Chẳng hiểu vì lý do gì, tình cảm của tôi với mặt trăng rất không tốt. Tôi cũng từng đi dưới ánh trăng, tôi chỉ thấy cái ánh sáng trắng lạnh lẽo của trăng, trái lại đã huyễn hoặc mặt đất gồ ghề thành một khoảng trơn láng mơ hồ giả tạo, dẫn dụ người ta vào bẫy; tôi chỉ thấy thứ ánh sáng nhàn nhạt như có vẻ tình tứ của trăng, trái lại đã huyễn hoặc tất cả những bộ mặt xấu xí ẩn giấu trong bóng tối thành vẻ đẹp huyền bí, khiến người ta quên cả đề phòng.

Trăng là một kẻ lừa đảo đại tài, tôi nghĩ như vậy.

Tôi cũng từng nhìn kỹ vầng trăng khuyết cong cong. Tôi chưa bao giờ thấy cái vệt trăng khuyết thiếu này có gì đẹp đẽ; tôi cũng từng bắt chước lời các "thi nhân", ví vầng trăng lưỡi liềm cong cong này như lông mày người đẹp, thế nhưng càng ví càng chẳng giống, tôi lại nhận ra, ánh sáng lạnh lẽo của vầng trăng này trông chẳng khác nào một lưỡi đao thép giết người đã được mài sắc bén.

Tôi lại thường nhìn vầng trăng tròn. Tôi từng thấy nó làm bộ làm tịch trốn vào giữa những đám mây trôi, tôi cũng từng thấy nó giống như khuôn mặt của một kẻ đần độn, chỉ biết lạnh lùng đờ đẫn nhìn tôi; nào là "Quảng Hàn Cung", nào là "Hằng Nga", - những thần thoại phiêu diêu loại này, tôi vĩnh viễn chẳng thể liên tưởng đến, mà chỉ thấy nó là một thứ đã chết, thế nhưng nó lại chẳng chịu an phận, nó cứ muốn "mượn ánh sáng" để lừa gạt con người trong đêm dài đằng đẵng, khiến họ chìm đắm trong sự thỏa mãn hư ảo, những ảo tưởng huyền bí.

Trăng là thứ ánh sáng giả tạo của chủ nghĩa ôn tình! Tôi nghĩ vậy.

Hê hê, tôi nhớ ra rồi; từng có một chuyện như thế này, khiến tôi lần đầu tiên không tin tưởng vào mặt trăng. Khi đó tôi chỉ mới sáu bảy tuổi, khi đó đối với trăng tôi chẳng yêu cũng chẳng ghét, có một đêm trăng nọ, tôi cùng ông lão hàng xóm chơi ngoài đường. Ban đầu là chúng tôi đi, thấy trăng cũng đi theo; sau đó chúng tôi mỗi người nói ra kích thước mặt trăng mà mình nhìn thấy. "Như miệng bát cơm", đó là tôi nói. Thế nhưng ông lão hàng xóm lại bảo "không đúng", ông ấy nhìn thấy thì nó to như cái chậu rửa mặt vậy.

"Không thể chênh lệch nhiều đến thế được!" Tôi không tin, dán chặt mắt mà nhìn, càng nhìn càng cảm thấy tối đa cũng chỉ là "miệng bát cơm".

"Cháu thấp hơn ông, tất nhiên nhìn thấy nhỏ hơn rồi." Ông lão cười hì hì nói.

Thế là tôi lập tức đi bê một cái ghế đến, đứng lên, so thử, cao gần bằng ông lão rồi, thế nhưng mặt trăng trên đỉnh đầu tôi vẫn chỉ có kích thước bằng "miệng bát cơm". Tôi yêu cầu ông lão bế mình lên, tôi cưỡi trên vai ông ấy, tôi cao hơn ông ấy rồi, nhìn lại mặt trăng, vẫn là cái "miệng bát cơm" như cũ.

"Ông gạt cháu!" Tôi làm bộ muốn túm lấy bím tóc nhỏ của ông lão.

"Ừm ừm, cái đó - cháu trèo cao cũng chẳng ích gì. Tuổi lớn thêm một tuổi, trăng cũng to thêm một chút, cháu sống đến tuổi của ta, đảm bảo cháu nhìn thấy nó to bằng cái chậu rửa mặt." Ông lão vẫn cười hì hì.

Tôi cảm thấy mình thất bại, chạy về nhà hỏi ông nội. Ngẩng đầu nhìn trăng, ông nội tôi vuốt râu cười nói: "Ồ ồ, cũng gần bằng cái chậu của ta thôi." Trong nhà tôi, chậu rửa mặt của ông nội là to nhất. Thế là tôi tin rằng mình đã hoàn toàn thất bại. Ở nhiều việc đều bị người trong nhà dùng một câu "Cháu còn nhỏ mà!" để tước đoạt quyền lợi, tôi liền cảm thấy mặt trăng cũng "bắt nạt kẻ nhỏ" như vậy, thật là vô lý hết sức. Trăng từ lúc đó đã kết thù với tôi.

Hê hê, tôi lại nhớ ra rồi; từng chứng kiến một chuyện như thế này, khiến tôi biết rằng tuy mặt trăng chưa chắc đã "bắt nạt kẻ nhỏ", nhưng lại rất có khả năng khiến con người trở nên yếu đuối, chuyện này, tính từ lúc tôi so kích thước mặt trăng với ông lão hàng xóm cũng đã hơn mười năm rồi. Lúc đó tôi với mặt trăng đã trở lại cảnh không ân không oán. Khi đó cũng đúng dịp sắp tới Trung thu, bỗng nhiên có một cặp đôi trốn khỏi "chiếc lồng chật hẹp" tìm đến chỗ ở của tôi.① Chúng tôi đều là bạn bè quen biết từ nhỏ, tôi phải làm tròn tình chủ nhà. Hơn nữa tôi còn phải đứng ra dàn xếp "hậu sự". Tôi dựa theo thái độ cứng rắn như sắt của hai người họ, đứng tên mình, viết thư gửi cho cha mẹ hai bên, - những vị tiền bối thế giao của tôi, bày tỏ rằng việc này e là không thể vãn hồi theo ý của "bậc bề trên" được nữa. Ngày hôm sau khi thư gửi đi chính là cái gọi là "Trung thu", sáng sớm còn đổ mưa, ai ngờ buổi tối lại là đêm trăng đẹp, không một gợn mây. Chúng tôi đang bàn chuyện "hậu sự", bỗng phát hiện "cô ấy" không còn ngồi cùng chúng tôi nữa. Tất nhiên là "anh ta", người quan tâm "cô ấy" nhất, lên lầu xem trước. Đợi một hồi lâu, cả hai đều không xuống, tôi đành phải lên lầu xem rốt cuộc là vì sao. Vừa nhìn đã khiến tôi bối rối! Người nam nằm trên giường thở dài, người nữ ngồi trước cửa sổ, ngẩng mặt lên, vừa nhìn bầu trời, vừa lau nước mắt.

① "Chiếc lồng chật hẹp" vốn là tên một truyện cổ tích do nhà thơ mù người Nga Eroshenko sáng tác, ở đây chỉ cái lồng của gia đình phong kiến.

"Ơ, sao thế? Hai vợ chồng giận dỗi nhau à? Nói cho tôi nghe xem nào." Tôi không hề nghĩ đến vấn đề nào khác.

"Không phải đâu! - " Người nam trả lời, nhưng lại không nói tiếp.

Thế là tôi đi đến trước mặt người nữ, nhìn chằm chằm vào cô ấy, - dựa vào việc chúng tôi hồi nhỏ cũng là bạn chơi trốn tìm với nhau, tôi đối mặt nhìn cô ấy như vậy là không tính là lỗ mãng.

"Tôi nghĩ - lá thư ngày hôm qua có phần quá khích một chút." Người nữ lên tiếng, vẫn nhìn vầng trăng lạnh lẽo kia, khóe mắt còn đọng nước mắt. "Hay là, tôi nghĩ, hay là tôi về nhà gặp mặt trực tiếp bố mẹ để thương lượng, - giải quyết từ từ, sau này anh ấy và bố mẹ tôi cũng còn dư địa để gặp mặt."

Trong tai tôi vang lên một tiếng "ầm". Tôi không biết thứ gì đã khiến người phụ nữ hôm qua còn miệng sắt gan thép giờ đây bỗng nhiên đổi ý. Nhưng người nam lúc này từ trên giường nói một câu rằng:

"Cô ấy đã viết thư báo về nhà, bảo ngày mai sẽ về rồi!"

Điều này làm tôi giật cả mình. Gay rồi! Hôm qua tôi như đại diện toàn quyền viết ra hai bức thư, hôm nay lại bị hủy bỏ tư cách; chẳng phải ứng nghiệm với câu nói của người quê tôi sao: mọi chuyện đều do tôi hay lo chuyện bao đồng gây ra. Lúc đó sắc mặt tôi chắc chắn khó coi lắm, người nữ chắc cũng nhìn thấu lòng tôi, cô ấy như rất áy náy, thân thiết gọi: "Anh X, em sẽ nói với họ, bức thư hôm qua là ý em bảo anh viết như vậy!"

"Cái đó, đành mặc kệ thôi; dù sao thì cái sự hay chuyện của tôi cũng nổi tiếng từ lâu rồi." Tôi cười khổ nói, nhìn chằm chằm vào khuôn mặt người nữ. Ánh trăng chiếu trên mặt cô ấy, khuôn mặt này lúc này có vài phần thần thái "yên tâm"; đột nhiên cô ấy cúi đầu, tay che mặt, giọng nói như bị kẹt trong chum vại mà nói: "Em sao nỡ bỏ mẹ. Hôm nay là Trung thu, bình thường ở nhà mẹ cho em..."

Tôi không muốn nghe tiếp nữa. Tôi đã hiểu hết cả, chính là vầng trăng này, ánh trăng như nước như mèo kia đã khơi dậy lòng nhớ nhà của người phụ nữ này, khiến cô ấy trở nên yếu đuối hơn.

Kể từ lần đó, tôi dường như hiểu ra một chút "triết lý" về mặt trăng. Tôi cảm thấy văn học về mặt trăng mà chúng ta vốn có dường như hầu hết đều là u oán, nhàn nhã ẩn dật, hoặc phiêu diêu du tiên. Những kẻ có tình cảm đặc biệt với mặt trăng, dường như chính là những ẩn sĩ trên núi cao, những người phụ nữ oán hận trong chốn thâm khuê, những đạo sĩ cầu tiên. Họ mượn trăng để than vãn, lại từ trăng mà nhận được sự an ủi tự lừa dối mình, lại từ trăng mà tưởng tượng ra sự phiêu diêu huyền bí của "Quảng Hàn Cung". Những người đọc vài cuốn sách, bình thường vô tình bị hun đúc bởi "sự giáo dục" về mặt trăng này, đến khi gặp tình thế quan trọng, liền nảy sinh ảnh hưởng.

Người nguyên thủy cũng từng "làm văn" trên thân thể mặt trăng, - chính là những thần thoại về mặt trăng. Thế nhưng văn học về mặt trăng của người nguyên thủy chỉ giới hạn ở sự biến động của bản thân mặt trăng; trăng vì sao đông mọc tây lặn, vì sao có khuyết có tròn có thực, người nguyên thủy đều đưa ra những lời giải thích phi khoa học. Cùng lắm cũng chỉ là tưởng tượng trăng là vợ của mặt trời, hoặc là chị em, hoặc là "anh hùng" ở nhân gian trốn lên trời mà thôi. Hơn nữa họ chưa bao giờ xem trăng là đối tượng u oán nhàn nhã phiêu diêu. Không, người thổ dân Úc hiện đại trái lại còn từ sự tròn khuyết của mặt trăng mà sáng tạo ra những câu chuyện về sự phấn đấu. Điều này so với triết lý đối nhân xử thế điềm đạm tri túc mà văn nhân chúng ta trước đây ngộ ra từ sự tròn khuyết của mặt trăng, thì cách biệt xa biết bao!

Người phát huy "triết lý" về mặt trăng đến mức nhuần nhuyễn có lẽ chỉ có Trung Quốc chúng ta chăng? Không những tao nhân mặc khách, người đẹp thấy trăng là sẽ cảm thán phát ra bao nhiêu u tư ly sầu, nũng nịu bi lụy đến không thành lời; mà ngay cả những vị anh hùng trên lưng ngựa quát tháo oai phong cũng bị viết thành những kẻ dưới ánh sáng ma mị của trăng chỉ còn lại bi thương, chỉ còn lại cảm thương. Thứ "giáo dục" về mặt trăng "hoàn bị" này có thể khiến cả những người trốn khỏi "chiếc lồng chật hẹp" cũng xúc cảnh sinh tình mà nghĩ đến chuyện quay về, và tôi rất nghi ngờ cái lý lẽ "tuổi lớn thêm một tuổi, trăng cũng to thêm một chút" của ông lão hàng xóm kia chưa chắc đã là lời nói bừa của ông ấy, mà có lẽ có căn cứ "triết lý" sâu sắc nào đó về mặt trăng chăng!

Từ sau lần đó, tôi dần dần cảm thấy mặt trăng thật đáng sợ.

Tôi thường nghĩ: có lẽ "văn hóa" mặt trăng mà văn nhân Trung Quốc cổ xưa phát huy không hẳn là hoàn toàn chủ quan; mặt trăng quả thực là một kẻ biết mê hoặc biết làm tê liệt lòng người.

Đêm đầy sao khiến bạn khiếp sợ, nhưng cũng kích thích dũng khí của bạn. Chỉ có đêm trăng, nói là không có ánh sáng ư? Rõ ràng là có. Thế nhưng thứ ánh sáng lạnh lẽo thê lương này vừa không thể giúp ngũ cốc sinh trưởng, thậm chí không thể phơi khô quần áo; thế nhưng ánh sáng này đủ để bạn nhìn thấy năm ngón tay nhưng lại không đủ để phân biệt sự gập ghềnh của mặt đất ở nơi xa hơn một chút. Bạn nhìn về phía xa, bạn chỉ thấy một khoảng trắng xóa, xóa nhòa mọi đường nét. Bạn trở nên "cận thị". Trên tâm hồn bạn sẽ bị che phủ một lớp sương mù huyền bí mơ hồ của sự cầu an tạm bợ.

Con người trong bão tố có lẽ sẽ run rẩy, nhưng tinh thần con người sẽ không buông lỏng, chỉ có căng thẳng; con người chống cây dù rách, hoặc dù rách cũng không có, thì cứ ưỡn ngực, bước những bước dài, nghiến chặt răng, lao vào trận mưa gió ấy, con người ở đây, tôi luyện sức mạnh phấn đấu của mình. Thế nhưng ánh trăng nhàn nhạt giống như một chén thuốc an thần, một viên kẹo ngọt ngào, dưới ma thuật của nó, bước chân bạn sẽ tự nhiên mà lỏng lẻo đi, trên khóe miệng bạn sẽ thoáng hiện lên bóng hình cười mà như không cười, bạn có khi còn nằm xuống bãi cỏ xanh, nheo mắt nhìn bầu trời, đầu óc rối bời chẳng biết nghĩ đi đâu mất rồi.

Hiện tượng tự nhiên đối với cảm xúc con người có những cảm ứng khác nhau, tôi cho rằng cảm ứng do mặt trăng gây ra phần lớn là tiêu cực. Mà người phát huy điểm dị hình này đến mức "thấu đáo" nhất, e rằng chính là văn học mặt trăng của Trung Quốc chúng ta. Tất nhiên cũng có người không mượn trăng để than vãn, không từ trăng mà có được sự an ủi tự lừa dối mình, không từ trăng mà tưởng tượng ra tiên cảnh huyền bí phiêu diêu, nhưng điều này chỉ giới hạn ở những "kẻ thô lỗ" chưa từng chịu ảnh hưởng của văn học mặt trăng chúng ta mà thôi!

Chúng ta cần ánh trăng trong mắt những "kẻ thô lỗ"; tôi lại thường nghĩ như thế.

Sau Trung thu năm 1934.