Trước đây đã từng nói, cha tôi trong kỳ thi hương ở Hàng Châu đã mắc bệnh sốt rét, dùng ký ninh để điều trị, sau khi về nhà lại mắc vài bệnh vặt; tiếp đó là sự ra đi của cậu Trường Thọ, cha và mẹ tôi ở lại nhà bà ngoại gần một tháng. Cha về nhà trước, bắt đầu bị sốt nhẹ, đổ mồ hôi trộm, ông tự kê một đơn thuốc uống vài thang nhưng không thấy hiệu quả. Sau đó mẹ cũng về, bà nhìn sắc mặt cha, cảm thấy không ổn, hỏi là bệnh gì, cha tự nói mình cũng đang mò mẫm. Tóm lại, không phải loại cảm mạo thông thường. Vậy nên mới thấy vấn đề rất phức tạp. Cha tự kê đơn, dùng thuốc ôn bổ. Mẹ cho rằng bệnh này là do đợt thi cử uống thuốc Tây, chặn đứng bệnh sốt rét khiến dư ba chưa dứt. Mẹ tranh luận: "Tôi chưa từng học y, nhưng thường nghe cha nói, sốt rét nên giải biểu không nên chặn đứng." Cha lại tin rằng ký ninh trị sốt rét không phải là chặn đứng. Mẹ thấy cha không nghe, bèn viết mấy bức thư, mời môn sinh của ông ngoại (bao gồm cả Diêu Dĩ Đường) đến hội chẩn cho cha. Có bảy, tám người đến, phân nửa có cùng cách nhìn với mẹ. Cách nhìn của bác sĩ Diêu lại gần giống cha tôi. Cuối cùng, lấy biện pháp trung dung, vẫn dùng đơn thuốc cũ, gia thêm một hai vị thuốc giải biểu. Uống ba, bốn thang, không thấy xấu đi, cũng không thấy tốt lên. Cha vẫn thức dậy mỗi ngày, chỉ là thấy dễ mệt mỏi mà thôi. Dần dần, mẹ cũng không còn quá lo lắng, cảm thấy đây không phải bệnh cấp tính, kéo dài một hai tháng, từ từ nghe ngóng xem có thần y nào không, chắc sẽ không lỡ việc.
Vì mẹ nói muốn nghe ngóng xem có thần y nào không, ông nội, bà nội lại nhớ ra một chuyện mười mấy năm trước. Hóa ra khi cha còn nhỏ (khoảng chín, mười tuổi) từng mắc một căn bệnh lạ, cũng thường xuyên sốt nhẹ, đổ mồ hôi trộm, lúc đó cũng khiến đông đảo thầy thuốc bó tay; kéo dài hơn nửa năm, bỗng nghe tin trong trấn có một nhà sư đến (ông ta là người do một hộ giàu trong trấn nhờ người mời đến xem bệnh), tinh thông Thái Tố mạch, giỏi trị bệnh nan y. Lúc đó nhờ người mời nhà sư này đến chẩn khám, kê một đơn thuốc, nói có thể uống lâu dài, một tháng sau sẽ thấy hiệu quả, nếu không thì không cần uống nữa, có thể đến ngôi chùa nọ ở Hàng Châu tìm ông ta. Uống thuốc theo đơn một tháng, quả nhiên hiệu nghiệm, giữ theo đơn thuốc này uống nửa năm, bệnh hoàn toàn khỏi, đơn thuốc đó lúc bấy giờ được cất dưới một cái nghiên mực lớn. Cái nghiên mực lớn đặt ở thư phòng dưới lầu (tức căn phòng ông nội dạy mấy người con và cháu trai học sách), mẹ đi tìm, quả nhiên đơn thuốc vẫn còn, còn có cả chỗ ở của nhà sư đó tại Hàng Châu mà ông ta để lại năm nào. Mẹ mừng lắm, liền bàn với cha, làm sao phái người đến Hàng Châu tìm nhà sư. Cha nói, nhà sư vân du, cách biệt mười mấy năm, không biết ông ta còn ở Hàng Châu không, chi bằng cứ theo đơn thuốc của nhà sư uống vài thang đã rồi tính. Nhưng mẹ giấu cha viết một mảnh giấy đưa cho Bảo Châu, bảo cô tìm cách. Ngay sau đó A Tú đến, nói bà ngoại đang tìm cách, nhất định phải làm cho rõ: nhà sư đó còn ở đó không.
Cha uống đơn thuốc đó, quả nhiên hiệu nghiệm. Đổ mồ hôi trộm đã dứt, sốt nhẹ lúc có lúc không. Mẹ cho rằng nhà sư này thật có bản lĩnh, càng hy vọng có thể tìm được ông ta.
Nhưng ngay lúc này, em trai tôi (lúc đó tuổi mụ là ba) đột nhiên bị bệnh; cha kê đơn, uống không có tác dụng. Mà bệnh của em trai đến rất dữ dội, ba, năm ngày không ăn uống gì. Mẹ lại thông báo cho đám môn sinh của ông ngoại. Thế là lại đến hội chẩn, thay đổi phương thuốc cũ, lập đơn mới, uống hai thang vẫn không hiệu quả, đứa trẻ thở rất yếu. Mẹ quyết tâm mời người chú thứ sáu (Vị Khanh) của bà đến chữa. Cân nhắc ông cụ đã lâu không chẩn bệnh, mẹ liền tự mình đi mời, nói dù thế nào cũng phải kéo ông đi một chuyến, mẹ ngồi thuyền đi, hy vọng chuyến thuyền đó đón Vị lão về luôn. Những người sư huynh sư đệ của cha lúc này ngày nào cũng đến hội chẩn, thấy "sư muội" đích thân đi mời Vị lão, họ đều ngồi chờ. Họ vừa đợi vừa nói chuyện với cha về bệnh của em trai, vừa chuyền tay nhau xem đơn thuốc của nhà sư kia, đều nói, sao trên đơn thuốc chỉ ghi bệnh tình mà không đưa ra phán đoán, lại nói nhìn nét chữ của ông ta, liền biết là "lão trác luân thủ". Từ giờ Ngọ đợi đến khi mặt trời ngả về tây, mới thấy Túc Hương đi vào, mọi người đều thầm nghĩ, "Lần này đến sư muội cũng không mời nổi rồi sao", nhưng lại thấy mẹ dìu Vị lão chậm rãi bước vào. Việc này lập tức khiến không khí nhộn nhịp hẳn lên. Trà bánh đã bày sẵn, Vị lão ngồi ghế trên, nghe cha báo cáo đơn giản, rõ ràng về bệnh tình của em trai và quá trình chữa trị, hỏi một câu "Đến hôm nay là ngày thứ tám rồi nhỉ", sau đó xem kỹ các đơn thuốc trước sau, rồi do mẹ dìu, cha và Túc Hương theo sau, tất cả cùng lên lầu. Xem bệnh cho đứa trẻ xong, Vị lão xuống lầu lập tức kê đơn, vài dòng chữ vắn tắt, gác bút, nói với cha và mẹ tôi: "Cứ coi như ngựa chết thành ngựa sống mà chữa vậy." Cha và mọi người xem đơn thuốc, đều kinh hãi biến sắc, hóa ra đơn thuốc này hoàn toàn khác với đơn thuốc họ dùng những ngày qua, trong đó hai vị thuốc dùng liều lượng nặng nhất là hạt bí đao và vỏ bí đao (đến đây, tôi hoàn toàn ghi lại dựa theo những gì mẹ kể với tôi. Khi mẹ kể chuyện này cho tôi nghe vào bảy, tám năm sau sự việc, cũng không nói rõ em trai mắc bệnh gì, cũng chỉ nhớ trong đơn thuốc Vị lão kê có hai vị này).
Vị lão đi rồi, sư huynh sư đệ của cha vẫn chưa đi, nghị luận xôn xao, nhưng mẹ đã gọi người đi bốc thuốc, sắc xong cho uống ngay. Khách khứa đều khâm phục người "sư muội" này thật quyết đoán, cũng đều cáo từ, nói ngày mai đến nghe tin tốt, - thực ra trong lòng họ đang nghi ngờ.
Đêm đó, em trai thế mà ngủ yên ổn. Nửa đêm tỉnh dậy, thế mà nói đói bụng. Uống liên tiếp ba thang, bệnh đã khỏi hẳn. Mẹ vội vàng viết thư, cùng cha ký tên, cảm ơn Vị lão. Đang định phái người gửi đi, bỗng nhiên A Tú đi vào, theo sau là Bảo Châu dìu bà ngoại. Hóa ra bà ngoại kết bạn đến Hàng Châu thắp hương, chủ yếu là tìm nhà sư kia. Cách biệt nhiều năm, tất cả chùa chiền ở Hàng Châu đều đã đến thăm, đều không biết có vị sư này. Bà ngoại ngồi xuống, mới kể chuyện không tìm được nhà sư với cha. Cha nói: Quả nhiên nhà sư đó vân du không biết tung tích nơi nào, đừng mò kim đáy bể nữa. Bà ngoại ôm đứa em trai vừa khỏi bệnh mà nói với cha: "Ông già (chỉ ông ngoại) lúc còn sống thường nói, vỏ cây rễ cỏ, chỉ trị được bệnh, không trị được mệnh, xem ra con rể -" Bà ngoại giọng nghẹn ngào, không nói tiếp được. Cha cười khổ nói: "Nói đến mệnh, có lẽ đột nhiên lại có một vị thần y đến. Quân tử an mệnh, tôi không hề lo lắng chút nào." Mẹ tiếp lời: "Cũng đành vậy thôi, tự an ủi mình, sống chết có số."
Khoảng chừng năm tôi tám tuổi, cha ngã bệnh.
Ban đầu, mỗi ngày cha vẫn cố gắng gượng dậy khỏi giường, ngồi trước cửa sổ trong phòng đọc sách một hai tiếng, rồi lại nằm. Lúc đó ông vẫn hứng thú nhất với toán học, tự học đại số sơ cấp, đại số cao cấp, hình học, vi tích phân (lúc đó mới xuất bản do Tạ Hồng Lại biên soạn), tiếp đó là thích sách về âm thanh, ánh sáng, hóa học, điện học, lại tiếp đó là sách lịch sử, địa lý các nước trên thế giới. Cũng xem các báo chí cổ xúy cách mạng do lưu học sinh Nhật Bản thời đó chủ trì.
Lại đến gần cuối năm. Thời điểm này, ở Ô Trấn thường là lúc lạnh nhất, thường hay có tuyết rơi. Kết cấu nhà cửa khu vực Ô Trấn không giữ nhiệt, cũng không có thiết bị sưởi ấm, vì vậy cảm thấy đặc biệt lạnh. Cha lúc này đành nằm liệt trên giường cả ngày, đắp chăn bông dày; ông thường chống hai chân, nằm đọc sách. Không ngờ qua tiết Lạp nguyệt, thời tiết dần chuyển ấm, hai chân cha không thể buông ra được, hình như vì chống đỡ lâu ngày, gân đã co rút. Nếu người khác giúp dùng sức kéo, là có thể kéo ra, nhưng vì trên mặt cha có biểu cảm đau đớn, mẹ không đành lòng, đành để như vậy (cho đến khi mất, vẫn như thế. Lúc khâm liệm có người kéo một cái, mới buông ra, nhưng lúc đó mẹ nếu nhìn thấy, cũng sẽ đau lòng).
Tuy nhiên ngoài việc xoay trở dần dần trở nên bất tiện (lật người trên giường cũng phải nhờ mẹ giúp), không còn đau đớn gì khác. Khẩu vị vẫn tốt, mỗi ngày bà ngoại gửi đến các loại thực phẩm tẩm bổ, cha đều ăn được, nhưng người lại ngày một gầy rộc đi.
Mùa hè năm thứ hai cha nằm liệt giường, bà nội đích thân đến Thành Hoàng Miếu cầu một nguyện, để tôi đóng vai "phạm nhân" một lần trong dịp hội Thành Hoàng rằm tháng bảy âm lịch. Đây là mê tín của Ô Trấn thời đó: trong nhà có người bệnh mà dùng thuốc không linh, người mê tín liền đến Thành Hoàng Miếu cầu nguyện, trong dịp Thành Hoàng xuất hành sẽ phái một đứa trẻ trong nhà đóng giả làm "phạm nhân", đi theo đoàn xuất hành vòng quanh thị trấn một vòng, để tỏ ý "chuộc tội"; như vậy, thần linh sẽ khiến bệnh tình của người nhà tốt lên.
Bà nội vốn mê tín thần đạo, sau khi cha nằm liệt giường, bà nhiều lần đề nghị đi Thành Hoàng Miếu cầu nguyện, đều bị cha và mẹ tôi ngăn cản. Bây giờ bà thấy con trai ngày càng gầy gò, liền mặc kệ sự phản đối của cha mẹ tôi, tự mình đến Thành Hoàng Miếu cầu nguyện.
Ô Trấn lúc đó mỗi năm từ rằm tháng bảy đến mười bảy âm lịch phải liên tục tổ chức hội Thành Hoàng trong ba ngày, sự thịnh hành không kém gì náo loạn đèn rồng dịp Tết Nguyên Tiêu. Kinh phí xuất hành do các thương hiệu lớn nhỏ trong trấn đóng góp (gọi là "viết sớ"), còn "tiết mục" thì do các phố phường chuẩn bị. Cái gọi là "tiết mục" chính là các loại "Đài các" và "Địa hí" được trang trí rực rỡ. "Đài các" là do bốn người đàn ông tráng kiện khiêng một tấm ván phẳng, bên trên do đồng nam đồng nữ hóa trang thành các nhân vật trong kịch, như Bạch nương nương, Lã Động Tân, Ngưu Lang Chức Nữ v.v., xung quanh treo chuỗi hạt lưu ly sắc màu, thắp đèn lồng rực rỡ. "Địa hí" tương đối đơn giản, chọn mấy chục người đàn ông (không còn là trẻ em), mặc "trang phục" diễn kịch, đi trên mặt đất, đôi khi cũng múa may đại đao và hoa thương trong tay. Vì các phố phường phải thi đua lẫn nhau, nên "Đài các" và "Địa hí" năm nào cũng xuất kỳ chiêu mới lạ, trừ phi năm đó gặp phải đại hạn hái.
Xuất hội Thành Hoàng, theo lệ thường do một đội nhân mã đi trước khua chiêng mở đường, sau đó là "Đài các" và "Địa hí" của các phố phường vừa đi chậm rãi lần lượt qua trong tiếng chiêng trống huyên náo. Ở giữa đoàn là một chiếc kiệu lớn mười sáu người khiêng, bên trong ngồi tượng gỗ Thành Hoàng, mặt sơn màu, thân mặc thần bào, trước kiệu có biển gỗ lớn "Hồi tị", "Túc tĩnh", kẻ hô người ủng, vô cùng oai phong. Nhưng chiếc kiệu lớn khi đi ngang qua Tu Chân Quán cạnh nhà tôi, lại đột nhiên im bặt chiêng trống, người khiêng kiệu phải cùng nhau chạy, lao vút qua đoạn đường trước quán. Đây là có quy định, gọi là "đoạt kiệu", vì Tu Chân Quán thờ Ngọc Hoàng Đại Đế, Thành Hoàng là tiểu quan dưới trướng Ngọc Đế, tất nhiên không thể nghênh ngang đi qua Tu Chân Quán, chỉ có thể chạy mà qua. Phía sau kiệu lớn Thành Hoàng, lại là "Đài các" và "Địa hí", cuối cùng chính là đội ngũ "phạm nhân". "Phạm nhân" vẫn mặc quần áo thường ngày, nhưng đều quấn một chiếc váy vải trắng, đeo một cặp "còng tay"; cái gọi là "còng tay" thực ra là một cặp vòng tay, có vàng cũng có bạc, dùng một dải băng buộc chặt, treo trên cổ "phạm nhân". Cả đoàn xuất hội phải đi dạo một vòng quanh bốn rào chắn (Đông Nam Tây Bắc rào) của Ô Trấn, "phạm nhân" cũng phải theo đi một vòng. Có những "phạm nhân" tuổi còn nhỏ, đường xa như vậy không đi nổi, cũng có thể do người lớn bế đi cùng tham gia diễu hành. Ngay cả "phạm nhân" tự đi được, thường cũng có người nhà đi bên cạnh, vì sợ trẻ con đánh mất "còng tay".
Năm bà nội bắt tôi đóng "phạm nhân", tôi chín tuổi, chính là độ tuổi ham chơi nhất, đối với việc có thể đích thân tham gia hội Thành Hoàng, tự nhiên vô cùng vui vẻ, theo đoàn đi vòng quanh bốn rào chắn hơn mười dặm đường, vậy mà không hề cảm thấy mệt. Tuy nhiên sau khi nghĩ lại, lại cảm thấy không đáng, vì "phạm nhân" chỉ có thể theo ở cuối đoàn xuất hội, những gì thấy dọc đường chỉ là bóng lưng của "Đài các" phía trước và đám đông vây xem hai bên, thực sự không thú vị bằng việc bò lên bậu cửa sổ nhìn ra phố nhà tôi nhìn đoàn người đi qua bên dưới, hơn nữa trên bậu cửa sổ còn có thể nhìn thấy rõ mồn một cảnh tượng "đoạt kiệu". Ngoài ra, mặc dù tôi đã làm "phạm nhân" một lần, bệnh của cha lại không thấy chuyển biến chút nào.
Mẹ bây giờ không thể không ngày đêm túc trực bên cha. Ban ngày, bà thường thay cha cầm cuốn sách đang mở dựng đứng trước ngực cha để ông đọc, mà sau khi đọc xong một trang lại lật sang trang mới. Cha lúc này ngay cả việc giơ tay cầm sách cũng cảm thấy khó khăn. Ông tự thở dài nói: "Sao thế này, gân cốt cứ cứng dần đi." Quả nhiên, khi ông run rẩy giơ tay lên, năm ngón tay cầm đồ vật tỏ ra không vững vàng, hơn nữa mới giơ lên một chút đã cảm thấy "nặng", không thể không hạ xuống.
Lúc đó, em trai ở nhà bà ngoại, Bảo Châu trông nom. Tôi mỗi ngày đến trường tiểu học Lập Chí cạnh vách đọc sách. Tôi mỗi ngày ba giờ chiều là tan học, về nhà, mẹ liền bảo tôi ngồi bên giường, cầm sách, dựng đứng trước ngực cha cho ông xem. Mà tranh thủ lúc này, mẹ xuống lầu giặt quần áo, vì cha đại tiểu tiện đều trên giường, quần áo phải một ngày thay một lần.
Có một ngày, tôi đang cầm sách cho cha xem, cha đột nhiên nói: "Không xem nữa." Dừng một lát, lại nói: "Lấy dao lại đây." Đây là nói đến con dao thép dùng để gọt trái cây trong phòng chúng tôi, hình chữ nhật, dài hơn nửa thước, rộng một tấc rưỡi, có cán gỗ. Tôi lấy dao lại, hỏi: "Làm gì ạ?" Cha nói: "Móng tay dài quá rồi, đưa dao cho cha." Lúc đó tôi vốn cũng cảm thấy kỳ lạ, móng tay sao có thể dùng dao gọt chứ? Nhưng vẫn đưa dao cho cha. Cha cầm dao, nhìn lưỡi dao một lúc, cuối cùng đặt dao xuống, bảo tôi mang đi. Cha cũng không xem sách nữa, bảo tôi đi xem mẹ giặt quần áo xong chưa. Tôi xuống lầu, thấy mẹ đã giặt xong quần áo, liền nói với mẹ: "Cha muốn cắt móng tay."
Mẹ liền lên lầu. Sau đó tôi lại vào phòng, thấy mẹ ngồi trên mép giường, cúi đầu, hốc mắt hơi đỏ, giống như đã khóc. Đến tối, đợi cha ngủ rồi, mẹ lặng lẽ nói cho tôi biết, cha bảo tôi lấy dao cho ông, ông muốn tự sát. Hóa ra mẹ nghe tôi nói cha muốn cắt móng tay, vào phòng sau liền muốn cắt móng tay cho cha. Cha tự mình kể chuyện vừa rồi muốn tự sát cho mẹ nghe, ông nói, "Bệnh chắc chắn không có hy vọng khỏi rồi. Cứ kéo dài thế này, đến năm nào tháng nào mới xong, chẳng phải kéo lụy cả mẹ sao?" Hơn nữa bản thân ông cũng ngày một không kiên nhẫn, mỗi cử động đều phải nhờ người giúp, thế này cũng chẳng dễ chịu gì. Cha lại nói với mẹ, tuy tạm thời không thiếu tiền, nhưng biết rõ bệnh không thể khỏi, mỗi ngày tốn không ít tiền mua đồ ăn, chẳng phải lãng phí sao? Chi bằng tiết kiệm lại, để lại cho mẹ và chúng tôi vậy. Cha lại nói: Nuôi dạy hai đứa trẻ thành người, không có ông, mẹ cũng sẽ làm rất tốt, chỉ cần có tiền, mẹ việc gì cũng làm được. Đây đều là nguyên nhân cha muốn tự sát. Mẹ tự nhiên cho rằng những điều này không thành lý do. Mẹ cho rằng bệnh của cha vẫn có hy vọng chữa khỏi. Dù không thể chữa khỏi, chỉ cần không chết, bại liệt thì sợ gì? Mọi người đều đang nghĩ cách, làm sao để cha không cảm thấy cô đơn, không cảm thấy bất tiện gì. Hơn nữa cha ngoài việc không thể cử động, vốn cũng không đau đớn gì, tại sao lại "sống không nổi nữa"?
Theo mẹ kể, cha cuối cùng đã đồng ý, không nảy sinh ý định tự sát nữa. Nhưng mẹ vẫn không yên tâm, dặn dò tôi kỹ càng: sau này cất dao cho kỹ, kéo cũng phải cất, đều không được đưa cho cha nữa.
Trong nửa năm này, mỗi dịp cuối tuần, bà ngoại buổi sáng phái A Tú đưa thực phẩm đến, tiện thể dẫn tôi đến nhà bà ngoại ăn cơm trưa, lại do A Tú dẫn tôi và em trai cùng về chơi một lúc, sau đó cùng em trai về. Lại đến cuối tuần, A Tú lại đến, nhưng mẹ lại không cho tôi đi. Cha biết ý của mẹ, liền cười nói: "Để nó đi, cha đã hứa rồi, nhất định giữ chữ tín."
Buổi chiều, A Tú và tôi cùng em trai về, A Tú đưa một bọc quần áo cho mẹ. Mẹ mở ra xem, hóa ra là quần áo mới làm cho tôi và mẹ, có loại lót bông, cũng có loại đơn. A Tú nói, đây đều là Bảo Châu làm. Nghĩ rằng mẹ chắc chắn không làm xuể, sau này, quần áo của chúng tôi đều do cô ấy làm, còn xin mẹ số đo quần áo của cha. Mẹ lại lén đưa mảnh giấy đã viết sẵn cho A Tú mang về.
Cách một ngày, bà ngoại dẫn Bảo Châu và A Tú đến. Bà ngoại nói với mẹ: "Con nói tạm thời giấu con rể, nhưng ta lại muốn nói toạc ra." Cha không hiểu đầu đuôi. Bà ngoại lại nói: "Mời lang trung giấu người bệnh, không tốt." Cha nghe nói vậy, liền đoán ra vài phần, nói, "Lại có hòa thượng đạo sĩ nào biết chữa bệnh sao." Bà ngoại nói: "Không phải hòa thượng đạo sĩ, là quỷ Đông Dương." Thế là kể lại đầu đuôi mọi chuyện. Hóa ra mẹ nghe nói trấn Nam Lâm Tầm (cách Ô Trấn khoảng hai ba mươi dặm, sau thời Thái Bình Thiên Quốc nhiều kẻ phất lên đều xuất thân từ trấn này) có một bệnh viện Tây y, bác sĩ là người Nhật Bản, mời bà ngoại tìm cách nghe ngóng. Bà ngoại phái chú Lục đi một ngày, nghe ngóng rõ ràng, bác sĩ Nhật Bản ở bệnh viện này có thể khám tại nhà, phí chẩn bệnh mỗi ngày mười đồng, cộng thêm tiền ăn mỗi ngày năm đồng, tiền thuốc tính riêng, tính cả đi lại ở Ô Trấn là ba ngày, nếu mời đến chẩn bệnh, tổng cộng khoảng năm mươi mấy đồng.
Cha nghe xong lắc đầu, nói: "Việc gì phải tốn số tiền oan uổng này. Người Nhật chưa chắc có bản lĩnh chữa căn bệnh lạ này."
Bà ngoại nói: "Con rể à, mặc kệ ông ta có chữa được hay không, mời đến xem sao cũng tốt. Năm mươi mấy đồng bạc, ta còn chưa coi là chuyện gì."
Mẹ và Bảo Châu cũng hùa vào nói. Cha cuối cùng đành đồng ý. Thế là mẹ viết một bức thư cho bệnh viện đó, mời năm ngày sau phái bác sĩ đến trấn, và trả bốn mươi đồng tiền cọc.
Đến ngày hẹn, bà ngoại và Bảo Châu dẫn A Tú đến nhà tôi chờ từ sớm. Ông nội không muốn gặp người nước ngoài, ra ngoài tìm bạn bè. Bà nội, đại cô mẫu cũng đều tránh mặt, ba người chú tò mò, lỳ lợm trong khách đường, nhưng lại bị bà ngoại đuổi đi.
Khoảng mười giờ, bác sĩ đến, lại là một người nữ, ba mươi mấy tuổi, dẫn theo một phiên dịch, tầm bốn mươi, còn có một hộ lý nữ (người Trung Quốc), tầm hai mươi. Bà ngoại hỏi người phiên dịch: "Bác sĩ đâu? Còn trên thuyền à?" Người phiên dịch chỉ người phụ nữ Nhật Bản đó, nói bà ta chính là bác sĩ. Bà ngoại rất không vui, đang định phát cáu, may mà mẹ xuống, nói với bà ngoại: "Nữ cũng được, mời họ lên lầu đi." Thế là tất cả cùng lên lầu, chật kín cả phòng. Nữ bác sĩ rất hào phóng, cởi guốc gỗ, bò lên giường, bắt đầu chẩn bệnh. Lúc này đang là đầu hạ, nhiệt độ khá cao. Phiên dịch nói, bệnh nhân cần cởi áo ngoài. Mẹ và Bảo Châu, nữ hộ lý đó, ba người cùng chung tay, mới cởi được áo ngoài của cha. Theo lệ thường nghe, gõ sau đó, bác sĩ ấn vào ngực cha, hỏi "có đau không"? Lại dùng sức bóp chặt khớp tay của cha, hỏi "có đau không"? Cha đều lắc đầu. Bác sĩ nói lầm bầm vài câu với phiên dịch. Phiên dịch nói: Cần cởi quần ra xem. Bà ngoại nghe thấy cười. Bảo Châu hơi xấu hổ, đứng xa ra một chút. Mẹ liền cùng nữ hộ lý đó thay cha cởi quần. Bác sĩ ấn vào hai chân đang chống lên của cha, lại nói vài câu với phiên dịch. Phiên dịch hỏi: Chân bệnh nhân có thể duỗi thẳng không? Cứ chống lên thế này sao? Mẹ thở dài trả lời: Hơn một năm rồi. Bác sĩ lại ấn ống nghe vào bụng bệnh nhân, bên này, bên kia, nghe hồi lâu, lại bảo cha nằm nghiêng, ấn ống nghe trên lưng dọc từ trên xuống dưới đều nghe qua. Ngồi xổm trên giường một lúc, nhìn bệnh nhân toàn thân không còn thịt, lắc đầu, lúc này mới xuống giường, nói vài câu với phiên dịch. Phiên dịch nói: Chẩn đoán xong rồi, xuống lầu đi. Mẹ lấy một cái chăn mỏng đắp cho cha, để A Tú ở trong phòng, liền cùng xuống lầu.
Đến khách đường, bà ngoại mời bác sĩ ăn trà bánh, tiện thể hỏi: Bệnh này có cách trị không? Phiên dịch thảo luận với bác sĩ hồi lâu, sau đó trả lời: Bà lão hiểu cho, toàn thân bệnh nhân thịt đã hết sạch, lại nghe nói ăn uống như thường, cái này, các vị cẩn thận chăm sóc, sẽ không xảy ra chuyện ngay lập tức. Bà ngoại lại hỏi: Đây là bệnh gì? Phiên dịch lại nói vài câu với bác sĩ, cầm giấy, bút trên bàn, viết hai chữ lớn: Cốt lao.
Mẹ thấy là "lao", liền có chút kinh ngạc, hỏi phiên dịch: "Cốt lao là gì?" Phiên dịch trả lời: Đây là con trùng bệnh lao chui vào trong xương rồi.
Mẹ liền không hỏi nữa. Bà ngoại và Bảo Châu cũng không lên tiếng, thần sắc đều biến đổi.
Nữ hộ lý mở một túi lớn, bác sĩ từ trong đó chọn ra hai ba bình thủy tinh, trong bình có thuốc viên, cũng có thuốc bột. Bác sĩ lấy mỗi thứ một ít, chia ra gói thành hơn hai mươi gói, nói một tràng với phiên dịch. Phiên dịch liền nói: Thuốc viên và thuốc bột này mỗi ngày mỗi thứ ăn một gói. Lúc này, bác sĩ cúi chào bà ngoại, liền dẫn hộ lý đi ra ngoài. Bảo Châu kéo người phiên dịch hỏi: Là thuốc gì, trị bệnh gì? Phiên dịch trả lời: Đều là thuốc khai vị, kiêm nhuận tràng. Lại nói, chẩn đoán xong rồi, chúng tôi chiều nay về Nam Lâm Tầm. Lúc này hộ lý lại quay lại nói: Tiền thuốc bốn đồng.
Bà ngoại lại cùng mẹ, Bảo Châu lên lầu, bà nội cũng xuất diện, cùng đến phòng cha, mẹ nói vắn tắt chẩn đoán của bác sĩ, liền hỏi cha: "Ông có biết cái gì gọi là cốt lao không?" Cha nghĩ hồi lâu trả lời: "Sách y Trung Quốc không có tên bệnh này. Con trùng bệnh lao là tiếng địa phương. Tôi đã xem sách Tây y, nói bệnh lao Tây y gọi là lao phổi, cái hạch này là khuẩn, sẽ di chuyển. Nghĩ lại chắc là di chuyển vào tủy xương rồi. Bệnh này không có cách trị. Thuốc bác sĩ Đông Dương cho, uống cũng vô dụng."
Lúc cha nói chuyện tâm bình khí tĩnh. Bà ngoại và Bảo Châu đều khóc. Cha cười nói: "Vốn bảo là đến xem thử, làm cho rõ ràng, giờ biết là bệnh nan y, tôi ngược lại an tâm rồi. Nhưng không biết còn sống được mấy ngày? Tôi có nhiều việc cần sắp xếp trước."
Từ đó về sau, cha không xem sách nữa. Lại bàn bạc chuyện gì đó với mẹ giọng nhỏ nhẹ. Một, hai ngày sau, cha nói, mẹ ghi chép. Tôi ở bên tuy nghe được, nhưng không hiểu ý nghĩa. Mẹ vừa ghi chép, vừa rơi lệ, ghi chép xong, mẹ đọc lại một lượt, cha gật đầu nói: Cứ như vậy đi. Nhưng mẹ nghĩ một lát nói: "Chuyện lớn này, tôi viết, người ta sẽ nói không phải ý kiến của ông, nên mời cha (ông nội) đến viết." Cha nghe thấy, cười khổ nói: "Bà suy nghĩ chu đáo." Thế là bảo tôi đi mời ông nội đến. Sau khi ông nội đến, cha không đưa bản thảo mẹ viết xong cho ông xem, mà tự mình đọc lại một lượt, mời ông nội viết. Hai câu cuối, tôi lại hiểu: "Thẩm Bá Phiên khẩu thuật, cha Nghiên Canh bút lục." Còn có năm, tháng, ngày. Sau này tôi mới biết đây là di chúc. Các điểm chính như sau: Đại thế Trung Quốc, trừ phi có cuộc biến pháp duy tân lần thứ hai, nếu không sẽ bị liệt cường chia cắt, mà cả hai đều tất yếu phải chấn hưng thực nghiệp, cần nhân tài lý công; nếu không muốn làm vong quốc nô trong nước, có cái bản lĩnh lý công này, ra nước ngoài đâu đâu cũng có thể mưu sinh. Di chúc còn dặn dò tôi và em trai không được hiểu sai ý nghĩa của tự do, bình đẳng. Một ngày sau khi lập di chúc, cha bảo mẹ dọn dẹp sách vở; sách y học đều tặng người khác, tiểu thuyết giữ lại, lại chỉ vào cuốn "Nhân học" của Đàm Tự Đồng nói với tôi: "Đây là một cuốn kỳ thư, con bây giờ chưa xem hiểu, tương lai đại khái có thể xem hiểu."
Từ đó trở đi, cha không xem sách về toán học nữa, mà ngày ngày bàn luận việc lớn của quốc gia, thường giảng Nhật Bản vì sao nhờ Minh Trị Duy Tân mà trở thành nước mạnh. Còn thường xuyên khích lệ tôi: "Đại trượng phu phải lấy thiên hạ làm trách nhiệm của mình." Và nhắc đi nhắc lại ý nghĩa của câu nói này. Mẹ muốn tôi làm người có chí khí, tục ngữ nói "trưởng huynh như cha", em trai tương lai thế nào, hoàn toàn ở chỗ tôi làm tấm gương gì.
Mùa hè năm sau, khí hậu nóng nực. Mẹ thấy hai căn lầu (nhà gọi là nhà mới) trước kia dự bị cho cụ cố ở lúc này bỏ trống, liền tìm người cõng cha đến ở gian lầu dưới phía tây của nhà mới. Sắp xếp tôi và em trai ở gian lầu dưới phía đông. Cuối hạ đầu thu năm đó, cha qua đời. Lúc cha chết không có trạng thái đau đớn, như đang ngủ mà không bao giờ tỉnh lại nữa. Khi mẹ gọi cha không đáp, còn tưởng cha ngủ say, nhưng trên mặt huyết sắc không còn chút nào, sờ mạch đập, mới biết cha thực sự đã rời bỏ người vợ yêu và con thơ, đến đất nước Trung Quốc giàu mạnh nhờ cuộc biến pháp duy tân lần thứ hai mà ông vẫn hằng mong nhớ.
Tôi và em trai đang viết chữ, nghe tiếng mẹ kêu xé lòng, vội vàng chạy đến, lại thấy mẹ đang thay quần áo cho cha, tôi và em trai đều khóc. Một lát sau, người trong nhà đều đến. Cuống cuồng muốn giúp mẹ. Nhưng mẹ xua tay, nước mắt giàn giụa. Mẹ đích thân dùng khăn nóng lau sạch toàn thân cha, thay áo liệm, rất cẩn thận vẫn để hai chân cha chống lên.
Thi hài của cha được chuyển đến căn phòng phía đông dưới lầu, nơi thường ngày dùng làm phòng khách. Mẹ vẫn chỉ nuốt tiếng nghẹn ngào. Mãi đến khi bà ngoại và Bảo Châu vừa khóc vừa vào, lúc này mới òa khóc thành tiếng.
Vì trời nóng, hôm sau liền khâm liệm. Tang sự xong xuôi, mẹ lập một linh đường nhỏ trong căn phòng cha mất, chỉ thờ một đôi bình hoa, thường xuyên thay cắm hoa tươi. Ảnh của cha treo hướng ra ngoài. Hai bên khung ảnh, câu đối mẹ viết bằng chữ chân phương là: "Thuở nhỏ tụng lời Khổng Mạnh, lớn học âm thanh, ánh sáng, hóa học, điện học, lo nước lo nhà, người này mắc bệnh này, tiếc thay tài cao chưa kịp triển, chết không nhắm mắt; chồng hiền cũng là thầy tốt, mười năm dìu dắt khích lệ, mưa đá vỡ sắc xuân hồng, trăm thân khó chuộc, từ nay thề giữ di ngôn, dạy bảo hai con thơ."
Cha hưởng dương ba mươi bốn tuổi.
