Khi còn học tiểu học, tôi thích vẽ tranh nhất. Thầy dạy vẽ của chúng tôi là một họa sĩ tranh thủy mặc đã ngoài sáu mươi tuổi. Sở trường của thầy là vẽ "dung nhan", bức "Hành Lạc Đồ" của tằng tổ tôi chính là do thầy vẽ, ai cũng bảo giống như đúc. Thầy dạy chúng tôi mô phỏng theo "Giới Tử Viên Họa Phổ", thế là chúng tôi đều mua một bộ "Giới Tử Viên Họa Phổ" in thạch bản. Thầy bảo: "Mô phỏng xong một bộ 'Giới Tử Viên Họa Phổ', bất kể là mai, lan, cúc, trúc, sơn thủy hay chim chóc, đều sẽ nắm được lối vào nghề."
Thầy không bao giờ tự mình đặt bút vẽ, thầy chỉ phê sửa bản vẽ của chúng tôi; chỗ nào thầy cho là không đúng, thầy sẽ gạch một gạch đỏ, viết chữ to "Chép lại lần nữa".
Sau này lên trung học, giáo viên mỹ thuật ở đó cũng là một họa sĩ tranh thủy mặc, tuổi cũng đã hơi cao. Thế nhưng thầy không phải là "chuyên gia vẽ dung nhan". Phương pháp giảng dạy của thầy lại khác. Khi lên lớp, thầy vẽ trước một bức trên bảng đen, vừa vẽ vừa bảo chúng tôi mô phỏng theo; thầy nói: "Bí quyết quan trọng nhất của vẽ tranh là thứ tự dùng bút, cho nên tôi muốn vẽ trực tiếp từng nét một tại chỗ, muốn các em cũng phải mô phỏng trực tiếp theo từng nét một; nhớ kỹ thứ tự đặt bút của tôi đấy!" Có lúc thầy đặc biệt "dốc sức", sau khi vẽ xong bức tranh "làm mẫu" đó, thầy còn chọn ra những điểm khó trong bức tranh, vẽ phóng to một phần ở góc bảng, tựa như "cảnh quay cận cảnh" trong phim ảnh vậy.
Vị thầy này thật sự vừa hòa nhã vừa nhiệt tình, đến tận bây giờ tôi vẫn còn nhớ thầy. Không cần phải nói, có lẽ trước kia thầy cũng từng dày công khổ luyện với những thứ như "Giới Tử Viên Họa Phổ", nhưng thầy lại không hề quăng bộ "Giới Tử Viên Họa Phổ" nguyên bản đó cho chúng tôi, mà lại thay đổi hình thức để dạy chúng tôi, điều đó vào thời bấy giờ đã là cực kỳ hiếm có rồi.
Thế nhưng, sự nhiệt tình đối với hội họa của tôi lúc đó so với thời tiểu học đã kém xa. Nguyên nhân có lẽ rất nhiều, mà nguyên nhân lớn nhất là bận đọc tiểu thuyết. Thời gian ngoài giờ học đều dành hết cho tiểu thuyết cũ, hội họa chẳng qua chỉ là ứng phó lấy lệ trong giờ học mà thôi.
Giáo viên quốc văn khen ngợi tư duy văn chương của tôi phát triển, nhưng lại không hài lòng nói: "Có chút giọng điệu tiểu thuyết, nên cố gắng kiềm chế!" Vị giáo viên quốc văn này là một "Hiếu Liêm công", lại còn là "bạn của cha" tôi, ông ấy dường như rất quan tâm đến tôi, ông biết việc tôi đọc tiểu thuyết là được người lớn trong nhà cho phép, nên ông mới nói với tôi: "Chủ trương này của người nhà cháu, ta không tán thành. Đọc tiểu thuyết thì cũng được thôi, trong tiểu thuyết cũng có bài văn hay, nhưng vẫn phải đợi cho đến khi văn chương của cháu đã định hình vững vàng, rồi hãy đọc tiểu thuyết, thì mới không có hệ lụy." Một lát sau, ông lại vuốt cằm nói: "Nên đọc nhiều 'Trang Tử' và văn chương của Hàn Dũ đi!"
Khi đó tôi tất nhiên rất tôn trọng ý kiến của vị thầy này, nhưng cái cảm giác thời tiểu học chỉ chuyên chép lại "Giới Tử Viên Họa Phổ" lại ùa về. Ngày trước khi chép "Giới Tử Viên Họa Phổ", dăm bữa nửa tháng đầu thì hứng thú còn không đến nỗi nào, — thầy chỉ bảo tôi mô phỏng một bức nào đó, nhưng tôi lại xem hết cả bộ họa phổ từ đầu đến cuối, "vui vẻ như có điều đắc ý"; về sau xem chán cả bộ họa phổ rồi, thầy vẫn chỉ định mấy bức đó bắt tôi "chép lại lần nữa". Lại một lần nữa, tôi cảm thấy vô cùng tẻ nhạt. Mà dụng ý của vị họa sư già này cũng giống hệt như vị giáo viên quốc văn "Hiếu Liêm công" kia: muốn tôi phải định hình vững vàng trước! Những thứ như "Trang Tử", tất nhiên là không thú vị bằng tiểu thuyết, nhưng giả sử lúc đó có người chỉ định một cuốn tiểu thuyết nào đó bắt tôi đọc, hơn nữa nhất định phải đọc đến khi tôi "định hình vững vàng", tôi nghĩ chắc là tôi cũng sẽ chán ghét tiểu thuyết mất thôi? Hơn nữa, đọc nhiều tiểu thuyết, thì không biết từ lúc nào sẽ bị nhiễm "giọng điệu tiểu thuyết", nhưng giả sử lại chỉ định bắt tôi phải đi mô phỏng "giọng điệu" của một cuốn tiểu thuyết nào đó, e rằng đọc tiểu thuyết cũng sẽ trở thành một việc khổ sở mất thôi?
Thế nhưng, các thầy ngày trước cứ muốn người ta mang những "đôi giày chật" như vậy. May thay không lâu sau thì "Cách mạng Tân Hợi" đến, các bậc thầy già cảm thán trước sự thay đổi to lớn của "thời thế", nên mọi sự cũng "nhìn thấu" hơn đôi chút, thế là tôi cũng không còn gặp phải những sự chỉ dẫn thiện chí bảo tôi mang những "đôi giày chật" kiểu đó nữa. Nói đi cũng phải nói lại, đây cũng chẳng phải là không nhờ ơn của "cách mạng".
