Mùa thu năm 1913, tôi đến Bắc Kinh, vào học dự bị khóa thứ nhất tại Đại học Bắc Kinh; hệ đại học của khóa thứ nhất này bao gồm các ngành văn, pháp, thương. Ba năm ở Bắc Kinh, tôi đã chứng kiến người đứng đầu chính phủ bán nước thời bấy giờ, kẻ được gọi là Đại Tổng thống của Trung Hoa Dân Quốc là Viên Thế Khải, đã thừa nhận 21 điều khoản do chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản đưa ra mà nhân dân Trung Quốc kiên quyết phản đối. 21 điều khoản này thực chất là muốn biến Trung Quốc thành thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản. Tôi cũng chứng kiến tay chân thân tín của Viên Thế Khải là Dương Độ cùng những kẻ khác tổ chức Trù An hội, chuẩn bị cho việc Viên Thế Khải lên ngôi hoàng đế. Cũng tận mắt thấy Viên Thế Khải công khai xưng đế, hạ lệnh đổi niên hiệu thành Hồng Hiến. Lại thấy Thái Ngạc khởi nghĩa ở Vân Nam, vạch trần tội ác của Viên Thế Khải, các tỉnh Vân Nam, Quý Châu, Quảng Tây lần lượt tuyên bố độc lập, Viên Thế Khải buộc phải hủy bỏ chế độ đế chế, nhưng các tỉnh vẫn tiếp tục lên án tên giặc họ Viên. Ngày 6 tháng 6 năm 1916, do phong trào phản đối ngày càng lớn mạnh, Viên Thế Khải uất ức mà chết vì bệnh.
Thế nhưng, trong ba năm đó, mặc dù những sự kiện chính trị trọng đại nổi lên cuồn cuộn như đã nêu trên, nhưng diện mạo của cố đô Bắc Kinh lại không hề thay đổi chút nào. Thời đó chưa có xe điện, chỉ có xe kéo, mà bản lĩnh của phu xe kéo thật đáng kinh ngạc, từ Vạn Thú viên (nay là vườn bách thú) đến Di Hòa viên, chỉ mất hơn một tiếng đồng hồ. Khi ấy, ký túc xá của sinh viên dự bị Đại học Bắc Kinh, một phần nằm ở Dịch Học quán, đây là tòa nhà kiểu Tây hai tầng, di vật của những năm cuối thời tiền Thanh. Một phần ký túc xá khác của sinh viên dự bị nằm ở Sa Than, lúc đó dọc theo Sa Than có một con mương nhỏ, trong mương vẫn còn nước.
Thời đó, khu thương mại nằm ở Đại San Lan thuộc ngoại thành, Vương Phủ Tỉnh lúc ấy chẳng có cửa hàng nào cả. Những tiệm sách cũ đều tập trung ở Lưu Ly Xưởng, treo biển, trưng sách, mời chào khách khứa, cạnh tranh vô cùng gay gắt. Thế nhưng, những người mà họ thực sự hoan nghênh lại là một số khách quen, là những di lão tiền Thanh, những tay buôn đồ cổ cũng bán sách cũ, những gã trọc phú đua đòi phong nhã, v.v. Mỗi khi những người này ghé đến, ông chủ tiệm đều đích thân tiếp đãi, mời thuốc dâng trà, chưa kịp mở lời đã mang ra rất nhiều sách, khoe rằng những bản in đời Tống, đời Nguyên này nhà khác không có. Họ đã nắm rõ "thân thế" của những vị khách quen này, biết ai là người sành sỏi thực sự thì không dám hét giá trên trời, còn ai là kẻ sành sỏi giả tạo thì cứ bám lấy không buông, quyết phải bán cho bằng được để kiếm lời vạn vốn. Còn nếu những người trông như sinh viên mà bước vào các tiệm sách cũ này thì chỉ nhận lại những ánh nhìn khinh khỉnh. Một người bạn học của tôi, người Phú Dương, Chiết Giang, họ Từ, ăn mặc chỉnh tề, vậy mà dám xông vào một tiệm sách cũ, mua bộ "Thập tam kinh chú sớ" bản thu nhỏ in đá do Điểm Thạch Trai tại Thượng Hải căn cứ theo nguyên bản khảo đính của Nguyễn Nguyên vào năm Đinh Hợi đời Quang Tự, tiêu tốn mất năm mươi đồng, vậy mà chủ tiệm vẫn cứ thở dài nói: "Lỗ vốn rồi đấy, coi như làm quen, lần sau ngài nhớ chiếu cố nhiều hơn".
Thời đó chỉ có Di Hòa viên là còn giống với hồi mới giải phóng (mùa xuân năm 1949). Tôi từng du ngoạn Di Hòa viên vào năm 1914, cách nhau ba mươi lăm năm, đến mùa xuân năm 1949 khi dạo lại Di Hòa viên, tuy nhật nguyệt đã quang phục, nhưng phong cảnh trong vườn vẫn y như cũ. Ngoài ra, Dịch Học quán không còn nữa, cả Bắc Kinh dường như chẳng còn nhận ra được nữa.
Còn nhớ mùa xuân năm 1949, tôi cùng nhiều người khác đi tàu chuyên dụng từ Thẩm Dương đến Bắc Kinh vừa mới giải phóng, cùng ở tại tòa nhà cũ của khách sạn Bắc Kinh, trong đó có Thẩm Quân Nho, Mã Tự Luân và những người khác. Sau đó Trương Nguyên Tế (Cúc Sinh) từ Thượng Hải đến Bắc Kinh, ông đến thăm những người bạn cũ đang ở tại khách sạn Bắc Kinh (tôi cũng được coi là một trong số đó), ông nói với Thẩm Quân Nho rằng, hơn mười năm không đến Bắc Kinh, lần này quay lại, thật đúng là "Vương hầu đệ trạch giai tân chủ" (dinh thự vương hầu đều là chủ mới). Cụ Thẩm trả lời: "Chúng ta bây giờ nói 'mới', chính là nhân dân. Hội nghị Hiệp thương Chính trị vốn còn gọi là 'Hội nghị Hiệp thương Chính trị mới', giờ đổi tên thành Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân; cho nên, 'dinh thự vương hầu' bây giờ đều quy về nhân dân, chủ mới chính là nhân dân". Những lời này của cụ Thẩm khiến Trương Nguyên Tế vỗ tay cười lớn. Trương Nguyên Tế là đến để tham dự Hội nghị Hiệp thương Chính trị toàn quốc lần thứ nhất.
Bắc Kinh cũ mãi mãi là Bắc Kinh trong lịch sử, đó là Bắc Kinh của hoàng thân quốc thích, quan lại đại gia, địa chủ, tư bản mại bản; Bắc Kinh ngày nay, là Bắc Kinh của nhân dân, sẽ mãi mãi là của nhân dân.
Ngày 29 tháng 4 năm 1979.
