình thức lại cực kỳ đẹp. Văn pháp không phức tạp lắm, người từng học ngoại ngữ khác, bỏ công nửa năm là có thể thông thạo. Ở Tân Cương, tuy có mười bốn dân tộc, nhưng tiếng Duy Ngô Nhĩ thực sự là ngôn ngữ có thể thông hành toàn cương, đây là do số người Duy chiếm khoảng một nửa tổng dân số toàn cương, các dân tộc thiểu số khác đa phần đều hiểu tiếng Duy; dân số tộc Kazakh ở toàn cương chỉ đứng sau tộc Duy, ngôn ngữ của họ đại đồng tiểu dị với tiếng Duy, chữ cái cũng là chữ cái Ả Rập. Địch Hóa mỗi khi mở đại hội, khi diễn thuyết lệ thường phải dùng ba ngôn ngữ, là Hán, Duy, và tiếng Mông Cổ, hội họp bình thường để tiết kiệm thời gian thì chỉ dùng hai loại tiếng Hán, Duy, đó là vì người Mông Cổ ở Địch Hóa nếu không hiểu tiếng Hán thì đại khái đều hiểu tiếng Duy.

Địch Hóa tháng Mười dương lịch đã có tuyết. Nhưng thời tiết tháng Mười là đẹp nhất, có thể nói là "hàn noãn thích trung" (lạnh ấm vừa phải). Sau tháng Mười Hai mới bước vào mùa đông lạnh giá thực sự, tuyết đọng không tan, mặt đất đóng băng, đến tận tháng Tư năm sau mới bắt đầu tan băng (có khi là giữa tháng Ba). Mùa đông ít gió, cảnh tượng gió tây bắc gầm rú vào mùa đông ở phương nam, theo trải nghiệm ngắn ngủi của tôi thì ở Địch Hóa không có. Thế nhưng mùa đông ngồi xe ra ngoài, tuy là ngày không có gió, mỗi khi thấy gió lạnh tạt vào mặt như thấu xương, cái buốt lạnh đó gấp mười lần gió tây bắc phương nam, đây là do không khí ngoài trời quá lạnh. Trong nhà vì có lò sưởi lớn, lại đóng chặt cửa sổ, cửa sổ lại là hai lớp, nên ấm áp như xuân, tuy nhiên nếu cửa sổ có khe hở, thì gần khe hở này, gió lạnh như tên bắn, chạm vào thấy run rẩy; đây cũng không phải gió, mà do không khí ngoài trời quá lạnh, lạnh nên nặng, tìm khe hở mà chui vào, sức lực của nó liền giống như gió. Trong nhà trải thảm dày, cũng là để phòng hơi lạnh từ khe hở sàn nhà xông lên. Hán tử vùng Quan Tây là Trương Trọng Thực vốn không sợ lạnh, ở nhà trong âu phục chỉ mặc áo len, không có đồ lót lông cừu, một ngày nọ bỗng thấy chân đau nhức, bước đi vô lực, đây là dấu hiệu chân bị nhiễm lạnh, nhưng không rõ hơi lạnh từ đâu ra; qua một ngày mới phát hiện ra hơi lạnh từ dưới bàn học, hóa ra một góc tấm thảm dưới bàn học bị vểnh lên, lộ ra khe hở của sàn nhà, hơi lạnh theo đó mà thấm vào. Người phương Bắc thường nói hơi đất lạnh, nên phần thân dưới mặc phải nhiều hơn phần thân trên, phải đến khi tan băng mới có thể bớt phòng bị. Giữa tháng Ba, có khi nhiệt độ ban ngày khá cao, thường thấy người Địch Hóa phần trên chỉ mặc một áo đơn mà phần dưới vẫn mặc quần bông dày.

Ngày lạnh nhất thường là quanh dịp tết âm lịch; ban ngày âm hai mươi độ, ban đêm xuống đến hơn bốn mươi độ. Đây là nhiệt độ trung bình. Trong mùa lạnh giá này, người ở ngoài trời hơn nửa giờ, mũ da, cổ áo da, lông mày, râu v.v. bất cứ nơi nào hơi thở có thể tiếp cận, đều kết một lớp sương trắng mỏng, trên râu thường còn treo những hạt băng nhỏ. Nơi đông người nhìn xa thấy sương mù bốc lên; đây cũng không phải sương mù, mà là hơi thở ngưng tụ thành, đúng là cái gọi là "hư khí thành vân" (thở ra thành mây). Lừa ngựa chạy xong mồ hôi nhễ nhại, hơi thở như lồng hấp, nhưng đầu lông dưới bụng lại treo những quả cầu băng, lúc lỉu như chùm nho, đây là do mồ hôi chảy dọc theo thân xuống, đến đầu lông dưới bụng, chưa kịp nhỏ xuống đã đóng băng thành hạt, hạt băng lại to dần, liền thành chùm nho băng.

Sau khi đất đóng băng, tuyết đọng không tan, tuyết rơi hết đợt này đến đợt khác, bị nghiền chặt đóng cứng, mặt đường vốn gập ghềnh, lúc này trở nên bằng phẳng trơn láng, đẹp hơn bất kỳ con đường nhựa nào. Cho nên đi đường phương Bắc, mùa đông là tốt nhất. Vào lúc này, xe "Pa li" (xe trượt tuyết) cũng xuất hiện. "Pa li" là tên dân dã, tên văn vẻ của chúng ta chính là "tuyết kiều" (xe trượt tuyết). Các "Bả gia" ở Địch Hóa, mùa đông thích dùng "Pa li". Đây là loại xe không bánh, có hai ván trượt thay cho bánh, xe rất nhỏ, không mui, có thể ngồi hai người, vẫn kéo bằng ngựa. Ngựa tốt, đóng cho một bộ móng sắt cao (mùa đông đi trên đường đóng băng, móng ngựa phải cao hơn, thế là ngựa cũng đi giày cao gót), kéo chiếc "Pa li" chắc chắn, trượt trên nền tuyết đóng băng trơn láng, vừa nhanh vừa vững, thực sự thú vị hơn ô tô. Nhưng "Pa li" không nên chạy ở nơi đường phố náo nhiệt trong thành, tốt nhất là ở ngoại ô, trên đường cái. Các "Bả gia" người Duy, người Ha lái "Pa li", dường như vẫn mang ý nghĩa giải trí nhiều hơn, tương đương với người Thượng Hải ngồi xe đi hóng gió vào mùa hè. Tôi có bài thơ vui ghi lại:

Ngọc vụn bay bay tới rèm cửa,

Đất trời phủ bạc khắp nhìn xem;

Thử xe trượt tuyết gọi bạn nữ:

Cha ta mới tậu ngựa ngọc hoa.

Mùa đông phương Bắc ít sương. Nếu có, thì độ dày đặc của nó khác hẳn những gì người phương Nam có thể tưởng tượng. Địch Hóa mùa đông cũng thường có loại sương giá nghiêm trọng này. Sáng dậy, bỗng thấy dây điện bên đường đều biến thành sợi dây màu nhung trắng, đơn giản như sợi dây nhung trắng to hơn ngón tay mà người ta dùng để trang trí nhà cửa hoặc cây thông Noel. Nhất là tất cả cành cây, đều kết lên những sắc bạc trắng. Nhìn xa giống như hoa bạc nở rộ. Nếu cây nhiều mà toàn là cây rụng lá, thì trắng bạc một mảng, tựa như hoa nở rậm rạp, phong thái nồng nàn y như hoa anh đào nở rộ — mà hoa anh đào còn không có vẻ trắng muốt này. Loại sương giá nghiêm trọng này, tục gọi là "Quải chi" (cành treo), không biết lấy nghĩa từ đâu, có lẽ vì nó chỉ có thể thấy trên cành cây, còn mái nhà mặt đất ngược lại không thể thấy, nên mới có tên này. Thực ra sương giáng phổ biến, không phải đặc ân riêng cho "cành", chỉ là vì đất và mái nhà đều đã phủ tuyết, vốn đã trắng xóa nên không cảm nhận được mà thôi. Nhưng vì nó "quải chi", nên đã sinh ra thần thoại: Tương truyền đỉnh Bác Cách Đạt cao nhất Thiên Sơn là nơi thần tiên cư ngụ, có tiên nữ da băng tuyết, vì thương cảnh tiêu điều của mặt đất mùa đông, trăm hoa đều ẩn mình, nên thường lấy hoa sương trong veo treo lên cành cây. Lời này tuy hoang đường nhưng khá thú vị, nên cũng ghi lại bằng một bài thơ vui:

Sáng sớm thử ngựa ra Nam Quan,

Vạn cây hoa bạc chiếu nhân gian.

Đêm qua tay ngọc treo cành tuyết,

Tiên nữ hạ phàm khỏi Thiên Sơn.

Xét về khí hậu, Tân Cương kiêm cả khí hậu hàn đới, ôn đới cũng như á nhiệt đới. Chân núi phía bắc Thiên Sơn là hàn đới, dải Cáp Mật, Thiện Thiện phía nam (Thổ Lỗ Phồn vì là một cái hang nên là ngoại lệ) là ôn đới, còn ở Nam Cương thì nhiều nơi, quanh năm chỉ cần mặc áo kép, là khí hậu á nhiệt đới rồi. Nhưng quýt, bưởi, chuối v.v. Tân Cương đều không sản xuất, có lẽ là chưa thử trồng, hoặc cũng vì vùng "á nhiệt đới" không khí quá khô hạn, bởi những nơi quanh năm chỉ cần mặc áo kép này, cũng thường quanh năm không mưa, nước uống, nước tưới ruộng đều nhờ tuyết vạn năm trên Thiên Sơn tan chảy xuống cung cấp cho con người. Ngoài mấy loại trái cây kể trên, ở Tân Cương có thể ăn đủ loại trái cây, mà đặc biệt dưa, táo, nho, lê, đào là ngon nhất. Dưa chỉ dưa ngọt (dưa bở), loại nhiều đến mức có thể viết thành một bài văn; "dưa Hami" chính là một loại dưa ngọt, người Địch Hóa gọi là dưa ngọt, không gọi là dưa Hami. Đây là loại dưa thơm to như cái gối, chỉ có độ ngọt giòn và nước nhiều là loại dưa thơm thượng hạng nào ở phương Nam cũng không thể sánh bằng. Dưa này sản xuất vào đầu hè, để hầm có thể bảo quản đến cuối xuân năm sau; người Tân Cương thường nói ăn dưa này vào mùa hè mùa thu thì nội nhiệt, nhưng mùa đông ăn thì "thanh hỏa". Táo sản xuất khá nhiều, mà Nhị Đài ở Y Lê sản xuất là ngon nhất, quả to thịt giòn, màu sắc hương vị rất giống táo Kim Sơn nhập khẩu, mà còn thơm hơn. Khi táo Nhị Đài chín, vì phương tiện vận chuyển không đủ, táo rụng xuống thối rữa trong vườn cây, nghe nói mỗi lớp dày hai ba tấc, ở Y Lê, một đồng bạc có thể mua được trăm quả; nhưng vận chuyển đến Địch Hóa, thì lúc rẻ nhất cũng phải hai ba hào một quả.

Lê thì loại do Khố Xa và Khố Nhĩ Lặc sản xuất là ngon nhất, tuy không to lắm nhưng ngọt, giòn, nhiều nước, loại ngon nhất ở Thiên Tân cũng không bằng. Lê ở nơi sản xuất hàng năm thối rữa dưới gốc cây không thể đếm xuể, đến khi vận chuyển đến Địch Hóa, thì mỗi đồng chỉ có thể mua được mười quả trở lại. Vùng trồng dâu ở Nam Cương, dâu tằm quả to mà vị ngon, có hai loại đen và trắng; tuy nhiên loại này dễ thối, không thể vận chuyển đến nơi khác. Nghe nói những người Duy Ngô Nhĩ nhàn rỗi ở địa phương, mỗi khi dâu chín, liền không làm việc, vì ăn dâu cũng có thể no bụng; dâu tằm ở nơi sản xuất, người ta có thể tùy ý hái ăn, ăn no nê, không ai hỏi han.

Mới đến Cáp Mật, thấy có miếu "Đinh Tương Vương", quy mô rất lớn, hỏi người ta mới biết đây chính là miếu Thành Hoàng. Nhưng Thành Hoàng ở Tân Cương sao lại gọi là "Đinh Tương Vương" thì vẫn chưa hiểu rõ. Sau này lại biết được bất cứ thành phố nào có nhiều người Hán thì đều có miếu "Đinh Tương Vương", đều là do "tử đệ Hồ Tương" xây dựng sau khi Tả Tông Đường bình định Tân Cương; mà "Đinh Tương Vương" vốn là Thành Hoàng của Hồ Nam, bộ hạ Tả công sau khi bình định Tân Cương liền đem cả Thành Hoàng quê nhà theo. Ngày nay người Hán ở Tân Cương bao gồm người các tỉnh nội địa, người gốc Hồ Nam ban đầu không nhiều lắm, nhưng "Đinh Tương Vương" là Thành Hoàng của người Hán ở Tân Cương vẫn như cũ.

Người Hán ở Địch Hóa, người các tỉnh nội địa đều có, hội quán như rừng, tỉnh nào cũng có; nhìn quy mô lớn nhỏ của hội quán, có thể suy đoán đại khái thế lực của người tỉnh đó ở tỉnh mới ngày trước như thế nào. Thế nhưng miếu Thành Hoàng thì chỉ có một, chính là miếu "Đinh Tương Vương". Hàng năm vào tiết Trung Nguyên, người các tỉnh truy tiến tổ tiên ở quê cũ, trong miếu "Đinh Tương" La Thiên đại tiếu (đại lễ cúng tế), các gánh hát diễn đối nhau, có thể kéo dài suốt một tuần. Kỳ lạ nhất là, lúc này phủ "Đinh Tương Vương" lại mở "bưu cục", thu nhận bưu kiện và thư từ gửi cho vong hồn các tỉnh; có "tem thư" đặc chế do "Đinh Tương Vương phủ" phát hành, đạo sĩ trong miếu kiêm luôn "nhân viên bưu chính", phí gửi bưu kiện thư từ v.v. cũng mô phỏng bưu cục dương gian; người mê tín cho rằng phải như vậy thì bưu kiện và thư từ đốt hóa đi mới có thể bình yên vượt vạn dặm quan san, không gặp trở ngại gì. Hoặc giả đốt tiền vàng mã, thì lại cần "Đinh Tương Vương phủ" hối đoái. Do đó mỗi năm vào tiết Trung Nguyên, chỉ riêng khoản thu "bưu hối" này trong "Đinh Tương Vương phủ" cũng khá đáng kể.

Xưa thời Nam Bắc triều, Phật pháp rất thịnh hành ở Tây Vực; đầu đời Đường cũng vậy, đọc "Đại Đường Tây Yêu Ký" của Tam Tạng pháp sư đã có thể khái quát thấy. Khi đó các tông phái Đại Thừa đều thông qua "chiếc cầu" của các nước Tây Vực mà vào Đông Thổ, còn người từ đường biển phía nam đến thì dường như chỉ có Nam Tông của Đạt Ma. Nhưng Tân Cương ngày nay, ngoài Lạt ma của tộc Mông Cổ, không còn tín đồ Phật giáo nào nữa. Người Hán phàm có việc dùng đến nhà sư, đều dùng đạo sĩ thay thế. Trong việc tang chỉ có đạo sĩ, các tiết mục trong Phật sự, nghi thức đa phần vẫn giữ cũ, chỉ là người thực hiện là đạo sĩ mà thôi. Hoạt Phật Hạ Lễ Ngõa của tộc Mông Cổ viên tịch ở Địch Hóa, trong tang nghi ngoài việc có Lạt ma tụng kinh, còn có đạo sĩ; tang lễ của Chủ tịch Chính phủ tỉnh Lý Dung, ngoài đạo sĩ, cũng có vài Lạt ma.

Hồi giáo bắt đầu phát triển và thay thế Phật giáo trước kia ở Tân Cương từ khi nào, tôi chưa từng khảo cứu, tuy nhiên suy đoán ra thì, chắc là vào thời Nguyên Minh chuyển giao. Còn Đạo sĩ thay thế chức trách nhà sư từ thời đại nào, thì càng không thể khảo chứng, đoán chừng có lẽ là vào thời cuối Thanh khi người Hán đã đứng vững chân ở Tân Cương. Nhưng lúc đó sao không đem theo sư mà lại dùng đạo sĩ, thì thật khó giải thích, có lẽ vì đạo sĩ trong tôn giáo mang chút "tính trung gian" chăng? Đến đây, tôi lại liên đới nghĩ đến một công án về tranh luận tôn giáo trong lịch sử Trung Quốc. Thời Nam Bắc triều, Phật pháp mới đến Đông Thổ, liền nảy sinh ma sát với Đạo giáo vốn có của Trung Quốc, trong thời gian đó lại vì các quân chủ Bắc triều tin Phật tin Đạo, thường xuyên thay đổi, đến nỗi trở thành một việc lớn. Nhưng từ sau một cuộc tranh luận vô vị của Cố Hoan, Tuệ Lâm, Tăng Thiệu, Mạnh Cảnh Dực v.v., cuối cùng đạt đến kết luận "tam giáo" vốn là "một nhà"; thế nhưng luận điệu này cũng biểu thị Đạo giáo thời bấy giờ không thể tranh thiên hạ với Phật giáo, nên khiên cưỡng phụ hội, hợp Phật Đạo làm một, lại kéo Khổng Tử ra làm bạn đồng hành để tiện chung sống; nên danh sư Thích gia thời đó đều phản đối. Không ngờ ngàn năm sau, Hồi giáo ở Tây Vực đã xua đuổi tín đồ Phật giáo, công việc làm ăn của các nhà sư để lại,Cư nhiên (thật không ngờ) lại được các đạo sĩ nhận thay nguyên vẹn, nghĩ đến cũng thấy buồn cười.

Tuy nhiên đạo sĩ ở Tân Cương số lượng không nhiều, trong thành Địch Hóa e không đến trăm người, nơi khác thì càng không đáng kể. Việc tang gia bình thường, hai ba đạo sĩ là xong việc. Đám đạo sĩ này ngày thường gần như không khác người tục.

Thương nhân người Hán ở Tân Cương, bang Thiên Tân là khổng lồ. Vốn vài triệu (sức mua tiền tệ trước kháng chiến) là chuyện thường. Ngoài việc Địch Hóa có tổng tiệm, Thiên Tân có phân trang, các thành phố lớn ở Nam Bắc Cương còn có phân hiệu. Thổ sản Tân Cương thông qua tay họ mà vận chuyển tiêu thụ vào nội địa, lại thông qua tay họ, hàng hóa công nghiệp nội địa mới chảy vào Tân Cương. Nghe nói nhóm thương nhân bang Thiên Tân này, đa phần là người Dương Liễu Thanh, người đầu tiên đến tỉnh mới thực ra là người gánh hàng theo quân Tả Tông Đường khi tây chinh, thời đó gọi là "Cản Đại Doanh". Khi Tả tây chinh, kéo dài ngày tháng, đại quân đi qua, mỗi trạm tất đào giếng, đào giếng có nước tất xây nhà, dựng lên những thị trấn nhỏ, lại quan sát thổ nhưỡng nơi đó, trồng được gì thì trồng nấy. Vì thế "Cản Đại Doanh" thời đó, một gánh hàng, chuyển đổi vài lần, lợi nhuận liền gấp bội, kẻ có thể đi thẳng đến Địch Hóa, chắc đã tích lũy khá nhiều. Người có sức lực lớn thì từ hành thương (buôn bán lưu động) trở thành tọa trang (chủ cửa tiệm cố định). Nghe nói đây là thủy tổ của thương nhân Hán khổng lồ Tân Cương ngày nay. Sau khi "Hồi Cương" đã định, "Cản Đại Doanh" đã thành quá khứ, vẫn có những "nhà mạo hiểm" vẽ bầu theo kiểu cũ, không quản quan san vạn dặm, lặn lội đi xa, nhưng đến Trấn Tây hoặc Địch Hóa thì vốn liếng thường đã cạn, không thể mua thổ sản chở về, liền làm thuê kiếm sống, tích góp một hai năm thì làm tiểu thương ở địa phương, may mà kiếm được lợi nhuận, đủ để "mạo hiểm" lần nữa, liền buôn thổ sản tỉnh mới, vẫn theo cách hành thương trở về Thiên Tân, rồi đổi lấy tiền mặt lại mua hàng đi Tân Cương; như vậy mỗi năm có thể đi một lần, tích góp mười năm cũng có thể trở thành phú ông, ở Địch Hóa làm tọa trang. Nhưng đây là tình hình mấy chục năm trước, cơ hội như vậy đã thành quá khứ lâu rồi.

Trước kháng chiến, con đường vận chuyển hàng hóa ngoại thương của tỉnh mới là qua Trấn Tây đến Tuy Viễn, có tuyến đường Tuy - Tân, phía đông Bao Đầu thì có thể theo đường sắt đến Thiên Tân; đây cũng là một lý do Tân Cương có nhiều thương nhân Thiên Tân. Sau kháng chiến, đường Tuy - Tân bị chính quyền tỉnh mới phong tỏa, lý do bề ngoài là củng cố biên phòng. Hiện nay việc vận chuyển ngoại thương của tỉnh mới đã có tổ chức tập trung vào tay một công ty thổ sản nào đó do quan và thương cùng điều hành, tình hình đã khác rồi.

Núi Bác Cách Đạt là đỉnh cao nhất của Thiên Sơn. Thời Thanh sau khi bình định con đường nam bắc Thiên Sơn, liền theo chuyện tiền triều, tế núi Bác Cách Đạt. Theo "Tân Cương đồ chí", bia cổ nhất trên núi là do Võ Tắc Thiên đời Đường lập. Sau đó hàng năm điển lễ tế tự, thường do quan địa phương thực hiện, văn tế cũng có định thức, "Tân Cương đồ chí" đều chép lại.

Lưng chừng núi Bác Cách Đạt có hồ (tục gọi là Hải Tử), chu vi hơn mười dặm, vách đá bao quanh, nước rất trong, rất lạnh; nơi này nằm dưới đường tuyết, nên mùa hè vẫn có thể lên được, từ chân núi đi hơn năm mươi dặm là đến. Từ đây lên nữa thì tuyết vạn năm phong tỏa đường núi, phía trên còn có băng hà, không có trang bị thám hiểm đặc biệt thì không thể đi được. Trên đỉnh núi lại có một hồ, lớn hơn hồ ở lưng chừng núi. Khi máy bay bay ngang Thiên Sơn, nhìn từ trên không xuống, hai hồ này nhìn rất rõ, sáng trong như gương. "Tân Cương đồ chí" nói trong tuyết tích tụ trên núi có sen tuyết, lại có dòi tuyết, to như con tằm, thân màu đỏ, nói có thể làm thuốc mê tình. Mùa hè năm thứ 29, có bạn leo Bác Cách Đạt, qua đêm bên hồ lưng chừng núi, nghe nói không thấy sen tuyết dòi tuyết, cũng không có kỳ hoa dị thảo, trân cầm dị thú nào khác, chỉ có muỗi to mà nhiều, cắn người như kim châm vào tai. Đêm bên hồ rất lạnh, tuy là giữa mùa hè, mặc áo lông dày vẫn run cầm cập, bèn đốt vài đống lửa, nằm bên lửa mới ngủ được một chút. Lại nữa, gần hồ lưng chừng núi có một ngôi miếu, vài đạo sĩ ở đó, không xuống núi đã vài năm, dân dưới núi hàng năm mùa hè vận lương thực tiếp tế cho họ, đến mùa thu, băng tuyết phong núi thì không còn tin tức, đợi mùa hè năm sau lại lên núi thăm hỏi. Ở toàn cương, e rằng chỉ có vài đạo sĩ này là thật sự thanh khổ. Thơ ghi lại:

Núi Bác Cách Đạt cao tiếp trời,

Mây phong tuyết khóa tự năm nào.

Băng hà tịch mịch đàn tiên đi,

Xương gầy mũ vàng khói bếp tan. (Bài 1)

Sen tuyết dòi tuyết nay đâu tá?

Chỉ còn muỗi đói đuổi theo bay.

Đêm trăng tháng bảy bên bờ hồ,

Đốt lửa cao ngất chống hơi hàn. (Bài 2)

Sen tuyết có hay không thì chưa thể kiểm chứng, nhưng vách đá Thiên Sơn mọc sen đá thì tôi từng tận mắt nhìn thấy. Cách Địch Hóa khoảng hơn trăm cây số, có Bạch Dương Câu, cũng là nơi tránh nóng, tôi từng đi chơi một chuyến. Cái gọi là "Bạch Dương Câu" thực ra là thung lũng kẹp giữa hai quả núi, phạm vi rất lớn, ô tô vượt qua vài ngọn núi mới đến đất bằng. Đây là nơi chăn thả của người Ha, thông báo trước cho "Thiên hộ trưởng" quản lý, mời họ dẫn đường, kiêm chuẩn bị chỗ nghỉ qua đêm. "Thiên hộ trưởng" biết chút tiếng Hán, chuẩn bị mười mấy con ngựa, mời khách đi chơi cả ngày, ra khỏi phạm vi "Bạch Dương Câu", đi thẳng đến chân núi phía bắc Thiên Sơn thuộc địa phận Yên Kỳ. Dọc đường qua một thung lũng, hai bên vách đá dựng đứng ngàn trượng, giữa có lối kẹp dài mấy dặm, suối núi róc rách, quấn quanh móng ngựa; trên vách không có lấy một cọng cỏ, chỉ mọc sen đá. Đây là loại cây bụi mọc ngang trên vách đá, lá to như bàn tay, hình dáng giống lá ngô đồng, hoa trắng năm sáu cánh rất to, hơi có hình dáng của hoa sen, ngửi có mùi thơm nồng, giống thơm mà không phải thơm, nhưng cũng không khó chịu. Hỏi "Thiên hộ trưởng" có thể làm thuốc không? Anh ta nói chưa biết có thể dùng làm gì, chỉ có người Ha thỉnh thoảng lấy loại này làm thuốc thúc sinh, sắc thành nước đặc cho uống. Sen đá mọc ở thung lũng sâu, e rằng không chỉ Bạch Dương Câu mới có.

Mùa hè vào núi tránh nóng, ở lều Mông Cổ, uống sữa ngựa tươi, là chuyện thú vị hiện đại ở Tân Cương. Nhưng cũng là tàn dư phong cách của dân du mục. Các "Bả gia" tộc Duy, Ha hàng năm mùa hè đều dẫn cả gia đình già trẻ lớn bé, ngồi xe lớn của nhà mình, mang theo lều Mông Cổ, chó, đến thung lũng nơi đàn cừu của họ ở, trải qua một mùa hè cuộc sống dã ngoại. Mùa thu mát mẻ trở về, chó ngựa đều béo khỏe, lông da sáng bóng như mặt gương, bọn trẻ phơi nắng thành màu đồng, cơ bắp rắn chắc.

Sữa ngựa nghe nói có thể trị bệnh phổi, bệnh dạ dày; uống một mùa hè sữa ngựa, nghe nói thân thể ắt khỏe mạnh, tăng cân. Nhưng điều này e rằng chỉ khi uống trong núi tránh nóng mới có hiệu nghiệm; bởi không phải sữa ngựa có thần hiệu độc tôn, mà cũng do các điều kiện có lợi khác của cuộc sống dã ngoại hỗ trợ thành. Người tộc Duy, Ha khéo chế biến sữa ngựa, cách làm là đựng sữa trong túi da, lắc lư hồi lâu, để yên một lát, lại lắc, làm như vậy vài lần, sữa ngựa lên men mới có bọt, có thể ăn. Vị hơi chua mà thơm mát, uống nhiều thấy hơi say say; người không thích rượu uống sữa ngựa thường say. Người mới uống sữa ngựa thường thấy không quen, nhưng sau một thời gian thì lại rất nghiện, một ngày có thể uống hơn mười bát lớn, mà lượng cơm cũng tăng lên theo. Nhưng sữa ngựa tươi thì trong thành phố không dễ kiếm. Lạp xưởng làm từ thịt ngựa, tục gọi là "Mã tràng tử" (lạp xưởng ngựa), loại do các tộc Duy, Ha, Mông v.v. chế biến rất ngon. Nghe nói, mã tràng tử chính gốc là dùng thịt ngựa con, nhồi vào ruột sau đó treo ở lỗ thông gió trên vòm lều Mông Cổ, trong quá trình làm khô bằng gió, lại nhờ khói hun tự nhiên mỗi ngày trong lều Mông Cổ - vì trong lều đốt lửa có khói, tất phải thoát ra từ lỗ trên đỉnh mà. Mã tràng tử loại ngon, sau khi hấp chín màu đỏ thẫm, thơm béo không kém gì giăm bông Kim Hoa. Người tránh nóng trong núi, nếu có thể cưỡi ngựa leo núi, uống sữa ngựa, ăn Na (một loại bánh nướng lớn), ăn kèm với váng sữa tự chế (tức lớp váng sữa kết lại sau khi đun nóng sữa bò), mứt dâu tây, mã tràng tử, nho, ngủ lều Mông Cổ, thì không khí, ánh nắng, vận động, ăn uống giàu dinh dưỡng, cái gì cũng có, lợi ích đối với cơ thể là không khó để tưởng tượng!

Người tộc Duy tộc Ha có người nghiện Ma yên (thuốc phiện cần sa), giống như người Hán nghiện thuốc phiện. Ma yên độc hơn thuốc phiện, nên ở tỉnh mới cũng cấm đoán gắt gao. Ma yên từ Ấn Độ đến, trạng thái nguyên gốc không biết ra sao, nhưng loại cung cấp cho người hút thì đã thành dạng bột, có thể đựng trong túi, hút bất cứ lúc nào. Vì đơn giản, gây hại càng liệt hơn.

Sau khi hút Ma yên, bước vào trạng thái nửa say, liền thấy đủ loại ảo giác; sự vật ngày thường nhớ nhung mà không có được, lúc này liền bày ra trước sau, tiếp không xuể. Kẻ ham tiền tài liền thấy vàng thỏi bay đến liên hồi, các loại trân bảo mà ngày thường chưa từng thấy mà chỉ nghe tên, lúc này cũng rực rỡ lộng lẫy, cúi xuống là nhặt được; kẻ háo sắc thì thấy phấn trắng mày xanh, vây quanh trước sau, thậm chí con gái nhà lành thường ngày nhớ nhung cũng tự nhiên đến, sát thân phục vụ. Dục vọng lớn nhất của nhân sinh, trong chốc lát đều được đền bù, kẻ vô tri, tự nhiên coi đó là chí lạc. Người ngoài nhìn kẻ hút Ma yên như say như điên, tay múa chân nhảy, tưởng là điên khùng, mà không biết họ đang ngao du trong cảnh giới cực lạc hư ảo. Sau đó động tác dừng lại, thì ảo cảnh đã tan, thần kinh tê liệt mà mất tri giác. Một lát sau mới tỉnh, không có gì khác biệt, như lúc chưa hút.

Tuy nhiên, sau nhiều lần hút, thì có thể thành nghiện; lúc cơn nghiện phát tác khó chịu hơn người nhiễm độc thuốc phiện. Đồng thời, phổi vì trúng độc mà thành bệnh hen suyễn, toàn thân khớp xương sưng phù, độc ngấm vào tủy sống, lưng còng không đứng thẳng được, đi lại khó khăn; đến giai đoạn này, bất kể còn hút hay không, tóm lại là cách cái chết không xa rồi.

Người tộc Duy tộc Ha ham mê cờ bạc, lấy xương cừu làm dụng cụ đánh bạc, ném xuống đất nhìn xương sấp ngửa để định thắng thua. Nghe nói họ kết bạn buôn hàng từ nơi này đến nơi khác, trên đường thường vừa đi vừa đánh bạc trên lưng ngựa, tiền mặt không đủ thì lấy hàng hóa làm vật thế chấp, hành trình chưa kết thúc mà đã thua sạch vốn liếng, liền chuyển thành người làm thuê cho kẻ thắng bạc, thậm chí lấy việc làm thuê mấy năm làm tiền đặt cược để đánh ván cuối cùng.

Người tộc Duy Ngô Nhĩ (sử Nguyên gọi là Vị Ngột Nhi) chiếm một nửa dân số toàn cương, dân cư Nam Cương mười phần chín là người Duy. Thờ Hồi giáo. Ngày trước A-hóng (trưởng lão trong giáo) nắm quyền hành chính tôn giáo trong tay, giáo trưởng đồng thời chính là người đứng đầu hành chính của một bộ lạc hoặc một khu vực. Nay thì A-hóng chỉ nắm giáo quyền, không còn có thể hỏi han hành chính địa phương nữa. Người Duy kiêm kinh doanh thương mại, du mục, và nông nghiệp; thủ công nghiệp (như thợ may, thợ mộc, thợ nề, dệt thảm v.v.) cũng nhiều người trong tộc họ. Lụa sản xuất ở Nam Cương, màu sắc sặc sỡ, hoa văn bắt mắt, cũng đa phần do công nhân người Duy dệt ra.

Về phương diện văn nghệ mỹ thuật, người Duy có thiên tài, ca múa thổ phong, đặc sắc nhạc cụ, cái này không cần kể dài dòng. Từng xem một vở kịch ngắn cải biên từ truyện dân gian, hài hước mà ý vị sâu xa, thực sự là tác phẩm hay. Loại truyện dân gian này, đa phần châm biếm kẻ giàu mà không nhân nghĩa. Nội dung kịch ngắn viết một người giàu gặp một người nghèo trên đường, người nghèo xin ăn, người giàu không đáp, còn mắng. Sau đó cùng nghỉ bên đường, người nghèo từ từ hỏi người giàu từ đâu đến, định đi đâu, lại tiến bằng lời nịnh hót. Người giàu rất mừng, bèn khoe sự đẹp đẽ của nhà cửa, khoe con, khoe lạc đà, cuối cùng khoe con chó mình yêu. Người nghèo tùy cơ ứng biến, cũng hết lời khen ngợi sự tráng lệ của nhà cửa, sự đa tài đa nghệ của con cái, sự khỏe mạnh của lạc đà, sự hiểu người của chó. Người giàu rất mừng. Người nghèo bèn thừa cơ xin giúp đỡ. Người giàu phớt lờ quay đầu đi. Hai người im lặng. Người giàu mở hành lý, lấy Na ra ăn, không ăn hết, thì vứt phần thừa cho con chó hoang bên đường, người nghèo đến lúc này lại xin chia một miếng Na nhỏ, người giàu vẫn không cho, nói thà vứt cho chó ăn cũng không cho kẻ lười biếng như ngươi, rồi khoác túi đứng dậy, sắp đi. Người nghèo bỗng nghĩ ra một kế, bèn đuổi theo nói: Chẳng phải ngươi có một con chó rất tốt sao? Ta vừa từ quê ngươi đến, thấy chó của ngươi đã chết rồi. Người giàu kinh ngạc, hỏi nguyên do. Người nghèo nói: Vì chó của ngươi ăn gan con lạc đà đó của ngươi, nên chết! Người giàu càng kinh, lại hỏi lạc đà sao mà chết. Người nghèo nói: Vì con của ngươi chết rồi, vợ ngươi giết lạc đà để tế con ngươi. Người giàu kinh cực độ mà gào khóc, lại hỏi con vì sao chết. Người nghèo nói: Vì nhà ngươi bị cháy, con ngươi bị thiêu chết rồi. Đến lúc này, người giàu khóc rống lên, đấm ngực bứt tóc, như trúng gió phát cuồng, vứt hết hành lý, lại tự cởi quần áo, gào khóc đau đớn mà đi. Người nghèo rất mừng, bèn lấy hết hành lý, quần áo của người giàu, ngồi bên đường, lấy Na trong hành lý ra ăn, chưa ăn hết một cái, mà người giàu đã gào khóc đi tới, chỉ người nghèo là kẻ trộm, đòi lại các thứ, còn muốn cướp lấy miếng Na thừa trong tay. Người nghèo vội chạy trốn, người giàu đuổi theo, màn hạ. Phong tục người Duy, giết lạc đà để tế, là điển lễ trịnh trọng nhất, lại nói chó ăn gan lạc đà tất chết.

Nhạc cụ người Duy, có đàn tỳ bà cổ dài (bốn dây), trống, sáo, đàn cầm (dây bằng đồng rất nhiều, dùng miếng tre nhỏ gảy, người Quảng Đông cũng thường dùng, gọi là dương cầm) v.v. Cái gọi là đàn tỳ bà cổ dài, thực ra giống một cây mandolin, nhưng cổ đặc biệt dài, trên ba thước; ý nói hẳn là có tên riêng, nhưng từng hỏi người thông dịch Hamed, thì bảo là tỳ bà. Có lẽ tỳ bà chúng ta ngày nay thường thấy đã Hán hóa chăng.

Người Duy ngồi bệt. Địa vị của giường lò (khang) chiếm quá nửa phòng, hoặc thậm chí cả gian phòng là một cái khang lớn, trên khang trải thảm nỉ, trên thảm lại có đệm ngồi lớn. Có bàn thấp, hoặc tròn hoặc dài hình vuông. Người Duy khi lên khang ngồi, trên chân vẫn mang ủng đế mềm bằng da bò, thực ra đây là tất; xuống khang thì thêm giày da bò, không gót, giống như dép lê của chúng ta, ra ngoài cũng mang đôi giày này. Áo choàng vạt trái (tả nhẫm), không cúc, thắt lưng buộc dây. Đầu quấn vải, hoặc đội mũ nhỏ không có chóp mũ, mũ tất thêu hoa, mà rất nhỏ, chỉ che một phần đỉnh đầu. Còn như đội mũ "đả ô", mặc ủng cao cổ, thì đã là kết quả của Âu hóa. Trang phục người tộc Ha cũng tương tự. Phụ nữ hai tộc ngày thường cũng mặc ủng.

Ăn uống hàng ngày, là sữa cừu, thịt cừu, Na, váng sữa, bơ, trái cây, trà đỏ, mà trà đỏ lệ thường phải thêm đường. Trong món ăn rất ít rau xanh. Tiếp khách, long trọng thì giết một con cừu non, luộc trắng, bưng lên đĩa lớn, lấy dao cắt mà ăn. Chủ nhà nếu cắt mỡ béo đuôi cừu nhét vào miệng khách bằng tay, dù là miếng lớn, khách lệ thường phải há miệng nhận, không được dùng tay tiếp lấy rồi từ từ nhai, càng không được từ chối không nhận. Bởi đây là lễ chủ nhà kính khách, không nhận hoặc không làm theo lệ nuốt một miếng là thất lễ. Khách nhận sau, lệ thường phải đáp lễ chủ nhà tương tự.

Cái gọi là "trảo phạn" (cơm bốc), là cơm hấp mỡ cừu, lại thêm thịt cừu thái hạt lựu và cà rốt (vàng) thái hạt lựu; vì nó không phải cơm rang mỡ cừu, mà là cơm hấp, nên tuy giống cơm rang mà vị thực sự khác. Loại "Samovar" phong cách Nga ở Tân Cương rất thịnh hành, nhà người Duy có tiền đều sắm một chiếc. Bởi thích uống trà đỏ, tộc Duy, Ha và các dân tộc khác đều vậy.

Tân Cương có mười bốn dân tộc, ngoài tộc Hán, tộc Duy kiêm kinh doanh nông nghiệp, thương mại, chăn nuôi, thủ công nghiệp, đã như kể trên. Tộc Mông Cổ và tộc Ha thì lấy du mục làm chính. Người Ha ở phía bắc Tân Cương cư trú gần thành phố lớn có đông người Hán, cũng trồng trọt, nhưng xem là nghề phụ; trồng trọt không bón phân, dùng chế độ bỏ hoang, sau khi gieo hạt liền tự lùa cừu vào núi, không ngó ngàng gì nữa, đợi thu hoạch mùa thu mới đến gặt, được bao nhiêu thì được. Nghe nói người Duy ở Nam Cương nuôi tằm cũng như chúng ta nuôi tằm dã vậy, tằm đặt trên cây dâu, liền không bận tâm nữa, tằm đúng kỳ kết kén, cũng ở trên cây. Đây là do khí hậu Nam Cương ôn hòa lại không mưa, nên được tiện lợi đỡ việc như vậy. Tộc Mông Cổ thường đuổi theo nguồn nước cỏ mà du mục, nên tiểu học cũng đặt trong lều Mông Cổ, đi theo họ di chuyển vài lần trong năm.

Còn như các tộc Koerkes, Tairanqi, Taijike, Tata'er v.v., vốn đều là dân tộc Trung Á, nay ở trong lãnh thổ Trung Á thuộc Liên Xô cũng có các tộc này; tuy nhiên các tộc này ở tỉnh mới vẫn còn ở giai đoạn du mục. Tộc Tích Bá, Tộc Sách Luân, là di cư từ Mãn Châu thời Càn Long, nay đa phần ở vùng Y Lê, số lượng không nhiều, cũng là người kiêm nông nghiệp chăn nuôi, vẫn giữ ngôn ngữ dân tộc mình, nhưng người biết tiếng Hán và tiếng Duy thì rất nhiều. Người ta nói tộc người này học ngôn ngữ, đặc biệt có thiên tài.

Nghe nói ở La Bố Náo Nhĩ thuộc Nam Cương vẫn còn bộ lạc nhỏ nguyên thủy nhất ở đó. Đây là cư dân trên nước, ở trong La Bố Náo Nhĩ, gần như không qua lại với nhân dân các nơi khác, không biết chăn nuôi, chỉ dựa vào việc đánh bắt cá tôm ở La Bố Náo Nhĩ để ăn; số lượng không có thống kê chính xác, đoán chừng không quá vài trăm người. La Bố Náo Nhĩ ở một đầu đại sa mạc Gobi thuộc Nam Cương, sông Tarim đổ vào; vùng này là nơi các dân tộc khác không đến, nên bộ lạc nhỏ này vẫn có thể tự sinh tự tức, giữ lại trạng thái bình nguyên thủy.

Dân du mục đa phần thích nuôi chó, bởi giữ gìn đàn cừu, quản lý đàn cừu, đều dựa vào chó. Mà trong đoàn lạc đà khổng lồ cũng tất có vài con chó đảm nhận trách nhiệm tuần tra giám sát. Dân du mục tỉnh mới vốn nhiều người từ nơi khác đến, khi đến mang chó theo, cho nên chó ở tỉnh mới, chủng loại cũng rất nhiều. Đại khái mà nói, có giống Mông Cổ, giống Tây Tạng, các loại giống Trung Á, và con lai của các giống này, tất cả đều là chó giúp người làm việc. Lại thêm giống chó cảnh do người Hán nuôi dưỡng để đùa vui, hình hình sắc sắc, không thể truy cứu; tôi từng nói đùa, chó và dưa ngọt chủng loại nhiều ở tỉnh mới, e rằng đứng đầu cả nước.

Nhà người Địch Hóa, gần như nhà nào cũng có chó. Loại chó này, một nửa là nuôi để đùa vui. Trên đoạn đường từ Nam Lương (tức ngoại ô phía nam) đến cửa thành, bầy chó lại phân đoạn mà "trị". Nếu có chó của đoạn khác đi qua "địa bàn" của nó, tất cùng nhau sủa đuổi, cho đến khi nó cụp đuôi chạy ra khỏi "đường ranh giới" mới thôi. Do đó, phạm vi hoạt động của chó, chịu hạn chế khá nhiều, trừ phi đi theo chủ cùng đi. Thế nhưng đám chó vô lý gây rối này, đều là giống chó cảnh hoặc con lai của chúng; còn giống chó săn có bản tính "giúp người làm việc", thì không có thói quen này.

Dê hoang còn gọi là Hoàng dương, lông thẳng mà dài, loại tốt có thể trộn vào da cáo để trộn lẫn làm da bụng cáo. Hoàng dương nhảy chạy rất nhanh, trên bãi cát Gobi mênh mông, dù xe chạy nhỏ cũng không đuổi kịp. Thịt Hoàng dương lại rất tươi ngon. Săn Hoàng dương phải dùng phương pháp vây bắt, dò la được nơi chúng quần cư, bốn mặt bao vây đánh; nếu hai ba người đi săn, thường không thể thu hoạch gì. Bởi Hoàng dương rất cảnh giác, thị lực rất tốt, người ở ngoài hai ba dặm, Hoàng dương liền thấy.

Địch Hóa là tỉnh lỵ, chuyện ăn uống giải trí, tự nhiên là đủ loại. Quán rượu do người Hán mở, đại khái là trộn lẫn thủ pháp nấu nướng của các bang Sơn Đông, Thiểm Tây, Thiên Tân, có thể liệt vào "món phương Bắc", nhưng đầu bếp thì đa phần gốc Cam Túc. Trong thành có một quán tự xưng "Quán món Tứ Xuyên", theo người từng thử nói, không hề có phong vị món Tứ Xuyên; hoặc cũng có thể nói, chỉ thấy phong vị món Tứ Xuyên trên thực đơn. Còn như đại yến tiệc quan trường, nếu dùng món Trung, vẫn là quán "vị phương Bắc" đứng ra thầu, kỳ lạ là có cả lợn sữa quay, hơn nữa làm rất ngon. Nhưng vịt treo lò thì chưa từng thấy, đơn giản là tuyệt đối không dùng vịt, có khi dùng ngỗng. Món nguội cực nhiều. Nếu là một tiệc món ăn hạng nhất, món nguội dùng nhiều tới hai ba mươi món, xếp thành một vòng trên mặt bàn tròn. Nhiều món nguội này, lệ thường trộn lẫn mà ăn, nên có một đĩa lớn ở giữa, dùng để trộn món. Trong món nguội lại tất có một món "Long tu thái" (rau râu rồng), đây là loại rau biển. Cũng có hải sâm, thì là hàng Liên Xô. Có vi cá. Ngoài ra các loại hải vị khác thì vì sau kháng chiến nguồn hàng đứt đoạn, đã không thấy nhiều. Sông Urumqi sản xuất một loại cá, giống loại cá trê, vẫn còn tươi ngon, đây là loại cá tươi duy nhất có thể kiếm được ở Địch Hóa. Ngoài "món Hán", có quán giáo môn Hồi giáo và món Tây phong cách Nga.

Chuyện giải trí, ngoài các loại liên hoan, chỉ có phim điện ảnh và kịch cũ. Rạp chiếu bóng đều do câu lạc bộ trực thuộc Hội thúc đẩy văn hóa các lữ đoàn lập ra, phim Liên Xô là nhiều, phim nội địa chỉ có phim cũ trước kháng chiến thỉnh thoảng có người mang đến.

Hí viện kịch cũ có năm sáu nhà, ở trong thành. Chủ yếu là Tần khang (kịch Tần), cũng có kịch Bì hoàng không thuần túy lắm. Nên thọ thần của Chủ tịch Lý, từng diễn kịch cũ ở tam đường của phủ tỉnh; nghe nói đây là ban kịch tốt nhất, đào kép nổi tiếng nhất Địch Hóa, diễn là Bì hoàng. Nhưng người ngoài cuộc như tôi nhìn, cũng cảm thấy không phải chuyện đó. Thị dân nhỏ người Hán thích nghe Tần khang. Mấy hí viện trong thành chuyên hát Tần khang, quanh năm cửa khách như chợ. Nghe nói các hí viện kịch cũ này mỗi ba bốn mươi phút là một suất, giá rẻ, chỉ năm mươi lượng (tiền giấy bạc lưu thông ở tỉnh mới trước kia, nay đã bỏ) (lúc đó tương đương một xu hai li năm tiền quốc tệ), không có ghế ngồi, đứng xem, nhà nhỏ, mỗi suất chứa hơn trăm người là chật như nêm; giữa mùa đông trong nhà đốt lửa, người xem kịch thường mồ hôi ướt đẫm, may mà mỗi suất chỉ ba bốn mươi phút, nếu không, e rằng ai cũng không chịu nổi. Giá vé phim điện ảnh thông thường có hai loại năm hào ba hào, ghế ngồi đã khá hiện đại. Nhưng vì chiếu là phim tiếng Liên Xô, lại không có thông dịch, khán giả bình thường tự nhiên khó phát sinh hứng thú, khán giả cơ bản là học sinh và công chức.

Rạp chiếu bóng, hí viện đều nam nữ ngồi riêng. Đây là vì dân chúng nói chung ở tỉnh mới còn coi trọng lễ nghi phong kiến nam nữ thụ thụ bất thân. Nhưng mặt khác, phụ nữ thị dân nhỏ người Hán ở Địch Hóa, thực ra đã khá "giải phóng"; phụ nữ đi trà quán nhỏ, kết bạn trai, xem là chuyện thường, cáo thị ly hôn đăng trên "Tân Cương Nhật Báo", ngày có mấy vụ, tòa án phán án ly hôn cũng rộng rãi, có thể nói ly hôn khá tự do. Hai bên trong các vụ ly hôn này, đa phần là nam nữ thị dân nhỏ ngồi riêng trong hí viện. Đây cũng là một sự đối chiếu thú vị. Phụ nữ tộc Quy Hóa (tức người Bạch Nga về quy thuận) càng "giải phóng" hơn, hành động lãng mạn, thường nghe thấy, nhưng phụ nữ tộc Duy, Ha thì không thể tự do như vậy, vì giáo nghĩa Hồi giáo là không cho phép. Nhưng lại nghe người ta nói phong khí ở Khố Xa, Khố Nhĩ Lặc v.v. ở Nam Cương lại khác, phụ nữ tộc Duy người đã lấy chồng, vốn nên giữ đạo vợ chồng, còn người chưa lấy chồng hoặc đã góa, thì không cho rằng cẩu hợp (tư thông) là không có đức vậy.

[Phụ chú] Bài này đại khái viết vào mùa đông năm 1940 hoặc đầu hè năm 1941, sau đó đăng trên "Tạp chí Du lịch" năm 1942. Tôi rời Tân Cương vào tháng 5 năm 1940, đến Diên An ở vài tháng, vào đầu đông năm đó đến Trùng Khánh. Lúc bấy giờ, bạn bè ở Trùng Khánh đang lo lắng cho sự an toàn của Đỗ Trọng Viễn và Triệu Đan v.v. (khi tôi rời Tân Cương, Đỗ đã bị quản thúc, Triệu v.v. chưa xảy ra chuyện, sau này ở Diên An, biết Đỗ, Triệu v.v. đều bị giam cầm, tội danh là cấu kết với Uông Tinh Vệ, không ai tin; đủ thấy Thịnh Thế Tài thực sự không thể tìm ra cớ khác từ hành vi lời nói của Đỗ, Triệu, đành dùng tội danh vô căn cứ mà không ai tin này để bắt giữ họ), đua nhau dò hỏi tôi tình hình thực tế ở Tân Cương; câu trả lời của tôi rất thẳng thắn, tôi vạch trần chiếc mặt nạ giả của Thịnh Thế Tài. Có một lần, nhiều phóng viên nước ngoài ở Trùng Khánh (trong đó có vài vị rất tiến bộ) tìm tôi nói chuyện tình hình Tân Cương, do đồng chí Cung Bành giới thiệu, và đảm nhiệm thông dịch; nói chuyện xong, có một phóng viên hỏi tôi có thể đăng không? Tôi trả lời, có thể đăng dưới hình thức tư liệu bối cảnh, đừng dùng hình thức bài phỏng vấn. Tại sao tôi trả lời như vậy? Lý do là, một, lúc đó tôi đang cùng Lão Thẩm (Quân Nho), Lão Quách (Mạt Nhược) và Thao Phấn, cùng viết thư cho Thịnh Thế Tài, yêu cầu thả Đỗ, Triệu v.v. bảy, tám người, nếu bài phỏng vấn tôi vạch trần Thịnh Thế Tài được đăng, sẽ ảnh hưởng đến công tác cứu viện Đỗ, Triệu v.v.; hai, lúc đó chiếc mặt nạ giả thân Nga liên Cộng (Cộng sản Trung Quốc) của Thịnh Thế Tài vẫn còn đeo, Thịnh và Tưởng Giới Thạch vẫn còn mâu thuẫn, công khai vạch trần Thịnh, vẫn chưa đến lúc. Nhưng, mặt khác, tôi cho rằng tác dụng lừa dối của hành vi gian trá của Thịnh Thế Tài đối với trí thức thanh niên hậu phương (chỉ Trùng Khánh, Thành Đô, Côn Minh v.v. thời đó) (đặc biệt vì hai năm trước Đỗ Trọng Viễn bị Thịnh lừa, viết hai cuốn sách nhỏ, ca tụng Thịnh Thế Tài, gây ra ảo tưởng cực lớn của nhiều thanh niên đối với Thịnh), có sự cần thiết phải giải trừ. Do những cân nhắc trên, tôi viết bài "Tản mạn phong thổ Tân Cương" này. Nhưng khi đăng, một số câu chữ bị giám sát viên Quốc dân đảng hoặc xóa hoặc sửa, bóp méo diện mạo ban đầu. Bài văn này sau này thu vào ấn bản lẻ "Kiến văn tạp ký", tôi lại sửa đổi, nhưng không biết vì lý do gì, ấn bản lẻ in ra vẫn là bộ dạng lúc đăng trên "Tạp chí Du lịch". Nay cơm nguội hâm lại, câu chữ tôi lại sửa đổi một chút.

Phong thổ tập tục Tân Cương được kể trong bài này, nhìn ngày nay, đã thành dấu vết cũ. Nhưng từ đây cũng có thể đối chiếu ra, sự phát triển nhanh chóng của công nghiệp, nông nghiệp, sự nghiệp văn hóa giáo dục ở Tân Cương sau khi giải phóng, thực sự là tiến triển nghìn dặm một ngày, chưa từng có trong lịch sử; đây là một trong những ví dụ về chính sách đúng đắn và sự lãnh đạo anh minh của Đảng Cộng sản Trung Quốc tại các vùng dân tộc thiểu số.

Ngày 16 tháng 11 năm 1958, Mâu Thuẫn ghi tại Bắc Kinh.