Rồi một gã đầu rơi máu chảy—
Ba mươi ngàn chất ngất tầng cao—
Thảy dâng nàng thiếu nữ Kafir này,
Nơi dòng Oxus lững lờ ao.
Atulla Khan cất lời lạnh lùng:—
“Tình yêu đã luyện nên một Đấng Nam Nhân.”
—Truyện của Oatta.
Nếu bạn rời xa những buổi tiếp tân sang trọng và danh sách khách mời của Dinh Toàn quyền, vượt qua các vũ hội thương gia—tiến xa hơn mọi thứ và mọi người mà bạn từng biết trong cuộc đời nền nã của mình—bạn sẽ băng qua vạch ranh giới, nơi giọt máu trắng cuối cùng cạn kiệt và dòng máu đen trào lên cuồn cuộn. Trò chuyện với một nữ công tước vừa phong tước còn dễ hơn là bắt chuyện với những cư dân vùng biên giới ấy mà không phạm vào một số lề thói của họ hoặc làm tổn thương tình cảm của họ. Chất da trắng và da đen hòa quyện với nhau một cách kỳ quặc trong cung cách của họ. Có lúc cái trắng bộc lộ qua những đợt tự hào hằn học, trẻ con—đó là Niềm kiêu hãnh Chủng tộc bị bóp méo—và có lúc cái đen lại hiện lên qua sự nhục nhã và khiêm nhường còn dữ dội hơn thế, nửa như phong tục ngoại giáo, nửa như những thôi thúc kỳ lạ, khó lý giải đến mức phạm tội. Sẽ có ngày, những con người này—xin hiểu rằng họ còn thấp kém hơn cả tầng lớp sinh ra Derozio, kẻ từng bắt chước Byron—sẽ sản sinh ra một nhà văn hay một nhà thơ; và khi ấy chúng ta mới thấu hiểu họ sống ra sao và cảm nhận những gì. Trong lúc này, bất kỳ câu chuyện nào về họ cũng không thể hoàn toàn chính xác về mặt sự thật hay suy luận.
Cô Vezzis từ bên kia vùng biên giới bước sang để chăm sóc mấy đứa trẻ cho một phu nhân cho đến khi một y tá được đào tạo bài bản có thể đến nhận việc. Phu nhân nọ chê cô Vezzis là một y tá tồi tàn, bẩn thỉu và lơ đễnh. Bà chưa từng nghĩ rằng cô Vezzis cũng có cuộc đời riêng phải sống và những rắc rối riêng phải bận tâm, và rằng những rắc rối ấy là những điều quan trọng nhất trên đời đối với cô Vezzis.
Rất ít bà chủ chấp nhận kiểu lý luận này. Cô Vezzis đen như chiếc ủng, và theo tiêu chuẩn thẩm mỹ của chúng ta thì xấu đến độ gớm ghiếc.
Cô mặc những bộ đầm vải in bông và đi đôi giày sưng phồng; và khi nổi giận với lũ trẻ, cô mắng chúng bằng thứ ngôn ngữ vùng biên giới—thứ tiếng pha trộn giữa tiếng Anh, tiếng Bồ Đào Nha và tiếng bản địa. Cô chẳng có gì hấp dẫn; nhưng cô có lòng kiêu hãnh của mình, và cô thích được gọi là “Cô Vezzis.”
Cứ mỗi chủ nhật, cô lại ăn mặc thật lộng lẫy để đi thăm Mầm-ma của mình—bà sống phần lớn thời gian trên một chiếc ghế mây cũ, khoác chiếc áo choàng lụa tussur dính mỡ trong một ngôi nhà rộng lớn tựa hang thỏ đầy ắp những con người mang họ Vezzis, Pereira, Ribiera, Lisboa và Gansalveses, cùng một đám dân lang thang vô định; chưa kể những mảnh vụn chợ búa trong ngày, mùi tỏi, hương trầm cũ kỹ, quần áo vứt lăn lóc trên sàn, những tấm váy treo trên dây dùng làm vách ngăn, chai lọ cũ, thánh giá bằng gang, hoa bất tử khô, chó con hoang, tượng Đức Mẹ bằng thạch cao và những chiếc mũ rách vành. Cô Vezzis nhận được hai mươi rupi một tháng nhờ làm y tá, và cô thường xuyên cãi nhau hằng tuần với Mầm-ma về tỷ lệ tiền lương phải nộp lại để lo chuyện gia đình.
Khi trận cãi vã chấm dứt, Michele D'Cruze thường lê bước qua bức tường bùn thấp của khu nhà và tán tỉnh cô Vezzis theo lối của vùng biên giới, vốn bị bao bọc bởi rất nhiều nghi thức. Michele là một kẻ ốm yếu, èo uột và da rất ngăm đen; nhưng anh cũng có lòng tự trọng. Anh đời nào chịu để người ta bắt gặp mình đang hút ống huqa; và anh coi thường người bản địa đúng như cái cách mà một kẻ mang trong huyết quản bảy phần tám dòng máu bản địa có thể làm. Gia đình Vezzis cũng có niềm kiêu hãnh riêng. Họ truy nguyên dòng dõi của mình từ một huyền thoại công nhân đặt thanh ray từng làm việc trên Cầu Sone khi đường sắt còn là điều mới mẻ ở Ấn Độ, và họ rất coi trọng nguồn gốc Anh quốc của mình. Michele là một nhân viên truyền điện báo với mức lương 35 rupi một tháng. Việc anh làm trong cơ quan chính phủ đã khiến bà Vezzis tỏ ra khoan dung trước những thiếu sót ở tổ tiên anh.
Từng có một truyền thuyết đầy tai tiếng—do bác thợ may Dom Anna mang từ Poonani đến—rằng một tên Do Thái đen ở Cochin từng kết hôn với dòng họ D'Cruze; trong khi đó lại là một bí mật ai cũng biết rằng một người cậu của bà D'Cruze vào chính thời điểm ấy đang làm những công việc tay chân liên quan đến bếp núc cho một Câu lạc bộ ở miền Nam Ấn Độ! Ông ta gửi cho bà D'Cruze bảy rupi tám anna mỗi tháng; thế nhưng bà vẫn cảm thấy sự ô nhục giáng xuống gia đình là điều vô cùng cay đắng.
Tuy nhiên, sau vài ngày chủ nhật, bà Vezzis cũng thuyết phục được bản thân bỏ qua những tì vết ấy và đồng ý cho con gái kết hôn với Michele, với điều kiện Michele phải kiếm được ít nhất năm mươi rupi một tháng để bắt đầu cuộc sống gia đình. Sự thận trọng kỳ lạ này chắc hẳn là một chút vương vấn từ dòng máu Yorkshire của vị nhân viên đặt thanh ray huyền thoại; bởi vì ở vùng biên giới, người ta tự hào kết hôn theo ý muốn chứ không phải khi có đủ điều kiện.
Xét đến triển vọng trong ngành của anh, cô Vezzis thà bảo Michele hãy đi đi và mang mặt trăng về túi còn thực tế hơn. Nhưng Michele đã yêu cô Vezzis sâu sắc, và điều đó giúp anh chịu đựng. Anh đi lễ cùng cô Vezzis vào một ngày Chủ nhật, và sau buổi lễ, khi đi bộ về nhà giữa lớp bụi nóng nực, cũ kỹ với bàn tay cô trong tay mình, anh đã thề trước mấy vị thánh mà tên tuổi chẳng có ý nghĩa gì với bạn rằng sẽ không bao giờ quên cô Vezzis; và cô cũng thề bằng danh dự và các vị thánh của mình—lời thề nghe khá kỳ lạ: “In nomine Sanctissimae—” (dù tên vị nữ thánh ấy là gì đi nữa) v.v., kết thúc bằng một nụ hôn lên trán, một nụ hôn lên má trái, và một nụ hôn lên môi—rằng sẽ không bao giờ quên Michele.
Tuần tiếp theo, Michele thuyên chuyển công tác, và cô Vezzis đã rơi những giọt nước mắt lên khung cửa sổ của toa tàu hạng trung khi anh rời ga.
Nếu bạn nhìn vào bản đồ điện báo của Ấn Độ, bạn sẽ thấy một đường dài chạy dọc bờ biển từ Backergunge đến Madras. Michele được điều đến Tibasu, một văn phòng nhánh nhỏ nằm ở một phần ba tuyến đường này, để chuyển các tin điện từ Berhampur đi Chicacola, và để nghĩ về cô Vezzis cùng cơ hội kiếm năm mươi rupi một tháng ngoài giờ làm việc. Anh chỉ có tiếng gầm của Vịnh Bengal và một tay thư lại người Bengali bầu bạn; chẳng còn gì khác. Anh gửi những bức thư ngớ ngẩn, với những hình chữ thập giấu kín trong mép phong bì, cho cô Vezzis.
Khi ở Tibasu được gần ba tuần, cơ hội của anh đã đến.
Đừng bao giờ quên rằng trừ khi những biểu hiện hữu hình và rõ ràng về Uy quyền của Chúng ta luôn hiện diện trước mắt người bản địa, thì hắn cũng ngây thơ như một đứa trẻ, chẳng thể hiểu uy quyền có nghĩa là gì hay sự nguy hiểm khi dám chống lại nó ra sao. Tibasu là một chốn quạnh hiu quên lãng với vài tín đồ Hồi giáo vùng Orissa sinh sống. Những kẻ này, đã lâu không nghe ngóng gì về viên Quan thu thuế Sahib, lại tỏ ra khinh thường viên Thẩm phán phụ người Hindu ra mặt, liền bàn tính gây ra một vụ bạo loạn Mohurrum của riêng mình. Nhưng người Hindu liền kéo ra đánh vỡ đầu họ; thế rồi, khi thấy lối sống vô pháp luật quá ư thích thú, cả người Hindu lẫn Hồi giáo hùa nhau tạo ra một cuộc hỗn chiến vô định kiểu Donnybrook chỉ để xem họ có thể đi xa đến đâu. Họ cướp phá tiệm của nhau, và thanh toán những ân oán cá nhân theo cách thông thường. Đó là một vụ bạo loạn nhỏ nhặt, chẳng đáng để đưa lên báo chí.
Michele đang làm việc trong phòng làm việc thì nghe thấy thứ âm thanh mà một đời người chẳng bao giờ quên—tiếng thét “ah-yah” của một đám đông giận dữ.
Khi âm thanh đó hạ xuống khoảng ba tông, và chuyển thành một tiếng gầm ì ạch, trầm đục, thì kẻ nào nghe thấy tốt nhất nên chuồn lẹ nếu đang ở một mình.
Viên Thanh tra Cảnh sát bản địa chạy xộc vào báo cho Michele biết rằng thị trấn đang nháo nhào nổi loạn và sắp kéo đến đập phá Trạm Điện báo.
Tay thư lại đội mũ lên và lặng lẽ trốn qua cửa sổ; trong khi viên Thanh tra Cảnh sát, dẫu sợ hãi nhưng vẫn tuân theo bản năng dòng dõi lâu đời—vốn nhận ra một giọt máu trắng cho dù nó đã bị pha loãng đến đâu—èn cổ hỏi:—“Quan Sahib có lệnh gì ạ?”
Chính sự quyết định của Michele đã định đoạt “Sahib”. Dù vô cùng sợ hãi, anh vẫn cảm thấy rằng, trong thời khắc ấy, chính anh—kẻ mang dòng máu Do Thái Cochin và người cậu làm việc bếp núc trong phả hệ—lại là đại diện duy nhất cho quyền lực Anh quốc tại nơi này. Rồi anh nghĩ đến cô Vezzis và năm mươi rupi, và tự mình gánh lấy tình thế ấy. Có bảy viên cảnh sát bản địa ở Tibasu, và trong tay họ là bốn khẩu súng hỏa mai nòng trơn cũ kỹ. Tất cả bọn họ đều tái mét vì sợ, nhưng vẫn còn có thể sai khiến được. Michele buông chìa khóa máy điện báo xuống, rồi bước ra dẫn đầu đạo quân của mình để đối đầu với đám đông. Khi lũ người đang la hét kéo đến quanh một góc đường, anh liền hạ súng và nã đạn; những kẻ đứng sau anh cũng bản năng bóp cò theo ngay lúc đó.
Cả đám đông—những kẻ hèn nhát đến tận xương tủy—hét toán lên rồi tháo chạy, để lại một kẻ chết và một kẻ hấp hối nằm trên đường. Michele đổ mồ hôi hột vì sợ hãi, nhưng anh đã kìm nén được sự yếu đuối của mình, rồi tiến thẳng xuống thị trấn, đi ngang qua ngôi nhà mà vị Thẩm phán phụ đã rào chắn kỹ càng. Các con đường trống hoác. Tibasu còn sợ hãi hơn cả Michele, bởi vì đám đông đã bị trừng trị đúng lúc.
Michele quay trở lại Trạm Điện báo, và gửi một bức điện về Chicacola cầu cứu. Trước khi có hồi âm, anh tiếp nhận một phái đoàn các bô lão ở Tibasu đến thông báo rằng viên Thẩm phán phụ cho rằng hành động của anh nhìn chung là “vi hiến”, đồng thời giở trò hù dọa anh. Nhưng trái tim của Michele D'Cruze bỗng trở nên lớn lao và thuần khiết trong lồng ngực, bởi vì tình yêu anh dành cho cô Vezzis, cô gái làm y tá, và bởi vì lần đầu tiên anh nếm trải hương vị của Trách nhiệm và Thành công. Hai thứ đó tạo thành một thứ đồ uống làm say lòng người, và đã hủy hoại nhiều đàn ông hơn cả Rượu Whisky. Michele đáp lại rằng vị Thẩm phán phụ muốn nói gì thì tùy, nhưng cho đến khi Phó Quan thu thuế đến, nhân viên Điện báo chính là Chính phủ Ấn Độ tại Tibasu, và các bô lão trong thị trấn sẽ phải chịu trách nhiệm về bất kỳ vụ bạo loạn nào tiếp theo. Thế là họ cúi đầu van xin: “Xin hãy rủ lòng thương!” hoặc đại loại những lời như thế, rồi lủi thủi quay về trong nỗi khiếp sợ tột cùng; kẻ này tố cáo người kia là kẻ đã khơi mào vụ bạo loạn.
Vào đầu rạng đông, sau một đêm tuần tra cùng bảy viên cảnh sát, Michele cầm súng hỏa mai bước dọc con đường để đón Phó Quan thu thuế—người vừa cưỡi ngựa đến để dẹp yên Tibasu. Nhưng trước mặt chàng thanh niên người Anh này, Michele lại cảm thấy bản thân mình trượt dài trở lại thành kẻ bản địa, và câu chuyện về các cuộc bạo loạn ở Tibasu đã khép lại, dưới áp lực đè nặng lên người kể, bằng những giọt nước mắt tức tưởi tuôn trào—sinh ra từ nỗi buồn vì đã giết một người, sự hổ thẹn vì không thể cảm thấy phấn khích như suốt cả đêm qua, và cơn giận hờn trẻ con vì cái lưỡi của mình chẳng thể diễn tả xứng đáng những chiến công vĩ đại của anh. Đó là giọt máu trắng trong huyết quản Michele đang cạn kiệt dần, dẫu anh chẳng hề hay biết.
Nhưng người Anh kia đã hiểu thấu; và sau khi chấn chỉnh lại những kẻ ở Tibasu ấy, đồng thời hội ý với viên Thẩm phán phụ cho đến khi vị quan chức xuất chúng đó tái mặt đi, anh đã tìm thời gian thảo một bức thư chính thức mô tả lại hành động của Michele. Bức thư ấy len lỏi qua các Kênh Phù hợp, để rồi kết quả là Michele lại được thuyên chuyển lên vùng thượng du với mức lương hoàng đế sáu mươi sáu rupi một tháng.
Thế là anh và cô Vezzis kết hôn trong sự trang trọng và theo đúng lề thói cổ truyền; và giờ đây có mấy đứa nhóc nhà D'Cruze đang bò lổm ngổm khắp các hành lang của Trạm Điện báo Trung ương.
Nhưng, giả sử toàn bộ doanh thu của cơ quan anh đang phục vụ có thuộc về anh đi chăng nữa, Michele cũng chẳng bao giờ, chẳng bao giờ lặp lại được những gì anh đã làm ở Tibasu vì cô Vezzis, cô y tá nghèo.
Điều đó chứng tỏ rằng, khi một người lập được công lớn vượt xa mức thù lao của mình, thì trong bảy trên chín trường hợp, đằng sau sự đức hạnh ấy luôn có bóng hồng che chở.
Hai trường hợp ngoại lệ chắc hẳn đã bị cảm nắng.