Đêm trước xem trailer phim "Tái Thượng Phong Vân", lại nhớ về sa mạc ngoài Tinh Tinh Hạp. Chỗ đó còn chưa gọi được là "Gobi", trên bản đồ thông thường cũng chỉ là một chấm nhỏ không tên, nhưng mắt thường của con người đã không thể nhìn thấy điểm tận cùng của nó. Nếu vào giữa trưa lúc ánh nắng chiếu thẳng, sự phản quang đơn thuần mà mãnh liệt đó sẽ làm mắt bạn khó chịu; không có cồn cát nhô lên, cũng chẳng thấy nửa gian nhà bùn, bốn bề nhìn quanh chỉ là một màu mênh mông, phẳng lặng đến mức ngay cả một cái "giếng ngầm" cũng không tìm thấy; thuần một màu như vậy, dù thỉnh thoảng có vài bộ xương khô của lạc đà, ánh sáng trắng nhỏ nhoi của nó cũng sớm hòa tan vào sự bát ngát xung quanh; lại còn yên tĩnh đến vậy, dường như chỉ có không khí nóng đang tạo ra tiếng xì xào của lửa. Tuy nhiên, bạn không thể nói ở đây không có "phong cảnh". Khi trên đường chân trời xuất hiện điểm đen đầu tiên, khi càng nhiều điểm đen trở thành một đường, trở thành một đội, và khi gió nhẹ đưa tiếng chuông thanh tao, đinh đang, đinh đang, đến màng nhĩ bạn, mà cuối cùng, khi những con lạc đà hiên ngang bước cao ấy, xếp thành phương trận chỉnh tề, thong dong mà kiên định tiến lại gần, khi lá cờ dài hình chữ nhật màu đỏ tươi mà lạc đà đầu đàn đang mang phấp phới vào tầm mắt bạn, và bản hòa tấu hài hòa của tiếng chuông lớn nhỏ tràn đầy trong ống tai bạn, — lúc này, có lẽ bạn không thốt nên lời, nhưng trong lòng bạn sẽ dâng lên cảm nghĩ thế này: thật trang nghiêm, thật quyến rũ biết bao! Đây là mặt đơn điệu, sơ khai nhất của thiên nhiên, nhưng khi thêm vào hoạt động của con người, nó đã hoàn toàn thay đổi diện mạo, chẳng lẽ đây không phải là "phong cảnh" sao? Tự nhiên là vĩ đại, nhưng nhân loại còn vĩ đại hơn.
Thế là tôi lại nhớ đến một khung cảnh khác, đây chính là cái gọi là "Cao nguyên Hoàng Thổ"! Những ngọn núi ở đó đa phần là trọc đầu, nhưng những tầng tầng lớp lớp ruộng bậc thang đã trang điểm cho cái đầu trọc ấy thành một cái đầu bị hói với vài sợi tóc vàng lơ thơ, đặc biệt là những loài thực vật thân cao, mảnh khảnh mà chỉnh tề, như đội ngũ đang chờ kiểm duyệt, đung đưa trong gió chiều, mang một vẻ quyến rũ khiến người ta thương mến. Nhưng tuyệt vời hơn là những đêm trăng ba tháng, bầu trời xanh đến mức gần như trong suốt, mặt trăng cách đỉnh núi dường như không đến mấy thước, nhìn xa đỉnh núi những bụi kê mọc dày đặc thẳng đứng, tựa như mái tóc dựng ngược trên đầu người, lúc này bỗng từ sườn núi mọc ra hai chiếc sừng bò, ngay sau đó toàn thân con bò cũng xuất hiện, hình người vác cày cũng xuất hiện, không nhiều, chỉ hai ba người, có lẽ còn dắt theo một đứa trẻ, họ thong thả đi xuống, trên nền trời xanh, núi đen, ánh trăng bạc, tạo thành một bức tranh bóng đen, nếu thi sĩ điền viên nhìn thấy, chắc chắn sẽ tán thưởng là một đề tài tuyệt diệu. Nhưng vẫn chưa hết. Những người làm ruộng về muộn này, còn mang những khúc ca ngắn giọng thô, với giai điệu vui vẻ, đổ xuống từ đỉnh núi, cho đến khi họ khuất vào khe núi, vẫn chỉ còn bầu trời xanh, trăng sáng và ngọn núi đen kịt, nhưng tiếng hát vẫn vương vấn mãi không tan.
Một thời gian khác. Một khung cảnh khác. Ánh chiều tà trên núi, đất vàng khô nứt đang nhả ra cái nóng nó hấp thụ trong cả ngày, nước sông cuồn cuộn chảy xiết, dường như có thể cuốn trôi cả những viên sỏi dưới lòng sông nông. Lúc này, trong khe núi dọc bờ sông có một đội người, đi "sản xuất" trở về, trong cuộc trò chuyện hào hứng có ít nhất bảy tám loại phương ngữ khác nhau. Đột nhiên, họ lại dùng cùng một âm điệu, hát lên những bài ca hùng tráng, tiếng cười sảng khoái của họ rơi xuống mặt nước, khiến dòng sông cũng như đang cười. Nhìn tay họ, đây là bàn tay quen cầm bảng pha màu, kia là bàn tay hôm qua còn kéo vĩ cầm đệm cho "Bài ca sản xuất", đây là bàn tay thường không rời con dao khắc gỗ, kia là bàn tay từng phóng bút như có thần, nhưng bây giờ, tất cả đều bị cán gỗ của cuốc xẻng mài lên những vết chai sạn. Dưới sườn núi, họ bị một nhóm khác đón lấy. Ở đây đang đốt lên ngọn lửa hoang rực rỡ, bao nhiêu đôi bàn tay từng điểm tô phấn son, đã chuẩn bị sẵn sàng cơm kê vàng óng, rau cải xanh mướt. Lúc này, mặt trời đã lặn, nhưng lại biến những tia nắng cuối cùng thành ráng chiều đầy trời, nước sông càng ồn ào hơn, đập vào đá phun ra bọt trắng xóa, mọi người đưa đôi chân dính đầy đất vàng xuống nước, mặc cho nó gột rửa, hoặc vốc nước lên, rửa mặt. Ở nơi lưng tựa núi, mặt hướng sông như thế này, thiên nhiên tĩnh mịch và con người tràn đầy sức sống đã dệt nên một bức tranh tuyệt vời.
Ở đây, bầu trời xanh trăng sáng, ngọn núi trọc đầu, đất vàng đơn điệu, nước nơi ghềnh nông, dường như đều là phông nền thích hợp nhất, không thể thay thế. Tự nhiên là vĩ đại, nhân loại là vĩ đại, nhưng hoạt động của nhân loại chứa đầy tinh thần cao cả, mới là sự vĩ đại nhất trong những điều vĩ đại!
Chúng ta đều từng nhìn thấy một cặp đôi mặc vest đi giày da, uốn tóc mặc sườn xám, đi giày cao gót, ở một góc công viên, trên băng ghế dài dưới bóng râm, thì thầm nói chuyện, nhưng hãy thử nghĩ xem, nếu vào một ngày mưa, bạn đi ngang qua bờ vực bên này là nước đục màu nâu vàng, bên kia là vách đá kỳ dị, móng ngựa rất cẩn thận bước vào bùn lầy, đôi khi không tránh khỏi lảo đảo một chút, bốn bề tĩnh mịch xám vàng, không có cái gọi là sinh động rực rỡ thường thấy, tuy nhiên, bạn bỗng ngước nhìn thấy trên vách núi cao có mấy cái hang đá tự nhiên, giống như tầng ba của một căn hộ, một cặp đôi ngồi sát bên nhau, chỉ dựa vào kiểu tóc khác nhau bạn mới phân biệt được một người là nữ, họ bị mưa dồn vào đó, chắc là cũng tán gẫu đủ rồi, bây giờ đang mở một cuốn sổ tay, đầu chụm vào một chỗ, cùng nhau xem, — hãy thử nghĩ xem, khi một khung cảnh như vậy hiện ra trước mắt bạn, chắc hẳn phải mang lại cảm giác khác biệt lắm so với việc thấy một cặp đôi đang tựa vào nhau thì thầm trên băng ghế dài ở công viên nào đó chứ! Nếu ở công viên, khi liếc mắt nhìn qua, điều đầu tiên hiện lên sẽ là "ở đây có một cặp tình nhân", thì lúc này đây, lại cảm thấy rằng một ngày mưa ảm đạm, ngọn núi hoang vắng, hang đá nguyên sơ như vậy, đặt hai con người như thế vào, thật là một "kỳ tích", khiến thiên nhiên bỗng chốc bừng lên sắc thái! Việc họ có phải là tình nhân hay không, đã nằm ngoài vấn đề. Điều bạn thấy, là hai con người tràn đầy sức sống, là hai con người hiểu rõ ý nghĩa cuộc sống, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, họ cũng không mệt mỏi, cũng không chán chường, càng không đến mức tìm kiếm sự kích thích từ những trò quậy phá, họ có thể trong bất kỳ tình huống nào, lấy ra thứ bản lĩnh của mình, thản nhiên tự đắc. Nhưng cái gì đã khiến họ được như vậy?
Nhưng vẫn cứ quay lại với "phong cảnh" đi; ở đây, con người vẫn là người tạo nên "phong cảnh", nếu không có con người, còn có gì đáng ca ngợi? Hơn nữa, nếu không phải là người có đời sống nội tâm cực kỳ phong phú làm chủ thể ở đây, thì còn có gì đáng để hoài niệm?
Lại có một ví dụ nữa: nếu bạn đồng ý rằng hai ba mươi cây đào có thể gọi là một rừng cây, thì điều sắp nói ở đây, chính là một rừng đào như vậy. Mùa hoa đã qua, bây giờ lá xanh đầy cành, nhưng không có lấy một quả đào. Nửa cái cối đá cũ, là chiếc bàn tròn đẹp nhất, vài thước bia đá vỡ, hoặc một đoạn bậc thềm đá cũ, đó lại là những chiếc bàn trà hiếm có. Những tảng đá lớn nhỏ sẵn có dùng làm ghế đôn — mà những chiếc ghế đá như vậy cũng chỉ xuất hiện với tư cách là hàng xa xỉ. Những món đồ nội thất kỳ lạ này trở nên cần thiết, là vì ở đây có một quán trà. Trước rừng đào, có kiều mạch do người dân trồng, cũng có cây gai dầu và những loài thực vật thân cao như ngô. Kiều mạch đang độ nở hoa, nhìn xa như một tấm thảm màu hồng, cây gai dầu và ngô giống như bức bình phong, tựa vào mép tấm thảm. Ánh nắng xuyên qua kẽ lá rơi xuống đất bùn, trên những món nội thất bằng đá, từng vệt vàng kim. Thỉnh thoảng cũng nghe thấy tiếng côn trùng cỏ kêu, con ngựa buộc bên cạnh cây ven rừng vươn dài cổ gãi ngứa vào thân cây, có lẽ vì thấy dễ chịu nên cất tiếng hí dài. "Thế này thì không tệ!" có lẽ bạn sẽ nói như vậy. Chẳng phải sao, ở đây có vài điều kiện của cái gọi là "phong cảnh"! Tuy nhiên, chưa hẳn đã trọn vẹn. Dưới ánh nắng gay gắt của cao nguyên, mọi người thích lấy tán cây này làm nơi nghỉ chân ngoài trời, vì vậy mới thêm vào cái quán trà nào đó, đây là nhân duyên để "khu phong cảnh" này được hình thành, nhưng nếu coi mấy chục cây đào, nửa cái cối đá, vài thước bia vỡ, cùng với kiều mạch, cây gai dầu và ngô, những thứ thực ra có thể bắt gặp ở khắp nơi này, là điều kiện chính của cái gọi là khu phong cảnh ở đây, thì có lẽ sẽ khiến người ta cười chê. Trung Quốc rộng lớn, những nơi gọi là khu phong cảnh đẹp hơn thế này nhiều, đếm không xuể, chỗ này đáng là gì? Cho nên nên nhìn từ khía cạnh khác. Bây giờ mời bạn ngồi xuống, làm một chén trà thanh, hai xu táo tàu, cũng làm một vị khách uống trà ở vườn đào một lần đi. Nếu bạn muốn nhìn người nữ trước, được, đằng kia có ba bốn người, có lẽ trong đó có một vị vừa nhận được ít tiền nhà gửi cho, hôm nay đến mời bạn bè. Đằng kia lại có mấy vị, cũng vây quanh một cái bàn đá, nhưng chỉ dùng sách mang theo thay cho táo và trà. Lại có hai thanh niên mặt mày sáng sủa, họ đã đi qua "con đường khó đi nhất thiên hạ", bây giờ lại đang lặng lẽ ngồi đó, ôn hòa như con gái vậy. Một nhóm nam nữ lẫn lộn, có người ngồi, cũng có người xổm, đang tranh luận về một vấn đề triết học, chốc chốc lại cười vang, ngay sát bên họ, trên phiến đá dài có một người đang nằm, một cuốn sách che khuất khuôn mặt. Thế là đủ rồi, không cần nhìn thêm nữa. Tóm lại, ở đây có bầu không khí đặc biệt, nhưng không hề kỳ quặc. Mọi người đến đây, chỉ để hồi phục sau sự mệt mỏi sau giờ làm việc, uống chút gì đó tùy ý, nếu trong túi có tiền; hoặc không uống, tùy ý tán gẫu; trong mắt những người rảnh rỗi chỉ muốn tìm chút gì đó để giết thời gian, thì ngồi ở đây không thoải mái, ăn uống cũng quá thô sơ đơn giản, cũng không có gì để thưởng ngoạn, nhiều nhất là đến một lần, lần thứ hai đảm bảo chán ngấy. Nhưng những người không biết giết thời gian là gì lại thấy mảnh xanh đơn sơ này rất đáng yêu, vì vậy, rừng đào này rất nổi tiếng.
Cho nên, "phong cảnh" ở đây cũng đáng lưu luyến, sự lan tỏa tinh thần cao quý của nhân loại, lấp đầy sự mệt mỏi của thế giới tự nhiên, làm tăng thêm cảnh sắc, cả về hình thức lẫn nội dung. Con người đã tạo ra thiên nhiên thứ hai!
Hồi ức cuối cùng là về miền Bắc vào tháng Năm. Sáng sớm, giấy dán cửa sổ hơi trong trắng, vạn vật tĩnh mịch, tiếng kèn loa lảnh lót, xé tan không gian mà đến. Tôi bỗng nhớ lại tấm ảnh đầu tiên nhìn thấy trên một cuốn album ảnh ban ngày, trên nền bạc trắng là một bóng nghiêng đen nhạt, một chú tiểu hiệu đang giơ kèn lên thổi, nghiêm túc, kiên quyết, dũng cảm, và sự cảnh giác cao độ, đều biểu hiện trên lồng ngực ưỡn thẳng và đôi lông mày cao của chú tiểu hiệu. Tôi ca ngợi nghệ thuật của nhiếp ảnh gia này, tôi nhấm nháp lại, từ tiếng kèn loa trước mắt tôi cũng nghe ra sự nghiêm túc, kiên quyết, dũng cảm, và sự cảnh giác cao độ, thế là tôi khoác áo ra ngoài, định xem thử. Không khí vô cùng trong lành, ráng chiều bao phủ ngọn núi bên trái, tôi nhìn thấy chú tiểu hiệu trên đỉnh núi rồi. Ánh nắng rọi vào chú, chỉ cảm thấy vầng trán chú sáng bừng khác thường, tuy nhiên, điều khiến tôi kinh ngạc phải thốt lên tiếng, là không xa chú có một chiến sĩ đang vác súng, hướng về phía đông, nghiêm túc đứng ở đó, như một bức tượng vậy. Gió sớm thổi dải lụa đỏ trên kèn, chỉ có cái này là động, lưỡi lê trên súng người chiến sĩ lóe lên ánh lạnh, trong ráng hồng, chỉ có cái này là cứng cỏi. Tôi nhìn đến ngẩn ngơ, tôi dường như đã nhìn thấy tinh thần dân tộc hóa thân thành hai người họ.
Nếu bạn cũng coi nó là "phong cảnh", đó mới thực sự là phong cảnh, là vĩ đại nhất trong những điều vĩ đại!
Tháng 12 năm 1940, tại Táo Tử Lam Á.
