“Bởi vì nửa tá cào cào dưới một tán dương xỉ có thể làm cả cánh đồng vang dội tiếng kêu rả rích đầy phiền nhiễu của chúng, trong khi hàng ngàn con đại gia súc, nghỉ ngơi dưới bóng râm của những cội sồi Anh quốc, nhai lại và hoàn toàn im lặng, xin chớ tưởng rằng những kẻ gây ra tiếng động ấy là cư dân duy nhất của cánh đồng—rằng, tất nhiên, số lượng của chúng là đông đảo, hoặc suy cho cùng, chúng chẳng là gì ngoài những côn trùng nhỏ bé, quắt queo, gầy guộc, nhảy nhót, dẫu cho ồn ào và phiền toái nhất thời.”
—Burke: “Suy ngẫm về cuộc Cách mạng ở Pháp.”
Họ đang ngồi ở hiên “cung điện nguy nga của một quan tổng đốc Ấn Độ”; được bao quanh bởi tất cả vẻ hào quang và huyền bí của Phương Đông cổ xưa. Nói theo cách thông thường, đó là một ngôi nhà một tầng, mười phòng, quét vôi trắng, mái lợp bùn, nằm trong một khu vườn khô cằn với những hàng cây tam lích phủ bụi và ngăn cách với con đường bằng một bức tường bùn thấp. Những con vẹt xanh kêu la inh oả trên đầu khi chúng bay thành từng đàn ra sông để uống nước buổi sáng. Phía bên kia bức tường, những đám bụi mịn mờ mịt cho thấy gia súc và dê của thành phố đang qua lại cánh đồng để gặm cỏ. Ánh sáng trắng tàn nhẫn của ánh nắng mùa đông miền Bắc Ấn Độ trải dài trên vạn vật và chẳng làm cho thứ gì đẹp lên nổi, từ chiếc bánh xe nước kêu cót két bên sân quần vợt cho đến phối cảnh dài của con đường phẳng lì và những ngôi mộ có mái vòm xanh của các vị thánh Hồi giáo chỉ thấp thoáng ẩn hiện phía trên ngọn cây.
“Chúc Mừng Năm Mới,” Orde nói với vị khách của mình. “Đây là cái Tết đầu tiên anh trải qua ngoài nước Anh phải không?”
“Đúng vậy. 'Chúc mừng năm mươi,'” Pagett nói, mỉm cười trước ánh nắng. “Khí hậu ở đây mới tuyệt vời làm sao! Cứ nghĩ đến màn sương mù lạnh lẽo màu nâu đang bao trùm London lúc này mà xem!” Và ông ta xoa hai bàn tay vào nhau.
Đã hơn hai mươi năm kể từ lần cuối cùng ông gặp lại Orde, người bạn học cũ, và con đường đời của họ đã sớm rẽ theo hai hướng khác nhau. Người này đã rời ghế nhà trường để trở thành một chiếc bánh răng trong bộ máy của chính phủ Ấn Độ vĩ đại; người kia, có phần may mắn hơn về tài sản, đã bị cuốn vào một vị trí tương tự trong hệ thống của người Anh. Ba cuộc bầu cử liên tiếp không làm lung lay vị trí của Pagett trước một cử tri đoàn trung thành, và ông đã vô tình tự coi mình như một thứ trụ cột của Đế quốc, người mà giá trị thực sự sẽ được nhìn nhận rõ ràng hơn về sau. Sau vài năm tận tụy tham gia vô số phiên biểu quyết, sau những cuộc chiến báo chí không tài nào kể xiết, những bài báo dài lê thê không hồi kết, và nhiều bài diễn văn vội vã hơn mức mà trong những phút giây điềm tĩnh hơn ông muốn nghĩ đến, ông chợt nhận ra—như nhiều đồng nghiệp của ông tại Nghị viện từng nhận ra—rằng một chuyến du khảo đến Ấn Độ sẽ cho phép ông gảy một nốt đàn vang dội hơn và giải quyết các vấn đề quản lý Đế quốc bằng một bàn tay vững vàng hơn. Do đó, nhận lời mời chung mà Orde đã ngỏ ý với ông từ vài năm trước, Pagett đã lên tàu đi Karachi, và mới tối hôm qua thôi đã được Phó Cao ủy Amara chào đón nồng nhiệt. Họ đã ngồi lại với nhau đến khuya, bàn luận về những đổi thay và cơ hội của hai mươi năm, nhắc lại tên những người đã khuất, và cân nhắc tương lai của những người đang sống, đúng như thói quen của những người gặp lại nhau sau những khoảng thời gian bận rộn hành động.
Sáng hôm sau, họ hút tẩu sau bữa sáng ở hiên nhà, vẫn tò mò nhìn ngắm lẫn nhau: Pagett mặc chiếc áo khoác đuôi tôm màu xám nhạt và trang phục mỏng tang không phù hợp với thời điểm trong năm, đội chiếc mũ phớt chống nắng có quấn khăn turban được chế tác công phu và kỳ diệu; Orde mặc chiếc áo khoác đi săn, quần cưỡi ngựa, đi bốt da bò màu nâu có mang cựa, và đội chiếc mũ cối bằng lanh đã dập nát. Anh đã cưỡi ngựa vài dặm vào sáng sớm để thanh tra một con đập sông còn nhiều điểm nghi vấn. Gương mặt của hai người cũng khác nhau chẳng kém gì trang phục. Gương mặt của Orde, hằn những vết nhăn quanh mắt và điểm bạc ở thái dương, có nét góc cạnh và thô ráp hơn, và với một chút gì đó giống như sự ganh tị, chủ nhân của nó nhìn vào những đường nét thoải mái trên gương mặt điềm đạm, dễ gần của Pagett, làn nước da trong trẻo, ánh mắt bình thản, và đôi môi linh hoạt, nhẵn nhụi không râu mép.
“Và đây chính là Ấn Độ!” Pagett thốt lên lần thứ hai mươi, đăm đăm nhìn lâu vào những chùm lá tam lích xám xịt.
“Chỉ là một phần của Ấn Độ thôi. Nó cũng y hệt thế này trong phạm vi 300 dặm theo mọi hướng. Nhân tiện, bây giờ khi anh đã nghỉ ngơi đôi chút—lúc nãy tôi chưa muốn hỏi câu hỏi cũ—anh nghĩ thế nào về đất nước này?”
“Đúng là một đất nước có sức ám ảnh lớn nhất từng thấy. Tôi đã hít phải vài cân bụi đất của xứ các anh từ lúc lên đây từ Karachi. Không khí đặc quánh mùi của nó, và suốt dọc theo cái dải đường ray kéo dài bất tận và đầy khổ sở ấy, chẳng có lấy một đường chân trời để phân định rõ đâu là không khí đâu là mặt đất.”
“Vâng. Ở Ấn Độ không dễ để nhìn cho rõ hoặc nhìn cho xa. Nhưng chuyến hải trình đến đây của anh khá suôn sẻ chứ?”
“Nói chung là rất tốt. Người Anh gốc Ấn các anh có thể không mấy đồng cảm với quan điểm chính trị của người ta; nhưng họ đã nâng cuộc sống trên tàu thủy thành một môn khoa học.”
“Người Anh gốc Ấn là một kẻ mồ côi chính trị, và nếu khôn ngoan thì anh ta sẽ không vội vã để cho các bà mụ đảng phái của anh nhận làm con nuôi. Thế còn những người bạn đồng hành của anh, họ không đồng cảm à?”
“À, có một người tên là Dawlishe, hình như là một thẩm phán ở đâu đó tại xứ này, nhân tiện cũng là một bạn chơi bài whist cừ khôi, và khi tôi muốn nói chuyện với anh ta về sự tiến bộ của Ấn Độ theo nghĩa chính trị (Orde giấu một nụ cười, không biết có mang tính đồng cảm hay không), phong trào Đại hội Quốc gia, cùng những thứ khác mà với tư cách là một Nghị sĩ, dĩ nhiên tôi rất quan tâm, thì anh ta liền lảng sang chuyện khác, và có lần khi tôi dồn anh ta vào chân tường, anh ta nhìn thẳng vào mắt tôi một cáchng điềm tĩnh và nói: 'Toàn là chuyện nhảm nhí vớ vẩn. Lại đây chơi một ván Bi-a đi.' Anh có thể cười; nhưng đó không phải là cách đối xử với một vấn đề lớn lao và quan trọng; và, biết tôi là ai, chà, tôi nghĩ điều đó khá là bất lịch sự, anh biết đấy; thế mà Dawlishe lại là một người hoàn toàn tốt tính.”
“Đúng vậy; anh ấy là bạn tôi, và là một trong những người thẳng thắn nhất mà tôi biết. Tôi đoán rằng, giống như nhiều người Anh gốc Ấn khác, anh ấy cảm thấy việc cung cấp cho anh bất kỳ ý tưởng chính xác nào về một vấn đề của Ấn Độ mà không có tài liệu trước mặt là điều vô vọng, và trong trường hợp này, những tài liệu mà anh cần chính là đất nước và con người nơi đây.”
“Chính xác. Đó là lý do tại sao tôi đến thẳng chỗ anh, mang theo một tâm trí cởi mở để nhìn nhận mọi việc. Tôi rất muốn biết cảm xúc phổ biến ở Ấn Độ thực sự ra sao, anh biết đấy, bây giờ khi nó đã thức tỉnh vào đời sống chính trị. Đại hội Quốc gia, bất chấp thái độ của Dawlishe, chắc hẳn đã gây ra sự phấn khích lớn trong quần chúng chứ?”
“Trái lại, chẳng có gì bình lặng hơn trạng thái tâm lý của quần chúng lúc này cả; còn về sự phấn khích, người dân thà phấn khích vì 'Quy tắc tam suất' còn hơn là vì Đại hội.”
“Thứ lỗi cho tôi, Orde, nhưng anh có nghĩ rằng mình là một người đánh giá công tâm không? Chẳng lẽ một viên chức Anh gốc Ấn không tự nhiên có sự ghen tị với bất kỳ ảnh hưởng bên ngoài nào có thể tác động đến quần chúng, và phản đối các tư tưởng tự do, những tư tưởng tự do thực sự, đến mức người ta khó có thể mong đợi anh ta nhìn nhận một phong trào quần chúng một cách công bằng hay sao?”
“Dawlishe đã nói gì về chuyện nhảm nhí vớ vẩn nhỉ? Hãy suy nghĩ một chút đi, anh bạn già. Cậu với tôi lớn lên cùng nhau; được dạy dỗ bởi cùng những người gia sư, đọc cùng những cuốn sách, sống cùng một cuộc sống, và những ngôn ngữ mới, và làm việc giữa những chủng tộc mới; trong khi anh, may mắn hơn, vẫn ở lại quê nhà. Tại sao tôi phải thay đổi suy nghĩ của mình—của chúng ta—chỉ vì tôi đổi bầu trời? Tại sao tôi và vài trăm người Anh trong ngành của mình lại phải trở thành những kẻ hóa thạch đầy thành kiến, vô lý, trong khi anh và những người bạn mới của anh lại là những kẻ duy nhất vẫn giữ được sự rạng rỡ và cởi mở? Chắc chắn anh không tưởng tượng rằng các công chức lại là hội viên của một Liên đoàn Primrose nào đó chứ?”
“Tất nhiên là không, nhưng bản thân vị trí của một viên chức Anh đã mang lại cho anh ta một góc nhìn khó mà không làm lệch lạc tâm trí về vấn đề này.” Pagett cử động đầu gối lên xuống hơi bứt rứt khi nói.
“Điều đó nghe có vẻ khá hợp lý, nhưng giống như nhiều quan niệm có vẻ hợp lý khác về các vấn đề Ấn Độ, tôi tin đó là một sai lầm. Khi anh có dịp tham khảo ý kiến của những người Anh không thuộc bộ máy chính quyền, anh sẽ thấy rằng khuyết điểm của chúng ta—tôi đang nói đến tầng lớp công chức—lại là việc phóng đại tiến trình đã đạt được hướng tới các thể chế tự do. Nó có nguồn gốc từ nước Anh, dù là thế nào đi nữa, và trọng tâm công việc của chúng ta kể từ sau Cuộc khởi nghĩa—chỉ mới ba mươi năm trước—đều hướng theo hướng đó. Không, tôi nghĩ anh sẽ chẳng thể tìm được cái nhìn nào công tâm hay vô tư hơn về vấn đề Đại hội này ngoài những gì mà những người như tôi có thể cung cấp cho anh. Nhưng tôi cũng có thể nói thẳng ngay từ đầu rằng, những ai am hiểu nhất về Ấn Độ từ bên trong đều có xu hướng cảm thấy kinh ngạc trước tiếng ồn ào mà thí nghiệm mới chớm nở của chúng ta tạo ra ở nước Anh.”
“Nhưng chắc chắn việc tập hợp các đại biểu Đại hội tự thân nó đã là một điều mới mẻ rồi.”
“Chẳng có gì là mới dưới ánh mặt trời cả. Khi châu Âu còn là một khu rừng rậm thì một nửa châu Á đã đổ xô đến các hội nghị giáo luật của Phật giáo; và trong nhiều thế kỷ, người dân đã tụ tập tại Pun, Hurdwar, Trimbak và Benares với số lượng vô cùng lớn. Một cuộc họp lớn, cái mà anh gọi là đại hội quần chúng, thực chất là một trong những thể chế lâu đời nhất và phổ biến nhất của Ấn Độ trên mảnh đất đảo điên này, và mặc dù họ đã làm công việc văn thư qua nhiều thế hệ, họ chẳng có chút kiến thức thực tế nào về các công việc chung. Một nhân viên văn phòng trên tàu là một người hữu ích, nhưng anh ta hiếm khi là thuyền trưởng; và một lính viết thư phòng, dù có nhanh nhẹn đến đâu, cũng không phải là đại tá. Anh thấy đấy, tầng lớp văn sỹ ở Ấn Độ cho đến nay chưa từng khao khát bất cứ điều gì giống như quyền chỉ huy. Họ không được phép làm thế. Quý tộc Ấn Độ, trong suốt hàng ngàn năm qua, vẫn giống như nhân vật quý tộc của Victor Hugo: “'Một vị lãnh chúa thực thụ
Để mặc kẻ nông phu viết lách.
Bàn tay đường bệ của ngài
Khi đặt bút ký
Chỉ cào rách lớp da dê.'
“Và những vết cào rách nhỏ nhặt mà hắn thích tạo ra nhất từ trước đến nay đã được khắc khá sâu bằng thanh kiếm.”
“Nhưng đây là một thứ vô nghĩa trẻ con và mang màu sắc thời trung cổ!”
“Chính xác; và từ quan điểm của anh, hay đúng hơn là của chúng ta, ngòi bút thì quyền uy hơn thanh kiếm. Ở đất nước này thì mọi thứ lại khác. Lỗi lầm nằm ở những cái cân của Ấn Độ, vốn chưa được điều chỉnh theo các trọng lượng và thước đo văn minh.”
“Chà, dù sao đi nữa, tầng lớp văn nghệ sĩ này cũng đại diện cho những nguyện vọng và mong muốn tự nhiên của đại đa số người dân, dẫu cho họ có thể không dẫn dắt họ một cách chính xác đi chăng nữa, và bất chấp tất cả những gì anh nói, Orde, tôi thách anh tìm được một người theo phái Cấp tiến Anh thực thụ nào lại không đồng cảm với những nguyện vọng đó.”
Pagett nói với một chút ấm ức trong giọng điệu, và ông vừa dứt lời thì một chiếc xe ngựa lịch sự rẽ vào cổng khu nhà, và Orde đứng dậy nói: “Kia là Edwards, Hội trưởng cái chi hội mà tôi lơ đễnh bấy lâu nay, chắc là đến để bàn chuyện sổ sách rồi.”
Khi chiếc xe tiến đến dưới hiên nhà, Pagett cũng đứng dậy, nói với vẻ nhiệt tình đã được rèn giũa qua nhiều năm luyện tập: “Nhưng đây cũng chính là bạn tôi, người bạn cũ quý mến Edwards của tôi đây mà. Tôi rất vui được gặp anh. Tôi biết anh ở Ấn Độ, nhưng không rõ chính xác ở đâu.”
“Thế thì không phải chuyện sổ sách đâu, thưa ông Edwards,” Orde vui vẻ nói.
“À, không đâu thưa ngài; tôi nghe tin ông Pagett sắp đến, và vì xưởng của chúng tôi nghỉ lễ Năm Mới nên tôi nghĩ mình có thể lái xe qua đây để thăm ông ấy.”
“Một ý nghĩ rất tuyệt vời. Ông Edwards, có lẽ anh chưa biết, Orde ạ, từng là một thành viên cốt cán trong Câu lạc bộ Cấp tiến của chúng tôi ở Switchton khi tôi mới bước chân vào chính trường, và tôi mang ơn những nỗ lực của anh ấy rất nhiều. Chẳng có niềm vui nào bằng việc gặp lại một người bạn cũ, ngoại trừ, có lẽ, là việc kết giao với một người bạn mới. Tôi cho rằng, ông Edwards, anh vẫn giữ vững lập trường cho nghĩa cử tốt đẹp ngày xưa chứ?”
“Chà, anh thấy đấy, thưa ngài, mọi thứ ở ngoài này khác lắm. Chẳng có mấy thứ người ta có thể tìm thấy để chống lại Chính phủ—vốn là nội dung chính trong các cuộc trò chuyện của chúng ta ở quê nhà—và những kẻ thực sự mở miệng chỉ trích lại không phải là kiểu người mà một người tự trọng muốn dính líu đến. Ở Ấn Độ, nói theo mộth nào đó, chẳng có chính trị gì sất. Toàn là công việc thôi.”
“Chắc chắn là anh đã lầm rồi, anh bạn thân mến của tôi. Tại sao tôi lại lặn lội từ tận nước Anh sang đây chỉ để xem hoạt động của phong trào Quốc gia vĩ đại này cơ chứ?”
“Tôi không biết ngài định tìm kiếm cái quốc gia đang chuyển động ấy ở đâu trước đã, rồi sau đó ngài sẽ phải vất vả lắm mới tìm ra họ đang chuyển động vì cái gì. Nó thế này cơ, thưa ngài,” Edwards nói, người hình như không mấy thích thú khi bị gọi là “anh bạn thân mến”. “Họ chẳng có bất kỳ lời phàn nàn nào—chẳng có gì để vin vào cả, anh thấy đấy, thưa ngài; và hơn nữa cũng chẳng có mấy thứ để mà chống lại, bởi vì Chính phủ giống như một dạng Quan Âm phù hộ chung chung, đang dẫn dắt một tình thế đã có từ lâu đời hơn là kiểu ở quê nhà, nơi cứ mỗi ba tháng lại có một thứ gì đó mới mẻ được ném ra để chúng ta tranh cãi.”
“Có lẽ trong các xưởng của anh, toàn thợ máy người Anh, nên anh đã cách ly khỏi việc tìm hiểu xem quần chúng đang nghĩ gì.”
“Tôi không rành lắm về chuyện đó. Có bốn đốc công người Anh chúng tôi, và từ bảy đến tám trăm thợ lắp ráp, thợ rèn, thợ mộc, thợ sơn người bản xứ và những người tương tự như thế.”
“Và tất nhiên họ đang say sưa bàn về Đại hội chứ?”
“Chẳng bao giờ nghe lấy một từ từ đầu năm đến cuối năm, mà tôi cũng nói thông thạo ngôn ngữ bản địa đấy chứ. Nhưng tôi muốn hỏi tình hình ở quê nhà ra sao—cụ Tyler, Brown và mấy người khác thế nào rồi?”
“Chúng ta sẽ nói về họ sau, nhưng cách anh mô tả sự thờ ơ của công nhân khiến tôi ngạc nhiên chẳng kém gì sự thờ ơ của chính anh. Tôi e rằng anh đã trở thành kẻ phản bội lại học thuyết tốt đẹp ngày xưa rồi đấy, Edwards.” Pagett nói với giọng điệu của một kẻ đang tiếc thương sự ra đi của một người họ hàng thân thiết.
“Chẳng có đâu, thưa ngài, nhưng tôi sẽ thế thật nếu tôi dây dưa với một lũ baboo, biện sư và học sinh chưa từng làm nổi một ngày công trong đời, và dù có cố cũng chẳng làm được. Và nếu ngài đi bỏ phiếu thăm dò ý kiến những người thợ đường sắt, thợ cơ khí, thương nhân người Anh chúng tôi và những người tương tự dọc khắp đất nước từ Peshawar đến Calcutta, ngài sẽ thấy phần lớn chúng tôi đều chung một giọng điệu. Và dẫu vậy ngài vẫn biết chúng tôi chính là những người Anh mà ngài từng dành cho ít nhiều tôn trọng ở quê nhà vào mùa bầu cử, và chúng tôi có lợi thế là hiểu biết chút ít về thực tế.”
“Điều này rất kỳ lạ, nhưng anh sẽ cho phép tôi đến thăm chứ, và có lẽ anh sẽ sẵn lòng dẫn tôi đi xem các xưởng đường sắt, rồi chúng ta sẽ thong thả thảo luận mọi chuyện. Còn về tất cả những người bạn cũ và những ngày tháng cũ nữa,” Pagett nói thêm, khi nhận ra với sự nhạy bén nhanh nhạy một vẻ thất vọng trên gương mặt người thợ máy.
Gật đầu ngắn gọn với Orde, Edwards trèo lên xe ngựa và phóng đi.
“Thật là đáng thất vọng,” vị Nghị sĩ nói với Orde—người trong lúc bạn mình đang tranh luận với Edwards đã lướt qua một tập bản phác thảo vẽ trên giấy xám bằng mực tím do một tay lính hầu Chuprassee mang đến.
“Đừng để nó làm anh phiền lòng, anh bạn già,” Orde thông cảm nói. “Nhìn cái này một lát đi, đây là những bức phác thảo của người đã làm chiếc bình phong gỗ chạm trổ mà anh rất ngưỡng mộ ở phòng ăn và muốn sao chép một bản, và chính người nghệ sĩ đó cũng đang ở đây này.”
“Một người bản xứ à?” Pagett nói.
“Tất nhiên rồi,” câu trả lời là vậy, “Bishen Singh là tên anh ta, và anh ta có hai người em trai phụ giúp. Khi có một công việc quan trọng cần làm, cả ba sẽ hùn vốn làm ăn, nhưng họ dành phần lớn thời gian và toàn bộ tiền bạc vào những vụ kiện tụng tranh chấp gia tài, và tôi e rằng họ đang vướng vào vòng lao lý. Những người theo đạo Sikh thuần chủng thuộc dòng dõi cũ, cứng đầu, nhạy cảm, cố chấp và ranh mãnh, nhưng dù sao họ cũng là những người tốt. Đây là Bishen Singh—chúng ta có nên hỏi anh ta về Đại hội không?”
Nhưng Bishen Singh, người đến gần với một cử chỉ chào kính cẩn salaam, chưa từng nghe về nó bao giờ, và anh ta lắng nghe với gương mặt ngơ ngác cùng sự quan tâm rõ ràng là giả tạo trước lời kể của Orde về các mục đích và mục tiêu của nó, để rồi cuối cùng lắc cái khăn turban trắng to lớn của mình một cách đầy ngụ ý khi biết rằng nó được thúc đẩy bởi một số biện sư do Orde nêu tên và bởi những người bản xứ có học thức. Anh ta bắt đầu giải thích với vẻ tôn trọng nhọc nhằn rằng mình là một kẻ nghèo khó chẳng can dự gì đến những chuyện đó, vốn đều nằm dưới sự kiểm soát của Chúa, nhưng rồi lập tức tuôn ra từ tiếng Urdu sang tiếng Punjab quen thuộc, thứ âm thanh chỉ nghe qua thôi đã phảng phất hương vị mộc mạc của khói bếp làng quê và cán cày, khi anh ta lên án những kẻ mặc áo trắng, những kẻ tung hứng ngôn ngữ đã cướp đoạt mảnh đất của mình, những kẻ có tấm lưng chưa từng cõng oằn vì lao động chân tay; đồng thời trút giận niềm khinh bỉ đầy châm biếm lên người Bengal. Anh ta và một người em trai từng nhìn thấy Calcutta, và khi làm việc ở đó đã được cấp những thợ mộc người Bengal làm phụ tá.
“Những tên thợ mộc đó á!” Bishen Singh nói. “Đười ươi đen còn là bạn đồng nghiệp hiệu quả hơn, còn về cái tên baboo người Bengal ấy à—chậc!” Tiếng tặc lưỡi ở cổ họng chẳng cần phải giải thích thêm, nhưng Orde đã dịch phần còn lại, trong khi Pagett đăm đăm nhìn người thợ chạm khắc gỗ với đầy vẻ thích thú.
“Anh ta có vẻ mang một thành kiến hết sức hẹp hòi đối với người Bengal,” vị Nghị sĩ nhận xét.
“Vâng, thật đáng buồn là từ bao đời nay, bên ngoài xứ Bengal lại tồn tại một thành kiến cay đắng đến thế. Niềm tự hào về chủng tộc, cũng đồng nghĩa với lòng thù hận chủng tộc, chính là dịch lệ và lời nguyền của Ấn Độ, và nó lan rộng rất xa.” Orde chỉ chiếc roi ngựa về phía bản đồ lớn của Ấn Độ treo trên tường hiên.
“Nhìn xem! Tôi bắt đầu từ phía Bắc,” anh nói. “Kia là người Afghan, và với tư cách là một kẻ miền núi, hắn khinh miệt tất cả cư dân ở Hindustan—ngoại trừ người Sikh, kẻ mà hắn căm ghét cũng thâm trầm hệt như người Sikh ghét hắn. Người Hindu căm ghét cả người Sikh lẫn người Afghan, và người Rajput—đợi chút, ở phía thấp hơn bên kia vệt sa mạc vàng này—có sự phản đối mạnh mẽ, nói giảm nói tránh đi là vậy, đối với người Maratha—nhân tiện, kẻ này lại căm thù người Afghan đến tận xương tủy. Hãy hướng lên phía Bắc một chút nào. Người Sindhi căm ghét tất cả những ai mà tôi vừa nhắc đến. Rất tốt, chúng ta sẽ chuyển sang những chủng tộc ít hiếu chiến hơn. Kẻ cày bừa ở miền Bắc Ấn Độ trịch thượng với người ở tỉnh tiếp theo, và người Behari ở Tây Bắc chế giễu người Bengal. Họ hoàn toàn đồng thuận ở điểm đó. Tất nhiên tôi chỉ đang cung cấp cho anh những nét phác thảo thô sơ nhất của thực tế thôi.”
Bishen Singh, với đôi cánh mũi sắc nét vẫn đang phập phồng, dõi theo đường vút lớn của chiếc roi da khi nó di chuyển từ biên giới, qua vùng Sindh, Punjab và Rajputana, cho đến khi dừng lại bên thung lũng sông Jumna.
“Sự thù hận—sự thù hận vĩnh viễn và không thể dập tắt,” Orde kết luận, quất nhẹ ngọn roi across tấm bản đồ lớn từ Đông sang Tây khi anh ngồi xuống. “Hãy nhớ lời khuyên của Canning dành cho Lord Granville: 'Đừng bao giờ viết hay nói về những vấn đề của Ấn Độ mà không nhìn vào bản đồ.'”
Pagett mở trừng mắt, Orde nói tiếp. “Và sự thù hận chủng tộc chỉ là một phần trong đó. Vấn đề thực sự của Bishen Singh là lòng căm thù giai cấp, điều mà ngặt nỗi lại còn mãnh liệt và lan rộng hơn nhiều. Đó là một trong những mặt hạn chế nhỏ của hệ thống đẳng cấp, thứ mà một số nhà văn Anh gần đây của anh ca tụng là một hệ thống hoàn hảo không tì vết.”
Người thợ chạm khắc gỗ rất vui mừng khi được kéo trở lại công việc thủ công của mình, và đôi mắt anh ta bừng sáng khi nhận những hướng dẫn về một khung cửa ra vào bằng gỗ chạm trổ dành cho Pagett, anh ta hứa hẹn nó sẽ được thực hiện thật lộng lẫy và gửi sang Anh trong vòng sáu tháng. Đó là một chi tiết vụn vặt không liên quan lắm, nhưng bất chấp những lời nhắc nhở của Orde, mười bốn tháng đã trôi qua trước khi tác phẩm được hoàn thành. Xong việc, Bishen Singh cứ lảng vảng quanh đó, chần chừ chưa muốn cáo từ, và cuối cùng chắp hai tay lại, tiến đến gần Orde với hơi thở nín thẹn và giọng thì thầm khiêm nhường, nói rằng anh ta có một thỉnh cầu. Gương mặt Orde đột ngột mất sạch mọi biểu cảm. “Cứ nói đi, Bishen Singh,” anh nói, và người thợ chạm khắc với giọng nài nỉ giải thích rằng vụ kiện giữa anh ta và các em trai đã được ấn định ngày xét xử trước một vị thẩm phán bản xứ và—đến đây anh ta hạ thấp giọng hơn nữa cho đến khi bị Orde nghiêm khắc chặn họng bằng một cử chỉ chỉ thẳng ra cổng cùng một từ Cút đi đầy dứt khoát!
Bishen Singh, lộ ra rất ít dấuef bối rối, cúi đầu kính cẩn chào hai vị khách rồi bỏ đi.
Pagett nhìn với vẻ dò hỏi; Orde, với sự khôi phục hoàn toàn vẻ nhã nhặn thường thấy, đáp: “Chẳng có gì đâu, lại là câu chuyện cũ ấy mà, hắn muốn vụ án của mình được xét xử bởi một vị thẩm phán người Anh—hắn nào cũng thế cả—nhưng khi hắn bắt đầu ám chỉ rằng phe bên kia có mối quan hệ mờ ám với vị thẩm phán người bản xứ thì tôi đành phải chặn họng hắn lại. Gunga Ram, kẻ mà hắn muốn buông lời bóng gió, có thể không phải là người quá xuất sắc; nhưng hắn ta ngồi ghế phán xử thì liêm khiết rạng ngời. Chỉ có điều đó là thứ mà người bản xứ nhất quyết không chịu tin.”
“Ý anh thực sự là những người này thích để các thẩm phán người Anh xét xử vụ án của họ hơn sao?”
“Chứ còn gì nữa.”
Pagett hít một hơi thật dài. “Trước đây tôi không biết điều đó.” Đúng lúc này, một chiếc xe ngựa nhẹ phaeton tiến vào khu nhà, và Orde đứng dậy thốt lên: “Khỉ thật, lão Rasul Ali Khan lại đến để trả lễ cái chuyến thăm xã giao đáng ghét rồi kìa. Tôi e rằng chúng ta sẽ chẳng bao giờ bàn xong cái thảo luận Đại hội nhỏ bé của mình mất.”
Pagett là một khán giả hầu như im lặng chứng kiến những nghi thức trang trọng của một chuyến viếng thăm do một quý ông Hồi giáo câu nệ tiểu tiết thực hiện đối với một quan chức Ấn Độ; và vô cùng ấn tượng trước sự uy nghi trong phong thái cùng vẻ ngoài bảnh bao của vị địa chủ Hồi giáo này. Khi màn trao đổi những lời sáo rỗng lịch sự lắng xuống, ông bày tỏ mong muốn được tìm hiểu ý kiến của vị khách quý tộc về Đại hội Quốc gia.
Orde miễn cưỡng dịch lại, và với một nụ cười mà ngay cả phép lịch sự của người Hồi giáo cũng không thể che giấu khỏi vẻ khinh bỉ cay đắng, Rasul Ali Khan ra hiệu rằng ông ta chẳng biết gì về nó và còn ít quan tâm hơn nữa. Đó là một thứ ngôn ngữ được Chính phủ khuyến khích vì một mục đích bí ẩn nào đó của riêng họ, còn về phần mình, ông ta chỉ biết kinh ngạc rồi ngậm tăm im lặng.
Pagett hoàn toàn không thỏa mãn với điều đó, và muốn biết ý kiến của cụ ông về tính thích hợp của việc quản lý mọi công việc của Ấn Độ dựa trên nền tảng của một hệ thống bầu cử.
Orde đã cố gắng hết sức để giải thích, nhưng rõ ràng vị khách cảm thấy chán ngản và bối rối. Thành thật mà nói, ông ta chẳng đánh giá cao mấy cái ủy ban; họ có một Ủy ban Thành phố ở Lahore và đã bầu ra một tên đầy tớ mọn, một kẻ hầu cận, làm thành viên. Ông ta được thông báo điều này từ một nguồn tin đáng tin cậy, và kể từ đó, các ủy ban đã ngừng gây sự chú ý đối với ông ta. Nhưng mọi thứ đều tuân theo lề lối của Chính phủ, và xin Chúa phù hộ, tất cả đều là vì điều tốt đẹp nhất.
“Đúng là một hóa thạch cổ lỗ sĩ!” Pagett kêu lên, khi Orde từ cửa bước vào sau khi tiễn khách; “giống hệt như mấy gã quý tộc mang dòng máu xanh ngắt nào đó của Tây Ban Nha. Rốt cuộc thì ông ta nghĩ gì về Đại hội, và về hệ thống bầu cử chứ?”
“Ghét nó như ghét thuốc độc. Khi anh chắc chắn nắm được đa số, bầu cử là một hệ thống hay; nhưng anh khó lòng mong đợi người Hồi giáo, thiểu số hùng mạnh và quyền lực nhất trong nước, lại điềm nhiên hoan hỉ ngắm nhìn sự diệt vong của chính họ. Tệ hơn nữa là ông ta và những đồng đạo của ông ta, những kẻ có số lượng không nhỏ, cùng các điền chủ thuộc chủng tộc Hindu, đang cảm thấy hoảng sợ và phiền muộn trước cái trò bầu cử này và trước tầm quan trọng mà chúng ta đã ban phát cho các luật sư, biện sư, thư ký và những kẻ tương tự—những kẻ mà cho đến nay vẫn phải phục tùng họ một cách tuyệt đối. Họ nói ít, nhưng suy cho cùng họ vẫn là những thanh củi quan trọng nhất trong bó củi cộng đồng vĩ đại, và tất cả những lời khoác lác trơn tuột trên đời này cũng không thể bù đắp nổi cho sự rạn nứt của họ. Họ đã nắm giữ đất đai.”
“Nhưng tôi được bảo đảm rằng kinh nghiệm về quyền tự trị địa phương trong các đô thị của các anh là vô cùng thỏa mãn, và một khi nguyên tắc này đã được chấp nhận ở các trung tâm của các anh, anh biết đấy, nó chắc chắn sẽ lan rộng, và những con người quan trọng này của anh—ờ—sẽ học theo nó giống như những người khác. Tôi chẳng thấy có chút khó khăn nào cả,” và đôi môi mượt mà khép lại với cái búng miệng tự mãn quen thuộc của vị Nghị sĩ Pagett, “con người của những ngày hôm qua đầy vui vẻ và những ngày mai tràn trề tự tin.”
Orde nhìn ông ta với một nụ cười ảm đạm.
“Đặc quyền bầu cử đã phải rút lại một cách đầy miễn cưỡng ở hàng chục đô thị, nhiều nơi khác thậm chí phải chịu cảnh giải tán khẩn cấp, và bên ngoài các thành phố thủ phủ, công việc thực tế được thực hiện rất tồi. Điều này có lẽ ít quan trọng hơn—nó chỉ làm tăng tỷ lệ tử vong ở địa phương—so với thực tế là sự quan tâm của công chúng đối với các cuộc bầu cử đô thị, vốn chưa bao giờ quá nồng nhiệt, nay đang lụi tàn và tiếp tục lụi tàn, bất chấp sự chăm sóc cẩn thận từ phía các công chức Chính phủ.”
“Anh có thể giải thích sự thiếu quan tâm này không?” Pagett nói, gạt phắt phần còn lại trong các phát biểu của Orde.
“Anh có thể tìm thấy lời giải trong thực tế là cứ một nghìn người dân nước ta thì chỉ có đúng một người biết đánh vần. Hơn nữa, họ quan tâm đến tôn giáo và các vấn đề đẳng cấp vô hạn hơn là bất kỳ loại hình chính trị nào. Khi công việc mưu sinh qua quýt kết thúc, tâm trí họ bị chiếm dụng bởi một chuỗi các mối quan tâm, niềm vui, nghi lễ, mê tín dị đoan và những thứ tương tự, dựa trên hàng thế kỷ truyền thống và tập quán. Anh có lẽ sẽ thấy khó mà hình dung về những con người hoàn toàn thiếu vắng sự tò mò, đối với họ sách vở, báo hằng ngày và những bài phát biểu in ấn là những thứ hoàn toàn xa lạ, và anh sẽ miêu tả cuộc sống của họ là một tờ giấy trắng. Đó là một sai lầm trầm trọng. Anh đang ở một vùng đất khác, một thế kỷ khác, đặt chân lên tận tầng móng sâu thẳm nhất của xã hội, nơi chỉ có gia đình chứ không phải cộng đồng mới là điều tối quan trọng. Người phương Đông trung bình không tài nào bị ép buộc phải nhìn ra ngoài giới hạn thị tộc của mình. Cuộc sống của ông ta cũng trọn vẹn, tự cung tự cấp hơn, và ít đê tiện hay nông cạn hơn anh tưởng tượng. Nó có vẻ trì trệ và chậm chạp ở một vài khía cạnh, nhưng nó chưa bao giờ trống rỗng. Cả tôi và anh đều có khuynh hướng đặt xe trước con trỏ, và quên mất rằng con người mới là yếu tố nguyên thủy, chứ không phải cuốn sách. 'Ngô lúa và gia súc là tất cả những gì tôi quan tâm, Và phần còn lại là ý muốn của Chúa.' Tại sao những con người ấy lại phải ngẩng đầu lên khỏi vòng tròn nhiệm vụ và sở thích đã được ấn định từ ngàn đời để nhúng tay vào những điều chưa biết và bận tâm với những tờ phiếu bầu cơ chứ? Thậm chí với toàn bộ các mối quan tâm của anh, anh sẽ thấy thế nào nếu phải điều hành dù chỉ một phần mười cuộc đời mình theo phong tục tập quán của người Papua chẳng hạn? Đó mới chính là vấn đề.”
“Nhưng nếu họ không muốn nhọc công đi bầu, tại sao anh lại dự đoán rằng người Hồi giáo, các điền chủ và những người khác sẽ bị nghiền nát bởi những đám đông đa số cơ chứ?”
Lại một lần nữa Pagett phớt lờ câu nói kết luận.
“Bởi vì, mặc dù các điền chủ sẽ chẳng nhấc lấy một ngón tay cho bất kỳ vấn đề thuần túy chính trị nào, họ vẫn có thể bị kích động đến mức nguy hiểm bởi những mối thù hận tôn giáo. Mở đầu cho điều này đã được gióng lên bởi những kẻ đang cố gắng khơi mào một phong trào kích động xoay quanh vấn đề giết bò, và năm nào cũng có rắc rối xảy ra xung quanh các đoàn rước Muharrum của người Hồi giáo.”
“Nhưng ai là kẻ lo lắng cho các quyền lợi của quần chúng, khi mà họ không được đại diện như thế?”
“Chính phủ của Nữ hoàng, Nữ hoàng kiêm Nữ hoàng Ấn Độ, nơi mà—nếu những kẻ kích động Đại hội đáng tin—người dân đặt trọn niềm tin tuyệt đối; bởi vì tờ thông cáo của Đại hội, được soạn thảo đặc biệt để phù hợp với sự hiểu biết của người nhà quê, nói rằng phong trào này là 'để giảm thuế, phát triển Hindustan, và củng cố Chính phủ Anh.' Tờ giấy này được đề dòng chữ lớn ở phần đầu—'CẦU CHO SỰ THỊNH VƯỢNG CỦA ĐẾ QUỐC ẤN ĐỘ TRƯỜNG TỒN.'”
“Thật ư!” Pagett nói, “điều đó cho thấy chút sự khôn khéo đấy. Nhưng có những thứ đáng để bắt chước trong các phương pháp của người Anh chúng ta hơn là kiểu lừa bịp đáng yêu này—ờ—về tuyên bố chính trị.”
“Dù sao đi nữa,” Orde tiếp tục, “anh cũng nhận thấy rằng chẳng có lấy một từ nào được nhắc đến về bầu cử và nguyên tắc bầu cử cả, và sự kín tiếng của những kẻ kích động Đại hội ở đây cho thấy họ khôn ngoan hơn tuổi của mình.”
“Nhưng nguyên tắc bầu cử cuối cùng cũng phải chiến thắng, và những khó khăn nhỏ mà anh có vẻ dự đoán trước sẽ nhường chỗ cho việc áp dụng một kế hoạch cân bằng tốt, có khả năng mở rộng vô hạn.”
“Nhưng liệu có thể vạch ra một kế hoạch mà—luôn giả định rằng người dân có chút quan tâm đến nó—không tốn kém chi phí khổng lồ, không làm xáo trộn phá hoại bộ máy hành chính và gây nguy hiểm cho hòa bình công cộng, có thể thỏa mãn nguyện vọng của ông Hume cùng những kẻ đi theo, mà vẫn bảo vệ được lợi ích của người Hồi giáo, tầng lớp điền chủ và giàu có, người Hindu Bảo thủ, người gốc Âu Á, người Ba Tư, người Sikh, người Rajput, tín đồ Thiên Chúa giáo bản xứ, người châu Âu định cư và những người khác—mỗi lực lượng đều quan trọng và hùng mạnh theo cách riêng của họ?”
Tuy nhiên, sự chú ý của Pagett lại bị thu hút về phía cổng, nơi một nhóm nông dân đang đứng với vẻ do dự rõ rệt.
“Kia là mười hai vị Tông đồ, lạy Chúa—bước thẳng ra từ các bức tranh của Raffaele,” vị Nghị sĩ thốt lên với sự trân trọng mới mẻ của một kẻ mới đến.
Orde, vốn không muốn bị gián đoạn, quay sang những người dân làng với vẻ thiếu kiên nhẫn, và người dẫn đầu của họ, trao cây gậy dài cho một người bạn đồng hành, bước tiến về phía ngôi nhà.
“Đó là lão Jelbo, Lumherdar hay lý trưởng của Pind Sharkot, và là một người rất thông minh đối với một kẻ nhà quê.”
Người nông dân theo đạo Jat đã cởi giày và đứng cười ở rìa hiên nhà. Những đường nét đậm nét trên gương mặt ông ta bừng sáng trong sắc đồng đỏ gỉ sét, và đôi mắt sáng ngời lấp lánh dưới vòm chân mày sâu hoắm, nhăn lại do phơi nắng suốt cả đời. Bộ râu và ria mép điểm bạc tuôn từ vầng trán và gò má góc cạnh theo những đường nét lớn mà người ta thường thấy qua các nét vẽ của Michael Angelo, những sợi tóc đen dài đan xen với những vòng khăn turban quấn lộn xộn. Tấm vải cotton xanh dày khoác qua bờ vai rộng và siết quanh vòng eo thon nhỏ, buông rủ từ vóc dáng cao lớn của ông trong những nếp gấp được tạc đượng rõ nét, khiến ông trở thành một mẫu hình tuyệt vời cho bất kỳ họa sĩ nào đang tìm kiếm hình bóng của một vị tộc trưởng.
Orde chào đón ông ta một cách nồng nhiệt, và sau một khoảng lặng lịch sự, người nhà quê liền bắt đầu câu chuyện dài dòng được kể với vẻ tha thiết đầy ấn tượng. Orde lắng nghe và mỉm cười, đôi khi ngắt lời người nói để tranh luận và lý giải với ông ta bằng một giọng điệu mà Pagett có thể nghe thấy là rất tử tế, và cuối cùng khi chặn dòng từ ngữ đang tuôn trào, anh chuẩn bị cho ông ta ra về thì Pagett gợi ý nên hỏi ông ta về Đại hội Quốc gia.
Nhưng Jelbo chưa bao giờ nghe nói về nó cả. Ông ta chỉ là một kẻ nghèo khó và những thứ như thế, thưa ngài Đại nhân, chẳng liên quan gì đến ông ta.
“Có chuyện gì với gã bạn to con của anh thế mà hắn lại tỏ ra nghiêm túc đến đáng sợ vậy?” Pagett hỏi, khi người kia đã rời đi.
“Chẳng có gì to tát lắm đâu. Hắn muốn cái mạng của người dân ở ngôi làng bên cạnh, những kẻ vừa dính bệnh đậu mùa và dịch tả gia súc khá nặng, và với sự trợ giúp của một gã phù thủy, một kẻ thuộc da cùng vài con lợn đã truyền dịch bệnh đó sang làng của hắn. 'Muốn biết liệu bọn chúng có bị tóm vì tội ác tồi tệ này không.' Dường như họ đã gây ra một màn náo động huyên náo ở ranh giới làng, ném rất nhiều vật mang bùa ngạn qua biên giới, một cái đầu trâu và những thứ khác; sau đó đóng dấu một con chamur—gọi theo cách của anh là thợ da—vào phần thân sau và lùa nó cùng một đàn lợn sang làng của Jelbo. Jelbo nói hắn có thể mang bằng chứng chứng minh rằng gã phù thủy đạo diễn vụ này, vốn là một người Sansi, từng phạm tội trộm cắp, phóng hỏa, giết gia súc, khai man và giết người, nhưng hắn thích phạt vì tội yểm bùa truyền bệnh đậu mùa hơn.”
“Và làm sao trên đời anh lại có thể trả lời một kẻ điên rồ như thế cơ chứ?”
“Điên rồ!—lão già ấy tỉnh táo chẳng kém gì anh hay tôi cả; và lão có chút lý do chính đáng để phàn nàn về bọn Sansi đó. Tôi hỏi lão có muốn một viên thanh tra cảnh sát người bản xứ cùng vài người đến điều tra không, nhưng lão phản đối với lý do là cảnh sát còn tệ hơn cả bệnh đậu mùa và các bộ lạc tội phạm cộng lại.”
“Bộ lạc tội phạm—ờ—tôi không hiểu lắm,” Pagett nói.
“Chúng ta có ở Ấn Độ nhiều bộ lạc người mà trong những ngày tháng lỏng lẻo thời tiền Anh đã trở thành cướp bóc dưới nhiều hình thức và preyed on quần chúng. Họ đang dần được kiềm chế và cải tạo từng chút một, rồi sẽ trở thành những công dân hữu ích theo thời gian, nhưng họ vẫn gìn giữ các truyền thống tội phạm gia truyền, và là một đám khó trị. Nhân tiện, thế còn quyền lợi chính trị của những kẻ này theo các sơ đồ của anh thì sao? Người dân quê gọi họ là sâu bọ, nhưng tôi đoán họ sẽ là cử tri như những người khác chứ nhỉ.”
“Vớ vẩn—sẽ có những điều khoản đặc biệt dành riêng cho họ trong một sơ đồ bầu cử được cân nhắc kỹ lưỡng, và chắc chắn họ sẽ bị đối xử với mức độ nghiêm khắc phù hợp,” Pagett nói với một điệu bộ đường bệ.
“Nghiêm khắc, đúng vậy—nhưng liệu có phù hợp hay không lại là chuyện khác. Ngay cả những kẻ khốn khổ đó cũng có quyền, và suy cho cùng, họ chỉ thực hành những gì họ đã được dạy.”
“Nhưng tội phạm cơ mà, Orde!”
“Ừ, tội phạm với các bộ luật và nghi lễ tội phạm, các vị thần lớn thần bé của tội phạm, và hàng trăm bài hát ca dao ngợi ca nó. Khó hiểu lắm phải không?”
“Đơn giản là khủng khiếp. Lẽ ra chúng phải bị dẹp bỏ ngay lập tức. Có nhiều kẻ như thế không?”
“Không quá khoảng sáu mươi nghìn người ở tỉnh này, bởi vì nhiều bộ lạc được mô tả chung là tội phạm thực chất chỉ là du thủ du thực và chỉ phạm tội khi có cơ hội, trong khi những nhóm khác đang được định cư và cải tạo. Chúng có bề dày lịch sử lớn, một di sản từ quá khứ, cái quá khứ Aryan vàng son huy hoàng của Max Muller, Birdwood và đám triết gia bọt biển của anh.”
Một tên lính hầu mang tấm thiếp đến cho Orde, người đón lấy nó với một cử động bực bội vì bị ngắt quãng, rồi chuyền nó cho Pagett; một tấm thiếp lớn có viền kẻ mực đỏ và ở chính giữa là chữ cái đồng được viết như học sinh tiểu học, ông Dma Nath. “Cho phép hắn vào,” viên chức công dân nói, và bước vào là một thanh niên gầy gò, mặc chiếc áo khoác ôm sát bằng vải thô màu xám, quần bó, giày da bóng và đội chiếc mũ nhung đen nhỏ. Gò má gầy giật giật, đôi mắt láo liên không yên, bởi vì chàng thanh niên rõ ràng đang rất căng thẳng và không thoải mái, dù đang cố gắng ra vẻ tự nhiên, phóng khoáng.
“Có lẽ ngài đại nhân vẫn còn nhớ tôi,” anh ta nói bằng tiếng Anh, và Orde săm soi anh ta sắc sảo.
“Tôi thấy quen quen mặt cậu đấy. Cậu từng thuộc huyện Shershah phải không, khi tôi còn quản hạt ở đó?”
“Vâng, thưa ngài, bố tôi là thư ký ở Shershah, và ngài đại nhân đã trao cho tôi một phần thưởng khi tôi đứng đầu trong kỳ thi Trung học năm năm trước. Kể từ đó tôi vẫn tiếp tục theo đuổi việc học, và bây giờ tôi là sinh viên năm thứ hai tại Cao đẳng Truyền giáo—”
“Chắc chắn rồi: cậu là con trai của Kedar Nath—cậu bé từng nói mình thích địa lý hơn là chơi đùa hay kẹo đường, và tôi đã không tin cậu. Bố cậu dạo này thế nào rồi?”
“Bố tôi vẫn khỏe, và ông gửi lời chào kính cẩn đến ngài, nhưng hoàn cảnh của ông đang sa sút, và ông cũng đang gặp vận hạn.”
“Có vẻ cậu học được kha khá thành ngữ tiếng Anh ở Cao đẳng Truyền giáo nhỉ.”
“Vâng, thưa ngài, chúng là những thành ngữ tuyệt vời nhất, và bố tôi đã ra lệnh cho tôi nhờ ngài đại nhân nói giúp một vài câu với người đang kế nhiệm chiếc giày của ngài đại nhân—người mà bố tôi không xứng đáng để mở quai giày và chẳng hề biết gì về Giوسف; bởi vì mọi thứ ở Shershah bây giờ đã khác rồi, và bố tôi muốn được thăng chức.”
“Bố cậu là một người tốt, tôi sẽ làm những gì có thể cho ông ấy.”
Đúng lúc này, một bức điện tín được đưa tới tay Orde, người sau khi liếc qua liền nói rằng anh phải rời đi để gặp người bạn trẻ mà anh vừa giới thiệu với Pagett, “một thành viên của Hạ viện Anh, người muốn tìm hiểu về Ấn Độ.”
Orde vừa lui vào trong với bức điện tín thì Pagett liền bắt đầu:
“Có lẽ cậu có thể kể cho tôi nghe chút ít về phong trào Đại hội Quốc gia chứ?”
“Thưa ngài, đó là phong trào vĩ đại nhất của thời đại hiện đại, và là nơi tất cả những người có học thức như chúng tôi phải tham gia. Toàn bộ sinh viên của chúng tôi đều ủng hộ Đại hội.”
“Ngoại trừ, tôi đoán là, những người Hồi giáo và Thiên Chúa giáo chứ?” Pagett nói, nhanh nhạy áp dụng bài học vừa được chỉ dạy.
“Đó chỉ là một vài ngoại lệ nhỏ đối với quy luật chung toàn cầu.”
“Nhưng còn những người bên ngoài trường cao đẳng, tầng lớp lao động, nông dân; ví dụ như bố và mẹ cậu thì sao.”
“Mẹ tôi,” chàng thanh niên nói, với một nỗ lực thấy rõ để thốt lên từ đó, “chẳng có ý tưởng gì sft, và bố tôi không phải là nông dân, cũng chẳng phải tầng lớp lao động; ông thuộc đẳng cấp Kayeth; nhưng ông không có lợi thế được học đại học, và ông không biết nhiều về Đại hội. Đó là phong trào dành cho thanh niên có học—” nối liền tính từ và danh từ thành một dạng gạch nối bằng giọng nói.
“À, vâng,” Pagett nói, cảm thấy mình hơi chệch đường ray, “và những lợi ích mà các cậu mong đợi đạt được từ nó là gì?”
“Ồ, thưa ngài, mọi thứ. Nước Anh nợ sự vĩ đại của mình nhờ các thể chế Nghị viện, và chúng ta cũng sẽ ngay lập tức đạt được vị thế cao tương tự trong nấc thang các quốc gia. Thưa ngài, chúng tôi muốn có khoa học, nghệ thuật, các ngành sản xuất, các nhà máy công nghiệp, với động cơ hơi nước và các động lực khác cùng các cuộc họp công cộng và tranh luận. Chúng tôi đã có một câu lạc bộ tranh luận liên kết với trường cao đẳng và bầu ra một Ngài Chủ tịch. Thưa ngài, tiến bộ chắc chắn phải đến. Ngài cũng là một Nghị sĩ và tôn sùng Lord Ripon vĩ đại,” chàng thanh niên thở dốc nói, và đôi mắt đen bừng sáng khi cậu hoàn thành những câu nói không có dấu phẩy của mình.
“Chà,” Pagett lạnh lùng nói, “tôi chưa từng có ý định tôn sùng vị Lãnh chúa ấy, mặc dù tôi tin ông ấy là một người rất đáng kính, và tôi không chắc nước Anh nợ tất cả những thứ cậu vừa kể chỉ nhờ mỗi Hạ viện đâu. Cậu thấy đấy, anh bạn trẻ của tôi, sự phát triển của một quốc gia như chúng ta diễn ra chậm chạp, chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố, và nếu cậu đã đọc lịch sử một cách đúng đắn—”
“Thưa ngài. Tôi biết tất cả—tất cả! Cuộc chinh phạt của người Norman, Đại Hiến chương, Runnymede, Cải cách, nhà Tudor, nhà Stuart, ngài Milton và ngài Burke, và tôi đã đọc đôi chút về ngài Herbert Spencer cùng tác phẩm 'Suy vong của Đế chế La Mã' của Gibbon, 'Những bí mật của Triều đình' của Reynolds, và—”
Pagett cảm thấy như một kẻ vừa vô tình giật sợi dây của vòi hoa sen, và vội vàng chặn đứng cơn lũ thông tin bằng một câu hỏi rằng những bất bình cụ thể nào của người dân Ấn Độ nên được một hội đồng dân cử hướng sự chú ý tới đầu tiên.
Nhưng chàng thanh niên Dma Nath lại chậm chạp trong việc nêu cụ thể. Có rất nhiều, rất nhiều vấn đề đang đòi hỏi sự cân nhắc. Ngài Pagett có muốn nghe một hoặc hai ví dụ điển hình không. Việc Bãi bỏ Đạo luật Vũ khí cuối cùng cũng được xướng tên, và cậu sinh viên lần đầu tiên biết rằng giấy phép là bắt buộc trước khi một người Anh có thể mang theo súng ở Anh. Sau đó, người bản xứ Ấn Độ nên được phép trở thành Tình nguyện viên Bắn súng nếu họ muốn, và sự bình đẳng tuyệt đối giữa người phương Đông với người đồng hương châu Âu trong tình trạng dân sự nên được tuyên bố trên nguyên tắc, đồng thời Quân đội Ấn Độ nên được cắt giảm đáng kể. Tuy nhiên, cậu sinh viên hoàn toàn không chuẩn bị sẵn câu trả lời cho những câu hỏi ôn hòa nhất của ông Pagett về những điểm này, và cậu quay trở lại với những điều chung chung mơ hồ, khiến vị Nghị sĩ cảm thấy ấn tượng trước sự thô thiển trong quan điểm của cậu đến mức ông rất vui mừng khi Orde quay lại để nói lời tạm biệt với người bạn trẻ “rất thú vị” của mình.
“Anh nghĩ thế nào về Ấn Độ trẻ?” Orde hỏi.
“Kỳ lạ, rất kỳ lạ—và non nớt.”
“Và thế mà,” vị viên chức công dân đáp, “người ta khó mà không cảm thấy đồng cảm với cậu ta chỉ vì sự trẻ con thuần túy ấy. Những nhà hùng biện trẻ tuổi của Hội trường Oxford cũng đi đến những kết luận tương tự và chắc chắn cũng thể hiện sự nhiệt tình y hệt. Nếu có bất kỳ sự tương đồng chính trị nào giữa Ấn Độ và Anh quốc, nếu hàng ngàn chủng tộc của Đế quốc này chỉ là một, nếu thậm chí có bất kỳ cơ hội nào để họ học cách nói cùng một ngôn ngữ, tóm lại, nếu Ấn Độ là một xứ sở Không tưởng của phòng họp tranh luận, chứ không phải là một vùng đất thực sự, thì kiểu nói năng này có lẽ đáng để lắng nghe, nhưng tất cả đều dựa trên sự tương đồng sai lầm và sự thiếu hiểu biết về thực tế.”
“Nhưng cậu ta là người bản xứ và hiểu rõ thực tế cơ mà.”
“Cậu ta chỉ là một dạng học sinh trường Anh, nhưng đã cưới vợ được ba năm, là cha của hai đứa trẻ èo uột, và hiểu biết ít hơn hầu hết các học sinh trường Anh. Anh đã thấy tất cả những gì cậu ta là và biết rồi đấy, và những ý tưởng mà cậu ta tiếp thu đều trực tiếp đối lập với những niềm tin được ấp ủ sâu sắc nhất của đại đa số người dân.”
“Nhưng ý cậu ta khi nói mình là sinh viên của một trường cao đẳng truyền giáo là gì? Cậu ta là tín đồ Thiên Chúa giáo à?”
“Cậu ta nói thế nào thì nghĩa là thế ấy, và cậu ta không phải là tín đồ Thiên Chúa giáo, cũng chẳng bao giờ thành tín đồ cả. Những người tốt ở Mỹ, Scotland và Anh quốc—hầu hết những người chưa bao giờ dám mơ tưởng đến việc cho con cái họ học đại học—đang phải thắt lưng buộc bụng để ban phát nó một cách vô ích cho những thanh niên Ấn Độ. Kế hoạch của họ là một cuộc tấn công ngầm, quanh co vào chủ nghĩa ngoại giáo; với lý thuyết rằng cùng với lớp vỏ bọc đường của giáo dục thế tục, dẫn đến bằng cấp Đại học, viên thuốc giáo dục đạo đức hoặc tôn giáo có thể được dỗ dành trôi xuống cổ họng ngoại giáo.”
“Nhưng nó có thành công không; họ có cải đạo được ai không?”
“Họ chẳng cải đạo được ai cả, bởi vì kẻ phương Đông ranh mãnh nuốt mất lớp vỏ đường và nhả ra viên thuốc; nhưng bản thân tấm gương về những cuộc đời trong sạch, công chính và kính Chúa của các hiệu trưởng và giáo sư—những con người cực kỳ xuất sắc và tận tụy—chắc chắn mang lại một giá trị đạo đức nhất định. Tuy nhiên, như Lord Lansdowne đã chỉ ra cách đây không lâu, thị trường đang bị bão hòa một cách nguy hiểm bởi những cử nhân tốt nghiệp từ các trường Đại học của chúng ta, những người đang tìm kiếm việc làm trong bộ máy hành chính. Một số lượng khổng lồ đã được tuyển dụng, nhưng năm này qua năm khác, các cối xay cao đẳng vẫn nghiền ra những danh sách thanh niên ngày càng đông đúc, những kẻ bị định sẵn là thất bại và thất vọng, trong khi đó, các ngành nghề thủ công, chế tạo và nghệ thuật công nghiệp lại bị bỏ bê, và trên thực tế bị coi thường bởi những quan lại văn sỹ mới nổi của chúng ta.”
“Nhưng người bạn trẻ của chúng ta nói rằng cậu ta muốn có động cơ hơi nước và nhà máy cơ mà,” Pagett nói.
“Vâng, cậu ta muốn điều hành những mối quan tâm đó. Cậu ta muốn bắt đầu từ trên đỉnh, bởi vì lao động chân tay bị coi là mất mặt, và cậu ta sẽ không bao giờ làm vấy bẩn đôi tay mình bằng thời gian học nghề mà các kiến trúc sư, kỹ sư và nhà sản xuất của nước Anh phải trải qua một cách vui vẻ; và cậu ta sẽ tá hỏa khi biết rằng những cái tên hàng đầu trong doanh nghiệp công nghiệp ở Anh thuộc về một hoặc hai thế hệ trước, hoặc hiện đang thuộc về những người từng lao động bằng chính đôi tay của họ. Và, dẫu cho cậu ta có nói năng trôi chảy về các nhà sản xuất, cậu ta vẫn từ chối nhìn nhận rằng nhà sản xuất Ấn Độ của tương lai chính là người thợ bị khinh bỉ của hiện tại. Ví dụ như, vài tuần trước, người ta đề xuất rằng một đô thị nào đó ở tỉnh này nên thành lập một trường kỹ thuật sơ cấp cho con em công nhân. Áp lực phản đối kế hoạch đó xuất phát từ một biện sư—người nợ tất cả những gì mình có nhờ một nền giáo dục đại học được ban phát miễn phí bởi Chính phủ và các tổ chức truyền giáo. Anh sẽ tưởng tượng như có một vị hào trưởng phe Bảo thủ cũ kỹ nào đó từ thế hệ trước đang cất lời. 'Những người này,' hắn ta nói, 'không cần giáo dục, bởi vì họ học nghề từ cha mình, và việc dạy cho con của một thợ thủ công những yếu tố cơ bản về toán học và khoa học vật chất sẽ mang lại cho cậu ta những ý tưởng vượt quá công việc của mình. Họ phải được giữ đúng vị trí, và thật hão huyền khi tưởng tượng rằng có bất kỳ khoa học nào trong công việc gỗ hay sắt.' Và hắn ta đã đạt được mục đích. Nhưng người thợ thủ công Ấn Độ sẽ vươn lên trong thang bậc xã hội bất chấp tầng lớp văn sỹ mới nổi đó.”
“Ở nước Anh, chúng ta hầu như chưa nhận thức được rằng có một tầng lớp công nghiệp ở đất nước này, tuy nhiên, tôi cho rằng, tấm gương của những người như Edwards chẳng hạn, chắc chắn sẽ có tác động,” Pagett trầm ngâm nói.
“Việc anh không biết nhiều về nó là điều hoàn toàn tự nhiên, bởi vì có rất ít nguồn thông tin. Ấn Độ trong chuyện này, cũng như trong các khía cạnh khác, giống như một cuốn sổ cái được giữ gìn tồi—không được ghi chép cập nhật. Và những người như Edwards, trên thực tế, là những nhà truyền giáo, những người bằng cả lời giảng dạy lẫn tấm gương đang truyền dạy nhiều bài học hơn những gì họ biết. Tuy nhiên, chỉ có một số ít trong số đông đảo cấp dưới của họ có vẻ quan tâm đến việc cố gắng noi theo họ, và hướng tới sự thăng tiến cá nhân; phần còn lại chìm nghỉm vào cái rãnh đẳng cấp cổ xưa của Ấn Độ.”
“Ý anh thế nào?” Pagett hỏi.
“Chà, người ta thấy rằng những công nhân đường sắt và nhà máy mới—thợ lắp ráp, thợ rèn, tài xế đầu máy và những người khác—đang bắt đầu hình thành các đẳng cấp gia truyền riêng biệt. Anh có thể nhận thấy điều này ở Jamalpur thuộc Bengal, một trong những trung tâm đường sắt lâu đời nhất; và ở những nơi khác, cũng như trong các ngành công nghiệp khác, họ đang tuân theo quy luật bất di bất dịch tương tự của Ấn Độ.”
“Điều đó có nghĩa là gì?” Pagett gặng hỏi.
“Nó có nghĩa là thói quen bám rễ của người dân là tụ tập thành các nhóm gia đình nhỏ tự cung tự cấp, khép kín, không có suy nghĩ hay quan tâm đến bất kỳ lợi ích nào ngoài lợi ích của chính họ—một thói quen hầu như không tương thích với sự chấp nhận đúng đắn nguyên tắc bầu cử.”
“Tuy nhiên anh phải thừa nhận rằng, Orde, dù người bạn trẻ của chúng ta không thể giải thích được niềm tin bên trong cậu ta, thì quân đội Ấn Độ của các anh vẫn quá lớn.”
“Chẳng lớn chút nào so với mục đích chính của nó. Và, xét theo một vấn đề phụ, có một số thiểu số hùng mạnh gồm những con người chiến đấu mà một Chính phủ châu Á buộc phải cân nhắc lợi ích. Vũ khí cũng là một phương tiện sinh kế giống như việc làm dân sự dưới quyền Chính phủ và pháp luật. Và sẽ là một sức ép nặng nề đối với những lưỡi lê Anh quốc khi phải kìm giữ người Sikh, Jat, Bilochi, Rohilla, Rajput, Bhil, Dogra, Pathan và Gurkha để họ tuân theo các quyết định của một số đông đa số đối lập với lợi ích của họ. Hãy bỏ mặc 'số đông đa số' đó cho chính nó mà không có những lưỡi lê Anh—một bầy cừu cũng có hy vọng quản lý một bầy chó chăn cừu hợp lý ngang ngửa thế thôi.”
“Lời phàn nàn này về sự phát triển thái quá của quân đội tương tự như một tranh chấp khác của phe Đại hội. Họ phản đối việc biển thủ toàn bộ số tiền thu được từ các loại thuế bổ sung như một Quỹ Bảo hiểm Nạn đói vào các mục đích khác. Chắc anh phải biết rằng Quỹ Nạn đói đặc biệt này đều đã được chi tiêu cho các con đường biên giới, hệ thống phòng thủ và các đề án đường sắt chiến lược như một biện pháp bảo vệ chống lại nước Nga.”
“Nhưng chưa bao giờ có một quỹ nạn đói đặc biệt nào được gây quỹ bằng thuế đặc biệt và cất giữ như trong một chiếc hộp cả. Không một nhà quản lý sane nào lại mơ tưởng đến một điều như thế. Trong thời kỳ thịnh vượng, một bộ trưởng tài chính, vui mừng với một khoản thặng dư, đã đề xuất phân bổ hàng năm một triệu rưỡi cho việc xây dựng đường sắt và kênh rồng để bảo vệ các huyện dễ bị thiếu hụt, và để giảm bớt các khoản vay hàng năm cho các công trình công cộng. Nhưng thời thế không phải lúc nào cũng thịnh vượng, và bộ trưởng tài chính phải lựa chọn xem ông sẽ dẹp bỏ kế hoạch bảo hiểm trong một năm hay áp dụng thuế mới. Khi một người nông dân không có được khoản tiền thặng dư nhỏ mà anh ta hy vọng để mua một chiếc xe đẩy mới và đào rãnh một góc ruộng trũng, anh không buộc tội anh ta biển thủ, nếu anh ta chi tiêu những gì mình có vào công việc cần thiết cho phần còn lại của nông trại.”
Tiếng móng ngựa lộc cộc vang lên, và Orde ngẩng lên với vẻ bực dọc, nhưng vầng trán anh dãn ra khi một kỵ sĩ dừng lại dưới hiên nhà.
“Chào, Orde! Ghé qua để hỏi xem anh có đến chơi polo vào thứ Ba tới không: bọn tôi đang rất cần anh giúp để đánh bại đội Krab Bokhar đấy.”
Orde giải thích rằng anh phải đi ra Huyện, và trong lúc vị khách phàn nàn rằng mặc dù những người giỏi không chịu chơi, bọn gà mờ thì lúc nào cũng hăng hái, và phe anh ta có lẽ sẽ thua trận, Pagett đứng dậy để ngắm nghía con ngựa của hắn ta, một con ngựa cái Bilochi màu đỏ, ướt đẫm mồ hôi với đôi tai cong uốn lượn kỳ lạ hình cây đàn lia. “Hoàn toàn là một cô nàng thuần chủng ở mọi khía cạnh khác,” vị Nghị sĩ nói, và Orde giới thiệu ông Reginald Burke, Quản lý Ngân hàng Siad và Sialkote với bạn mình.
“Vâng, nó tốt như bất kỳ con nào sinh ra trên đời, và nó là giống cái duy nhất tôi sở hữu nên kết quả là bị chiều hư mất, phải không cưng?” Burke vừa nói vừa vỗ nhẹ vào chiếc cổ óng ả của con ngựa cái khi nó lùi lại và lồng lên.
“Ông Pagett,” Orde nói, “đang hỏi tôi về Đại hội. Ý kiến của anh thế nào?” Burke quay sang vị Nghị sĩ với một nụ cười thẳng thắn.
“Chà, nếu mọi thứ đều giống nhau đối với ngài, thưa ngài, tôi xin nói là Tiệt trùng Đại hội đi, nhưng ngặt nỗi tôi không phải là chính trị gia, mà chỉ là một người làm kinh doanh.”
“Anh thấy đó là một chủ đề tẻ nhạt à?”
“Vâng, nó hoàn toàn là thế, và còn tệ hơn thế nữa, bởi vì kiểu kích động này chẳng có gì là lành mạnh cho đất nước cả.”
“Ý anh là sao?”
“Sẽ là một việc dài dòng nếu giải thích, và con Sara đây thì không chịu đứng yên, nhưng ngài biết vốn liếng nhạy cảm thế nào đấy, và các nhà đầu tư rụt rè ra sao. Tất cả thứ vớ vẩn này có lẽ sẽ làm họ hoảng sợ, và chúng ta không thể đủ khả năng để làm họ hoảng sợ. Những hành khách trên một con tàu Đại dương không cảm thấy được trấn an khi tàu bị dừng lại và họ nghe thấy tiếng búa của thợ máy đang cọ rửa động cơ bên dưới. Con tàu Noah cũ kỹ vẫn đang chạy ngon lành như thế và chỉ cần sự yên tĩnh cùng không gian để di chuyển. Đó là tâm tư của tôi, và của một số người khác phải làm ăn với tiền bạc và kinh doanh.”
“Vậy anh là một người ủng hộ kiên định từ đầu đến cuối cho Chính phủ như hiện tại.”
“Chà, không hẳn! Chính phủ Ấn Độ quá ư rụt rè với tiền bạc của mình—giống như một mụ dì già độc thân của tôi—lúc nào cũng lo sợ về các khoản đầu tư của mình. Họ không chi đủ một nửa cho đường sắt chẳng hạn, và họ chậm chạp một cách tổng thể, và đáng lẽ phải bị thúc ép để đứng dậy trong mọi vấn đề liên quan đến việc khuyến khích doanh nghiệp tư nhân, và dỗ dành đưa ra sử dụng hàng triệu vốn đang nằm ngủ quên trong nước.”
Con ngựa cái đang nhảy múa vì thiếu kiên nhẫn, và Burke rõ ràng đang sốt sắng muốn chuồn đi, thế là mấy người đàn ông nói lời tạm biệt với hắn.
“Ai là người bạn hào phóng vừa lên án cả Đại hội lẫn Chính phủ trong một hơi thở vậy?” Pagett hỏi với một nụ cười đầy thích thú.
“Lúc này thì hắn là Reggie Burke, cuồng polo hơn bất cứ thứ gì trên đời, nhưng nếu ngày mai anh đến Ngân hàng Sind và Sialkote, anh sẽ thấy ông Reginald Burke là một nhà kinh doanh rất có năng lực, được biết đến và yêu mến bởi một cử tri đoàn khổng lồ ở cả phía Bắc và phía Nam của nơi này.”
“Anh có nghĩ rằng hắn đúng về sự thiếu tinh thần doanh nghiệp của Chính phủ không?”
“Tôi ngần ngại không dám khẳng định. Tốt hơn là nên tham khảo ý kiến của các thương gia và phòng thương mại ở Cawnpore, Madras, Bombay và Calcutta. Nhưng mặc dù các cơ quan này muốn, như Reggie nói, làm cho Chính phủ phải đứng dậy, thì một cân nhắc cơ bản trong việc quản lý một đất nước như Ấn Độ—nơi phải được điều hành vì lợi ích của đại đa số người dân—là những lời khuyên của những kẻ đổ xô đến đây vì mục đích kiếm tiền phải được cân nhắc một cách sáng suốt chứ không để lấn át phần còn lại. Họ là những vị khách được chào đón ở đây, như một điều tất yếu, nhưng người ta thấy tốt nhất là nên kìm hãm ảnh hưởng của họ. Do đó, quyền lợi của công nhân đồn điền, công nhân nhà máy và những người tương tự đã được bảo vệ, và nhà tư bản háo hức tiến lên không phải lúc nào cũng nhìn nhận hành động của Chính phủ với sự ưu ái. Hoàn toàn có thể hình dung được rằng dưới một hệ thống bầu cử, các cộng đồng thương mại của các thị trấn lớn có thể tìm ra phương tiện để đảm bảo đa số trong các vấn đề lao động và tài chính.”
“Ít ra họ cũng sẽ hành động với sự thông minh và cân nhắc.”
“Thông minh, vâng; nhưng còn về sự cân nhắc, ai vào lúc này lại là kẻ cay đắng nhất phẫn nộ trước sự quan tâm ân cần của Lancashire đối với phúc lợi và sự bảo vệ của công nhân nhà máy Ấn Độ? Các nhà tư bản Anh và bản xứ đang điều hành các nhà máy bông và xưởng sản xuất.”
“Nhưng sự quan tâm của Lancashire trong vấn đề này hoàn toàn không phải là vô tư đúng không?”
“Đó không phải là việc của tôi để nói. Tôi chỉ nêu ra một ví dụ về việc một lợi ích thương mại hùng mạnh có thể cản trở một Chính phủ tập trung trước hết vào các lợi ích lớn lao hơn của nhân loại như thế nào.”
Orde ngắt lời để lắng nghe một chút. “Có bác sĩ Lathrop đang nói chuyện với vợ tôi ở phòng khách,” anh nói.
“Chắc là không phải; đó là giọng phụ nữ, và nếu tai tôi không lừa tôi, thì là người Mỹ.”
“Chính xác, Tiến sĩ Eva McCreery Lathrop, giám đốc Bệnh viện Phụ sản mới ở đây, và cũng là một người tốt bụng. Chào buổi sáng, Bác sĩ,” anh nói, khi một bóng dáng uyển chuyển bước ra hiên nhà, “trông cô có vẻ gặp rắc rối. Tôi hy vọng bà nhà tôi đã có thể giúp cô.”
“Vợ anh thực sự rất tử tế và tốt bụng, lúc nào gặp rắc rối tôi cũng tìm đến cô ấy nhưng tôi e rằng mình cần nhiều hơn là sự an ủi.”
“Cô làm việc quá sức và tự vắt kiệt sức mình,” Orde ân cần nói. “Để tôi giới thiệu bạn tôi, ông Pagett, vừa từ quê nhà sang và rất muốn tìm hiểu về Ấn Độ của anh ấy. Cô có thể kể cho anh ấy nghe đôi chút về nửa quan trọng hơn mà một gã đàn ông thuần túy biết quá ít.”
“Có lẽ tôi có thể nếu tôi còn chút tâm trạng nào để làm điều đó, nhưng tôi đang gặp rắc rối, tôi vừa mất một ca bệnh, một ca đang tiến triển rất tốt, hoàn toàn chẳng vì lý do gì ngoài sự lơ đễnh của một y tá mà tôi từng bắt đầu tin tưởng. Và khi tôi chỉ góp ý một chút xíu về suy nghĩ của mình, cô ta liền đổ sụp xuống sàn trong một đống nhầy nhụa nức nở. Thật là vô vọng.”
Những người đàn ông im lặng, bởi vì đôi mắt xanh của nữ bác sĩ đang mờ đục. Lấy lại bình tĩnh, cô ngẩng lên với một nụ cười nửa buồn nửa hài hước, “Và tôi cũng đang ở trong một đống nhầy nhụa nức nở đây này; nhưng khía cạnh nào của đời sống Ấn Độ mà các anh đặc biệt quan tâm thế, thưa ngài?”
“Ông Pagett dự định nghiên cứu khía cạnh chính trị của mọi việc và khả năng ban phát các thể chế bầu cử cho người dân.”
“Chẳng lẽ việc ban phát những chiếc cổ áo ren mũi kim cho họ lại không có mục đích tương đương sao? Họ cần nhiều thứ khẩn cấp hơn là những lá phiếu. Tại sao nó lại giống như việc cho một viên thuốc bánh mì để chữa cái chân gãy vậy.”
“Ờ—tôi không theo kịp lắm,” Pagett bứt rứt nói.
“Chà, vấn đề của đất nước này hoàn toàn không phải là chính trị, mà là một sự vướng mắc toàn diện của những tệ nạn và sự thối nát về thể chất, xã hội và đạo đức, tất cả đều ít nhiều do sự đối xử phi tự nhiên đối với phụ nữ. Anh không thể hái vả từ cây ké, và chừng nào hệ thống kết hôn từ thủa thiếu thời, lệnh cấm tái giá của góa phụ, việc giam cầm suốt đời các bà vợ và người mẹ trong một chốn lao ngục còn tệ hơn cả trừng phạt hình sự, và việc tước đoạt khỏi họ bất kỳ hình thức giáo dục hay đối xử nào như những con người có lý trí vẫn tiếp tục, thì đất nước này không thể tiến lên lấy một bước. Một nửa trong số đó đã chết về mặt đạo đức, và còn tệ hơn cả chết, và đó chính là nửa mà chúng ta có quyền mong đợi những xung lực tốt đẹp nhất. Vấn đề nằm ngay ở đây này, chứ không phải ở bất kỳ cân nhắc chính trị nào cả.”
“Nhưng họ kết hôn sớm thế cơ à?” Pagett mơ hồ hỏi.
“Độ tuổi trung bình là bảy, nhưng hàng ngàn người còn kết hôn sớm hơn thế nữa. Một kết quả là những cô bé mười hai, mười ba tuổi phải gánh chịu gánh nặng làm vợ và làm mẹ, và đúng như dự đoán, tỷ lệ tử vong cho cả mẹ lẫn con là vô cùng khủng khiếp. Nghèo đói, bất hạnh gia đình và tình trạng sức khỏe kém chỉ là một vài trong số những hậu quả đó. Sau đó, khi—như thường xảy ra—chồng trẻ chết yểu, người góa phụ bị kết án một cái chết còn tồi tệ hơn. Cô ấy không được tái giá, phải sống một cuộc đời cô lập và khinh miệt, một cuộc đời phi tự nhiên đến mức đôi khi cô ấy thà chọn cái chết; thường xuyên hơn là cô ấy sa ngã. Ở Anh, các anh không biết những từ như 'kết hôn từ thủa thiếu thời', 'vợ trẻ con', 'mẹ thiếu nữ' và 'góa phụ trinh nguyên' có nghĩa là gì; nhưng ở đây chúng mang những nỗi kinh hoàng không thể thốt nên lời.”
“Chà, nhưng phe chính trị tiên tiến ở đây chắc chắn sẽ coi việc vận động cho các cải cách xã hội cũng như cải cách chính trị là công việc của họ chứ,” Pagett nói.
“Chắc chắn là họ sẽ không bao giờ làm thế đâu,” nữ bác sĩ nhấn mạnh nói. “Tôi ước mình có thể làm anh hiểu được. Tại sao, ngay cả đối với các quỹ dành cho tổ chức hỗ trợ y tế cho phụ nữ Ấn Độ của Nữ hầu tước Dufferin, người ta đã viết trên báo in và nói trong các bài phát biểu rằng chúng sẽ được sử dụng tốt hơn cho nhiều học bổng đại học hơn cho nam giới. Và trong tất cả các bài nói chuyện của phe tiên tiến—Chúa tha thứ cho họ—và trong tất cả các chương trình của họ, họ cẩn thận tránh né tất cả những chủ đề như thế. Họ sẽ nói về việc bảo vệ con bò, bởi vì đó là một thứ mê tín cổ xưa—tất cả bọn họ đều có thể hiểu điều đó; nhưng việc bảo vệ phụ nữ lại là một ý tưởng mới mẻ và nguy hiểm.” Cô bộc phát quay sang Pagett:
“Anh là một thành viên của Nghị viện Anh. Anh không thể làm gì được sao? Nền móng cuộc sống của họ đã thối rữa—hoàn toàn và thú tính thối rữa. Tôi có thể kể cho vợ anh nghe những điều mà tôi không thể kể cho anh. Tôi biết đời sống nội tâm thuộc về người bản xứ, và tôi chẳng biết gì khác nữa; và hãy tin tôi đi, anh có thể cũng cố gắng trồng hoa cúc vàng trong một cái hố nấm còn hơn là làm nên trò trống gì từ một dân tộc được sinh ra và nuôi dưỡng như thế này—những thứ này. Đàn ông nói về quyền và đặc quyền của họ. Tôi đã tận mắt thấy những người phụ nữ sinh ra chính những gã đàn ông này, và một lần nữa—xin Chúa tha thứ cho những gã đàn ông ấy!”
Đôi mắt Pagett mở trừng trừng với sự kinh ngạc tột độ. Tiến sĩ Lathrop bồng bột đứng dậy.
“Tôi phải đi giảng bài đây,” cô nói, “và tôi rất tiếc vì không thể cho anh xem các bệnh viện của mình; nhưng tốt hơn là anh nên tin rằng, thưa ngài, nó cần thiết cho Ấn Độ hơn tất cả các cuộc bầu cử trên cõi đời này.”
“Đó là một phụ nữ có sứ mệnh, không lầm đi đâu được,” Pagett nói sau một khoảng lặng.
“Vâng; cô ấy tin tưởng vào công việc của mình, và tôi cũng vậy,” Orde nói. “Tôi có một ý niệm rằng cuối cùng người ta sẽ nhận ra công việc hữu ích nhất được thực hiện cho Ấn Độ trong thế hệ này chính là nỗ lực của Lady Dufferin trong việc thu hút sự chú ý—công việc gì thế không biết, ngay cả với danh tiếng lẫy lừng của chồng bà để làm hậu thuẫn—đến các nhu cầu của phụ nữ ở đây. Về cơ bản, các thói quen và niềm tin bản xứ là một âm mưu có tổ chức chống lại các quy luật sức khỏe và cuộc sống hạnh phúc—nhưng hiện nay đã có một chút hy vọng đang ló dạng.”
“Thế anh giải thích thế nào về sự thờ ơ chung đó?”
“Tôi cho rằng nó một phần là do chủ nghĩa định mệnh của họ và sự dửng dưng tột độ đối với mọi đau khổ của con người. Anh tưởng tượng xem tỉnh Punjab vĩ đại với hơn hai mươi triệu dân và nửa tá thị trấn giàu có đã đóng góp bao nhiêu cho việc duy trì các phòng khám chữa bệnh dân sự vào năm ngoái? Khoảng bảy nghìn rupee.”
“Đó là bảy trăm bảng,” Pagett nhanh chóng nói.
“Tôi ước gì được thế,” Orde đáp; “nhưng dù sao đi nữa, đó là một số tiền thiếu hụt một cách vô lý, và cho thấy một trong những góc khuất trống rỗng của tính cách phương Đông.”
Pagett im lặng trong một thời gian dài. Vấn đề đau đớn trực tiếp và cá nhân không nằm trong phạm vi nghiên cứu của ông. Ông thích thảo luận về những vấn đề trọng đại hơn của luật pháp và tự nhủ: “Họ sẽ làm tốt hơn sau này.” Sau đó, với một sự bộc phát, quay trở lại suy nghĩ đầu tiên:
“Nhưng, Orde thân mến của tôi, nếu đó chỉ là một phong trào giai cấp mang tính chất địa phương và nhất thời, thì anh giải thích thế nào về việc Bradlaugh, ít ra cũng là một người có óc phán xét, lại đứng ra ủng hộ nó?”
“Tôi chẳng biết gì về nhà vô địch của nhóm Bà-la-môn Mới ngoại trừ những gì tôi thấy trên báo chí. Tôi đoán có một điều gì đó rất cám dỗ khi được hàng loạt đám đông tung hô là đại diện cho nguyện vọng của hai trăm năm mươi triệu người. Một kẻ như thế nhìn 'xuyên qua tất cả tiếng gầm thét và những vòng hoa', và không phản ánh rằng đó là một góc nhìn sai lệch, thực tế là che giấu một Ấn Độ phức tạp và đa dạng thực sự khỏi tầm mắt của hắn. Người ta khó lòng mong đợi hắn phân biệt được tham vọng của một phe thiểu số mới nổi với những nhu cầu thực sự của những người dân mà hắn chẳng biết gì. Nhưng thật kỳ lạ khi một kẻ tự xưng là người Cấp tiến lại trở thành người bảo hộ được chọn lựa của một phong trào vốn có mục đích hồi sinh một sự bạo tàn cổ xưa. Cho thấy ngay cả chủ nghĩa Cấp tiến cũng có thể rơi vào những rãnh học thuật và bỏ lỡ những sự thật cốt lõi của tín điều chính mình. Tin tôi đi, Pagett, để đối phó với Ấn Độ, anh cần kiến thức trực tiếp và kinh nghiệm. Tôi ước gì hắn ta đến và sống ở đây tầm một hoặc hai năm.”
“Đây chẳng phải là một kiểu tranh luận hướng thẳng vào cá nhân người đối thoại sao?”
“Không thể tránh khỏi trong một trường hợp như thế này. Thậm chí, tôi không chắc là anh có nên đi xa hơn để cân nhắc toàn bộ tính cách, phẩm chất và sự giáo dục của gã đó hay không. Anh phải thừa nhận rằng sự tự mãn hoành tráng khi hắn tung ra bản Hiến pháp nhỏ khéo léo của mình dành cho Ấn Độ đã cho thấy sự thiếu hụt trí tưởng tượng và khiếu hài hước đến kỳ lạ.”
“Không, tôi không hoàn toàn thừa nhận điều đó,” Pagett nói.
“Chà, anh quen hắn còn tôi thì không, nhưng đó là cảm nhận của một kẻ lạ mặt.” Anh xoay gót và đi đi lại lại trên hiên nhà với vẻ trầm ngâm. “Và suy cho cùng, gánh nặng của công việc lao động thực tế, hằng ngày, không lãng mạn lại đổ lên đôi vai của những con người ngoài này, chứ không phải trên vai hắn. Hắn tận hưởng mọi đặc quyền của việc đưa ra khuyến nghị mà không phải chịu trách nhiệm, và chúng ta—chà, có lẽ, khi anh đã nhìn ngắm Ấn Độ thêm một chút nữa, anh sẽ hiểu. Đầu tiên hết, tỷ lệ tử vong của chúng tôi cao gấp năm lần của anh—tôi đang nói thay cho tầng lớp quan liêu tàn nhẫn—và chúng tôi làm việc trên đống đổ nát của những thành phố đã tàn lụi và các nền văn minh kiệt quệ, giữa những bộ xương của người chết. Trong trường hợp các cuộc họp Đại hội, sự thật đáng chú ý duy nhất là những vị tư tế đứng bên bệ thờ là người Anh, chứ không phải Phật tử, Kỳ na giáo hay Bà-la-môn, và toàn bộ sự việc là một sự dàn dựng của người Anh được duy trì sự sống bởi nỗ lực của các ông Hume, Eardley, Norton và Digby.”
“Ý anh muốn nói, đó không phải là một phong trào tự phát à?”
“Phong trào nào từng tự phát theo bất kỳ nghĩa thực sự nào của từ đó cơ chứ? Phong trào này có vẻ giả tạo hơn bình thường. Anh có vẻ biết rất nhiều về nó; hãy thử kiểm chứng nó bằng hòn đá thử vàng của các khoản đóng góp, một tiêu chí thô thiển nhưng khá đáng tin cậy, và hầu như chẳng có chút sắc thái tiền bạc nào trong đó cả. Các đại biểu viết thư từ Anh quốc kêu ca rằng họ bị thâm hụt tiền cho các chi phí hoạt động, vé tàu và văn phòng phẩm—những thứ bìa cứng và giàn giáo đơn thuần của cái màn trình diễn của họ. Trên thực tế, nó đang sụp đổ vì sự thiếu hụt tài chính thuần túy.”
“Nhưng anh không thể phủ nhận rằng người dân Ấn Độ, những người có lẽ quá nghèo để đóng góp, đang bị lay động về mặt tinh thần và đạo đức bởi phong trào này,” Pagett khăng khăng.
“Đó chính xác là điều tôi phủ nhận. Phía bản xứ của phong trào là tác phẩm của một tầng lớp hạn chế, một thiểu số nhỏ bé như Lord Dufferin từng miêu tả, khi so sánh với người dân thực sự, nhưng vẫn là một tầng lớp rất thú vị, xét thấy nó là sản phẩm do chính chúng ta tạo ra. Nó bao gồm hầu như hoàn toàn những người thuộc đẳng cấp văn sỹ hoặc thư ký đã nhận được nền giáo dục tiếng Anh.”
“Chắc chắn đó là một tầng lớp rất quan trọng. Các thành viên của nó phải là những nhà lãnh đạo được sắc phong của tư tưởng quần chúng.”
“Ở bất kỳ nơi nào khác họ có thể là lãnh đạo, nhưng họ không có chút trọng lượng xã hội nào ở đây cả.”
Pagett cười lớn. “Đó là một cách diễn đạt mang tính châm ngôn đấy, Orde.”
“Phải thế không? Hãy xem nhé,” Phó Cao ủy Amara nói, bước sải dài ra ánh nắng hướng về một người làm vườn nửa cởi trần đang bỏ hoa hồng vào chậu. Anh cầm lấy chiếc cuốc của gã và đi về phía một bờ đất bị nước mưa xói mòn ở cuối khu vườn.
“Lại đây, Pagett,” anh nói, và bổ chiếc cuốc xuống lớp đất khô nứt dưới ánh nắng. Sau ba nhát cuốc, một nửa bộ xương khua lách cách lăn ra từ dưới lưỡi cuốc, nằm gọn dưới chân Pagett trong một đống xương lộn xộn khó coi. Vị Nghị sĩ lùi lại.
“Nhà của chúng ta được xây trên các nghĩa trang,” Orde nói. “Có hàng chục ngàn ngôi mộ trong bán kính mười dặm.”
Pagett đăm đăm nhìn hộp sọ với nỗi kinh hoàng đầy mê hoặc của một kẻ có rất ít liên hệ với người chết. “Ấn Độ là một nơi rất kỳ lạ,” ông ta nói sau một khoảng lặng.
“Hả? Anh sẽ tường tận mọi thứ về nó trong ba tháng nữa thôi. Vào ăn trưa nào,” Orde nói.