Cái gọi là "thị trường" này, không phải là "chợ" bán cá thịt rau xanh, cũng chẳng phải là "thương trường" chuyên cung cấp hàng ngoại; đây là một vòng tròn nhỏ trong vòng tròn lớn (thành phố), đủ mọi hình thái, có cái hay của sự cụ thể và nhỏ bé.

Chẳng biết có quy luật gì không, nhưng tại các đô thị lớn nhỏ ở vùng Tây Bắc, "thị trường" gần như đã trở thành thứ thiết yếu. Trong kế hoạch xây dựng của chính quyền thành phố, chắc chắn luôn có "kế hoạch vài năm" nhằm khai mở "vài cái thị trường". Nhà cửa xây xong, các cửa tiệm hoặc quầy hàng đấu thầu đầy đủ, thế là "thị trường" khai trương; tất cả những gì nhân sinh cần, ở đây đại thể đều có, — đương nhiên chỉ là những thứ cần thiết cho "đời sống bình dân" mà thôi. Khi một cái "thị trường" như vậy trở thành một "đơn vị xã hội" xuất hiện bên cạnh những con phố sầm uất, tính chất của nó thực sự rất đáng nghiền ngẫm: dưới con mắt thương mại mà xét, thứ quái đản này khá giống một "cửa hàng bách hóa tập thể" bình dân hóa, nhưng lại chẳng đơn giản như vậy. Các cửa tiệm hay quầy hàng ở đây theo lệ thường là "hét giá trên trời", hơn nữa luôn đầy rẫy mánh khóe. Một cái ấm nước thử tại chỗ thì tốt, mang về nhà vẫn rò nước; một chiếc mũ da đội hai ngày, lông da sẽ bay tả tơi—những hành vi lừa đảo kiểu như vậy, ở đây đều được xem là chuyện đương nhiên. Nhìn từ góc độ này, nó lại là một "nơi bảo tồn các thói hư tật xấu thương mại kiểu cũ" một cách "hợp pháp". Nó sinh ra dựa trên "kế hoạch của thành phố", nhưng trong "vòng tròn lớn" đang dần hiện đại hóa (mà "hiện đại hóa" chính là trọng tâm của kế hoạch thành phố), nó lại xuất hiện bằng việc bảo tồn "thói cũ", trở thành một "vòng tròn nhỏ" đặc thù.

Tuy nhiên, nếu xét từ khía cạnh động thái đời sống, thì cái "vòng tròn nhỏ" này quả thực lại là hình ảnh thu nhỏ của "vòng tròn lớn" kia. Ai muốn hiểu chân tướng của "vòng tròn lớn" đó, chỉ cần dạo một vòng "vòng tròn nhỏ" này là có thể nắm được bảy tám phần.

Cái "hoàn bị" nhất trong số những nơi loại này mà tôi từng thấy — thậm chí có thể coi là "đóng vai trò mô phạm" — chính là ở S thị, đô thị "hiện đại hóa" bậc nhất Tây Bắc, vốn rất lừng danh.

(S thị tức Tây An thị, nơi từng được gọi là "Tây Kinh" vào năm 1940. — Tác giả chú)

Cổng chính của "thị trường" này giống như một cửa thành. Sát gần cổng là một quầy đoạt tự (xem bói chữ), trước cái bàn gỗ cũ nát là một tấm vải trắng bẩn thỉu, viết hai câu: "Đánh thức danh sĩ lận đận, chỉ điểm anh hùng lạc lối." Gương mặt dài hẹp, hai chòm râu chuột, đội một chiếc mũ da mèo bốn mảnh, "Tái Thần Tiên" ngồi trên cái ghế lạnh lẽo của lão, nheo đôi mắt đờ đẫn, quan sát người ra kẻ vào. Lão ta gần như có cái khí phái của viên quan ở "trạm kiểm soát".

Bên cạnh quầy đoạt tự, xếp thành hàng là mấy đôi quang gánh đồ ăn chín, đó là những món thịt cừu hôi, nội tạng lợn bệnh, bánh quai chảo — nhưng bánh cuộn hoa thì lại trắng như tuyết; chúng là "tiền vệ" cho những quầy mì và quán ăn đông đúc hơn ở không xa. Một mùi vị quái lạ nồng nặc, trên những đĩa thịt chín lớn bày chút ớt đỏ tươi, tiếng muôi canh gõ vào thành nồi. Một gã đàn ông cởi trần, tay trái bưng cục bột trắng, tay phải cầm dao gọt nhanh thoăn thoắt, những sợi "mì gọt" đều tăm tắp như những bông tuyết rơi xuống, bất chợt gã tung dao lên không trung, trở tay bắt lấy, miệng hét một tiếng, rồi cầm lấy cái vợt nhúng vào nồi canh!

Một khu vực khác thì văn tĩnh hơn nhiều. Hai bên đều là các cửa tiệm tạp hóa ngoại, vải hoa, bàn chải, bột đánh răng, xà phòng, phấn son, kem dưỡng da, giày mũ, đèn pin… Các cậu giúp việc cầm chổi lông gà phủi một cách chán nản. Có một tấm biển vẽ vời xanh đỏ viết hai hàng chữ nghệ thuật: Chụp ảnh kiểu mới, trám răng kiểu Tây. Kẹp giữa hai cửa tiệm đối mặt nhau là sạp sách; những cuốn tiểu thuyết võ hiệp thần quái giảm giá 10% - 20% và "Tăng Văn Chính Công gia thư nhật ký", "Tăng Tả binh pháp" loại này được xếp cạnh nhau, cũng có cả "Nha bài thần số", "Tân đạt sinh khí", thậm chí có cả "Mạt chược phổ". Nhưng "Phiêu kinh" thì quả thực không có, không tiện bịa đặt.

Tuy nhiên, đó là vì "lý thuyết" rốt cuộc không bằng "thực tiễn", ở một góc của "thị trường" này đã có khu vực "thực tiễn". Đó là một dãy hơn mười "đơn vị", trước cửa đều có rèm vải trắng, nhưng không buông xuống; bên trong cửa là một con ngõ nhỏ có năm sáu căn phòng, cũng có rèm cửa, đây mới là thứ buông xuống, vài cô gái đang chải chuốt trong con ngõ đó.

Trước rạp hát Tần Xoang có một khoảng đất trống, sạp bán thảo dược chiếm một góc, góc còn lại thì hai gã hảo hán cởi trần đang múa thương múa gậy, rao bán "cao dán chó". Điều thú vị nhất là trên bức tường đất có treo một tấm "ngọc ảnh" (ảnh chân dung) in đá của "Ủy viên trưởng", bên dưới tựa một cây cung. Gã bán nghệ (hoặc bán thuốc) kia cầm cây cung lên làm bộ muốn giương, nhưng rồi vẫn đặt xuống, lại bưng một xấp cao dán đi đến trước mặt khán giả. Hóa ra trên miếng cao dán đó còn in chữ: "Đề xướng quốc thuật, bảo chủng cường dân."

Điều cuối cùng đáng nói là, bên cạnh rạp hát có một quầy sách cũ dán tờ giấy "Cho thuê tiểu thuyết cũ mới". Nơi đó quả thực là bao quát tất cả, hàng hóa bắt mắt, tất cả sách vở lại còn được phân loại, từ "Tam dân chủ nghĩa" đến sách giáo khoa tiểu học lẻ tẻ không đủ bộ, cũng có cả "Tố tụng tri thức". Tiểu thuyết thì cũ mới đều có, nhưng tiểu thuyết kháng chiến lại được xếp vào loại "Đảng nghĩa".

Cái "vòng tròn nhỏ" này quả không hổ danh là "thị trường"; vì điều làm nó nổi bật hơn những nơi cùng loại khác là nó thậm chí còn có cả "thị trường thịt người", hơn nữa cái "vòng tròn nhỏ" này quả thực là hình ảnh thu nhỏ của "vòng tròn lớn" kia, bởi vì ở gần "thị trường thịt người" còn có thể ngửi thấy mùi hương a-phù-dung, đây cũng là những "đơn vị" độc lập, và trực thuộc các lầu xanh.

Lúc đi ra, chợt quay đầu nhìn lại, hóa ra còn một tấm biển, bốn chữ to tướng: "Dân chúng thị trường". Ồ!