Mặc dù bác sĩ đã dặn tôi buổi tối không nên đọc sách, thế nhưng vào khoảng mười hai giờ đêm hôm ấy, tôi vẫn đang đọc cuốn tiểu thuyết lịch sử "With Fire and Sword" của nhà văn Ba Lan Henryk Sienkiewicz, do Jeremiah Curtin dịch sang tiếng Anh. Bất thình lình, hai tiếng "ầm ầm" phá tan sự tĩnh mịch của đêm khuya. Tôi, người đang dồn hết tâm trí vào cuốn tiểu thuyết viết về cảnh "giết người phóng hỏa", chỉ hơi liếc mắt nhìn về phía khung cửa kính đóng chặt, rồi lại tiếp tục đọc. Vài ngày trước, tôi đã nghe nói tình hình ở Trát Bắc đang căng thẳng, quân lính hai bên Trung Nhật đều đã lập phòng tuyến cách nhau bởi bao cát và dây thép gai, hơn nữa, chiều tối hôm đó tôi cũng đã nhìn thấy thông báo giới nghiêm tạm thời của chính quyền tô giới; nhưng lúc nghe thấy hai tiếng "ầm ầm" không rõ ràng ấy, tôi thực sự không hề nghĩ rằng đây chính là quân đội hai bên Trung Nhật khai hỏa. Tuy nhiên, âm thanh "ầm ầm" lại nối tiếp vang lên. Tôi đặt cuốn sách trong tay xuống. Nhận ra đây chính là tiếng pháo. Tôi mở cửa kính, rồi lại mở tiếp cả cửa chớp bên ngoài cửa kính, cái lạnh ban đêm khiến tôi rùng mình một cái. Tôi nhìn lên bầu trời. Không có gì khác lạ.
Nhưng tiếng pháo càng lúc càng rõ, còn xen lẫn cả tiếng súng máy. Chắc chắn là đang giao chiến, và chắc chắn là quân đội Trung Nhật. Một sự phấn khích lạ lùng lan tỏa khắp cơ thể tôi; tôi thầm nghĩ trong lòng:
“Chà, cuối cùng cũng đến rồi! Tiếc là bên ngoài đang giới nghiêm, cấm qua lại!”
Sách không đọc nữa, tôi đi đi lại lại trong phòng, suy đoán về kết quả của cuộc giao tranh. Hình ảnh những gã lính thủy đánh bộ Nhật Bản với bắp chân rắn chắc thường thấy trên phố, cái bộ dạng huênh hoang đầy hơi men, đối lập với đám "Việt quân" gầy gò vàng vọt của chúng ta, tất cả đều hiện lên trước mắt tôi. Chủ nghĩa "không kháng cự" lại đang cười nhạo ở bên cạnh. Tôi gần như sắp kết luận rằng tiếng pháo ầm ầm cùng tiếng súng máy "bụp bụp" kia chỉ là sự tấn công đơn phương—quân Nhật "tiễn ông Táo" nhân dịp năm mới âm lịch. Đến khoảng một giờ, tiếng súng pháo đã im bặt, tôi liền đinh ninh rằng việc "tiễn ông Táo" đã xong, tôi vô cùng thất vọng.
Mãi đến chín giờ sáng hôm sau mới tỉnh dậy, tôi liền nghe thấy tiếng máy bay vang vọng trên bầu trời. "Chưa xong sao?" Tôi vừa nghĩ vậy vừa cầm tờ báo trong ngày lên xem, một dòng tít lớn: Đêm qua quân Nhật tấn công Trát Bắc thất bại! Tôi vội vã đọc ngấu nghiến bản báo cáo chi tiết dày đặc ấy, mới biết rằng suy đoán tối qua của mình đã sai; hóa ra Thượng Hải dù sao cũng khác Đông Bắc, và mấy gã lính Quảng Đông gầy gò kia dù sao cũng không phải là loại người cùng một mẹ cha sinh ra với đám đại hán vùng ngoài Quan ải!
Thế là, hàng loạt "bản tin chiến trường" được lan truyền qua miệng người này sang người kia. Bộ tư lệnh hải quân Nhật đã bị phe ta chiếm đóng, Nghĩa dũng quân Thượng Hải đã ban bố lệnh khẩn cấp, toàn thành phố Thượng Hải bãi thị, bãi công, Trát Bắc lửa cháy... Có quá nhiều tin tức đáng tin mà cũng đáng ngờ, nhớ cũng không xuể. Chỉ có một điều là không thể nghi ngờ, năm sáu chiếc máy bay đang bay lượn phô trương sức mạnh trên đầu chúng tôi đều có ký hiệu mặt trời vòng tròn đỏ. Trung Quốc chúng ta, nơi có cả Tổng tư lệnh hải quân, lục quân, không quân lẫn Phó tư lệnh hải quân, lục quân, xem chừng chỉ còn Lộ quân 19 là còn "kháng cự" một chút.
Nhất định phải ra ngoài xem thử. Một giờ chiều, tôi nhảy lên xe buýt. Người ta nói các "trạm dừng" đã bị rút ngắn, chỉ có thể chạy đến cổng Bưu điện Tổng cục ở cầu đường Tứ Xuyên. Tôi vô cùng kinh ngạc. Cứ ngỡ phía bắc cầu đường Tứ Xuyên có lẽ đã trở thành chiến trường của cuộc đánh phố, tôi không nhịn được mà bật cười. Thế nhưng lại có điều bất ngờ: phía bắc Bưu điện Tổng cục, lại vẫn như ngày thường; chỉ có điều các cửa hàng đều đóng kín cửa, trên vỉa hè có nhiều người đi lại ngó nghiêng không mục đích, trên đường phố chật ních đủ loại xe chở đầy hòm xiểng bưu kiện, những chiếc xe tải lao tới vùn vụt chở đầy lính Nhật, tên nào tên nấy đều chĩa súng, trông như đang xung phong trên chiến trường, mà tiếng máy bay Nhật lại ập đến trên đầu tôi; một chiếc, hai chiếc, ba chiếc, cứ bay lượn vòng quanh ở đó.
Đến đường Bồng, chỉ có người đi về hướng Nam, còn một mình tôi đi về hướng Bắc, ai nấy đều đổ dồn ánh mắt vào tôi. Đến góc đường Hải Ninh, thoáng thấy trên bức tường dọc con phố có dán thông báo viết tay "Đại Nhật Bản hải quân lục chiến đội". Mấy chục người đứng ở góc đường Hải Ninh nhìn về phía Bắc. Tôi cũng chen vào. Trên mặt đường phía trước yên ắng đến lạ, chỉ có vài người phương Tây mặc thường phục đi lại tới lui. Phía trước chúng tôi cũng có vài người phương Tây mặc thường phục ngăn không cho bất cứ ai bước thêm một bước về phía Bắc. Gần đó thỉnh thoảng lại truyền đến tiếng "bạch bạch" liên hồi. Một người phương Tây vẫy tay về phía chúng tôi, nói một từ: "Danger!" Tôi không tin đạn của Nhật lại có mắt, có thể vừa khéo tìm thấy mình; thế nhưng mấy vị phương Tây có vẻ là cảnh sát mật ấy lại thực sự có mắt, không để bất cứ người Trung Quốc nào tiến thêm một bước về phía Bắc nữa.
Tôi đành phải rẽ vào đoạn phía Tây đường Hải Ninh. Lúc này tôi mới thấy những vật nhỏ li ti bay trong không trung. Có một mảnh bay vào người tôi. Là tro giấy. Trên đường Hải Ninh có từng đám người đều ngước mặt nhìn lên. Tôi cũng bắt chước họ. Trên bầu trời chính Bắc, bốc lên ba cột khói đen, lững lờ lan rộng. Máy bay Nhật lao vào trong trận khói ấy, rồi lại bay ra, chỉ cứ lượn vòng quanh ở đó. Một người bên cạnh bực bội nói: "Lại đang ném bom ở đó kìa! Máy bay của lũ quỷ Đông Dương!"
Tôi hỏi rõ ra ba cột khói đen đó là ba tòa nhà lớn gồm Ga Bắc, Thương vụ ấn thư quán đang bị cháy, thế là tôi cũng hiểu tại sao trên bầu trời lại đầy tro giấy nhỏ màu đen. Tôi đã thử nhiều cách, đi nhiều đường, định từ mỗi con hẻm của đường Hải Ninh thông ra các con phố thuộc Hoa giới để vào khu Trát Bắc; thế nhưng khắp nơi đều bị chặn lại, không phải bởi cảnh sát tô giới hay Vạn quốc thương đoàn, thì cũng là lính Trung Quốc. Lý do đều giống nhau: "Nguy hiểm! Không được qua!"
Trời dần tối, ba cột khói đen lại càng thấy đỏ rực! Tôi đành phải quay về. Đến góc đường Nam Kinh giao với đường Chiết Giang, tôi nhìn thấy bản tin nhanh của "Sinh hoạt chu san", viết rất lớn: Trương Mỗ Mỗ dẫn đầu Nghĩa dũng quân vẫn đang kháng chiến tại ga Bắc! Tàu chiến Nhật pháo kích Nam Kinh! Thương vụ ấn thư quán bị thiêu rụi hoàn toàn! Mà máy bay Nhật lại theo từng tốp ba chiếc bay lượn phô trương sức mạnh trên "lãnh không" tô giới.
Tờ "Đại Mỹ vãn báo" theo chân ánh đèn muôn nhà mà tới. Có một điểm dường như không thể nghi ngờ: cuộc tấn công của quân Nhật đã gặp phải sự kháng cự, và đại bại, nhưng không bị truy kích; sự "trung lập" tôn nghiêm của tô giới khiến cho đội quân lục chiến Nhật bị đánh bại có thể quay về ăn cơm, ngủ nghỉ, chuẩn bị tối nay lại ra tay. Thế nhưng máy bay Nhật "nghỉ ngơi" vào buổi tối hôm nay lại thả bom lưu huỳnh đốt cháy đường Bảo Sơn phồn hoa nhất Trát Bắc! Lần này lính Trung Quốc có kháng cự, nhưng cũng chỉ là "kháng cự" mà thôi! Tôi cảm thấy khuôn mặt đầy lo âu phẫn nộ của những tiểu thị dân dường như đều bộc lộ sự thất vọng và phẫn uất như vậy.
Nhưng họ chỉ có thể phẫn uất một chút mà thôi. Trên sân khấu của lịch sử mới, họ từ lâu đã không còn là nhân vật chính; chao ôi, họ giống như những nàng dâu nuôi từ bé, miệng thì chửi rủa sự công bằng ở sau lưng, nhưng lại vẫn chết mê chết mệt nhìn sắc mặt của sự công bằng!
