Chiết Giang là một vùng đất trù phú, phong cảnh tú lệ, nhân tài xuất chúng. Mặc dù tôi chỉ trải qua thời niên thiếu ở đó, nhưng vẫn luôn hoài niệm khôn nguôi!
Quê tôi là Ô Trấn, lịch sử lâu đời. Thời Xuân Thu, nước Ngô từng đóng quân ở đây để phòng thủ nước Việt, nên gọi là Ô Thú. Vì sao gọi là "Ô", cách giải thích không thống nhất, đến niên hiệu Hàm Thông thời Đường mới đổi tên thành Ô Trấn. Các triều đại đều đóng quân tại Ô Trấn, thời nhà Minh từng đồn trú ở đây để phòng giặc Oa. Cuối thời nhà Thanh, Ô Trấn là nơi giao giới của hai tỉnh, ba phủ, bảy huyện, vị trí là yếu lộ đường thủy đường bộ. Nhà Thanh thiết lập chức Trú phòng Đồng tri ở Ô Trấn, dân gian thường gọi là "Nhị Phủ". Nha môn Đồng tri có cửa viên Đông và Tây, trên đại sảnh có một đôi câu đối: "Thất phiên lưỡng Chiết, khống chế tam Ngô", toát lên phong thái như nha môn của Lưỡng Giang Tổng đốc. Một trong những cổ tích trong trấn là cây ngân hạnh thời Đường, đến nay vẫn còn tồn tại. Trong bài "Tây Giang Nguyệt" tôi viết cho quê hương có hai câu: "Đường đại ngân hạnh uyển tại, Chiêu Minh thư thất y hi." (Cây ngân hạnh đời Đường vẫn còn đó, thư phòng Chiêu Minh vẫn mơ hồ hiện ra). Thái tử Chiêu Minh thời Lương từng đọc sách tại đây.
Mùa hè năm 1913, tôi tốt nghiệp trường Trung học tư thục Ổn Định ở Hàng Châu, để dự thi vào lớp dự bị của Đại học Bắc Kinh, tôi đã rời xa quê hương. Về sau, vì nhu cầu của cuộc sống, công việc và đấu tranh, khiến tôi không còn cơ hội quay về quê cũ nữa. Trong những năm hai mươi, ba mươi, tôi còn thỉnh thoảng về quê thăm mẹ, nhưng sự ra đi của mẹ vào năm 1940 đã cắt đứt sợi dây liên kết của tôi với quê nhà; đó đúng là thời đại "gió mưa như tảng đá" (phong vũ như bàn thạch). Sau giải phóng, quê hương thay da đổi thịt từng ngày, tin vui liên tiếp truyền về. Mỗi khi nghe được những tin tức này từ miệng người quê lên, tôi luôn muốn về thăm, nhưng lại luôn bị đủ loại can thiệp bất ngờ cản trở, trong đó có mười năm tai kiếp của Đại Cách mạng Văn hóa. Tuy nhiên, năm tháng đằng đẵng và sự cách biệt nghìn trùng vẫn không bao giờ che lấp được nỗi nhớ quê hương trong tôi.
Chiết Giang đã sinh ra rất nhiều nhân tài. Những nhân vật trong lịch sử thì không nói làm gì, chỉ riêng các bậc chí sĩ nhân nghĩa và liệt sĩ cách mạng từ thời Dân quốc trở lại đây cũng có thể liệt kê một danh sách dài. Quê quán của Thủ tướng Chu kính yêu ở Chiết Giang, tiên sinh Lỗ Tấn là người Thiệu Hưng, điều này ai cũng biết. Trần Vọng Đạo và Thẩm Huyền Lư, những người cùng Trần Độc Tú thành lập nhóm nhỏ đầu tiên của Đảng Cộng sản Trung Quốc, đều là người Chiết Giang; những chiến sĩ của cuộc cách mạng dân chủ như Thái Nguyên Bồi, Thẩm Quân Nho, và nữ liệt sĩ đầu tiên bị chém đầu vì cách mạng là Giám Hồ Nữ Hiệp (Thu Cận), cũng đều là người Chiết Giang; còn có Uất Đạt Phu cũng là người Chiết Giang; Chương Thái Viêm là người Dư Hàng, Chiết Giang, mà phu nhân của Chương Thái Viêm là Thang Quốc Lê lại là người Ô Trấn. Nhưng còn có một số chí sĩ hiện nay có lẽ ít người biết đến, lại để lại trong ký ức tôi những ấn tượng sâu sắc. Đó chính là Hiệu trưởng trường Trung học Hồ Châu - Thẩm Tề Cầm và Hiệu trưởng trường Trung học Gia Hưng - Phương Thanh Sương. Thẩm Tề Cầm và Phương Thanh Sương đều là hội viên Đồng minh hội. Thời Cách mạng Tân Hợi, họ đã vũ trang cho học sinh, chiếm lĩnh hai tòa phủ thành Hồ Châu và Gia Hưng. Vũ khí là súng dùng trong giờ thể dục của trường, đều là súng thật, có thể liên thanh chín viên đạn, hơn nữa họ thực sự đã tích trữ không ít đạn dược. Những tiết học thể dục bình thường thực chất là huấn luyện quân sự. Khi đó, giáo viên dạy lượng giác và hình học tại trường Trung học Gia Hưng là Kế Ngưỡng Tiên còn dẫn đầu học sinh đi Hàng Châu để hỗ trợ nha môn Chính phủ Đài.
Tôi hồi tưởng những chuyện cũ này, nhớ về những cố nhân ấy, là để gửi lời đến người thân nơi quê nhà: Chiết Giang có truyền thống cách mạng vẻ vang! Hãy bước tiếp dấu chân của bậc tiền bối, giương cao ngọn cờ Bốn hiện đại hóa mà tiến lên, tiến lên nữa!
Ngày 17 tháng 3 năm 1980 tại Bắc Kinh.
