Hãy nới lỏng dây cương, thả lỏng gót chân hững hờ.
Nhưng rồi sẽ có một ngày, dẫu hiếm hoi,
Khi con ngựa tơ buộc phải học cách cảm nhận
Cái quất của roi, cái xiết của hàm thiếc,
Và vết châm của chiếc cựa giày.
—Life's Handicap.
Đây không hẳn là một câu chuyện. Đây là một Tờ Khải; và tôi vô cùng tự hào về nó. Làm ra một Tờ Khải quả là một kỳ công.
Mỗi người đều có quyền giữ quan điểm tôn giáo của riêng mình; nhưng không ai—nhất là một kẻ mới vào nghề—có quyền ép buộc những điều đó vào họng người khác. Chính quyền thỉnh thoảng vẫn cử sang những viên chức kỳ quặc; nhưng McGoggin là kẻ lạ lùng nhất từng bị tống sang đây từ trước tới nay. Cậu ta thông minh—thông minh một cách xuất chúng—nhưng sự thông minh ấy lại phát tiết sai hướng. Thay vì tập trung nghiên cứu tiếng bản địa, cậu ta lại đọc một vài cuốn sách do một kẻ tên là Comte, hình như thế, rồi một kẻ tên là Spencer, và một Giáo sư Clifford viết. [Bạn sẽ tìm thấy những cuốn sách này trong Thư viện.] Chúng mổ xẻ nội tâm con người theo nhãn quan của những kẻ không có dạ dày. Không có lệnh cấm nào ngăn cậu ta đọc chúng cả; đáng lẽ mẹ cậu ta nên đánh cho cậu ta vài roi.
Chúng lên men trong đầu cậu ta, và cậu ta đến Ấn Độ với một thứ tôn giáo viển vông vượt lên trên cả công việc. Đó chẳng phải là một tín điều gì to tát. Nó chỉ chứng minh rằng con người không có linh hồn, rằng chẳng có Thượng đế hay thế giới bên kia, và rằng bạn cứ phải lần mò sống qua ngày sao cho có lợi cho Nhân loại mà thôi.
Một trong những giáo điều phụ của nó hình như là việc tuân lệnh còn tội lỗi hơn cả việc ra lệnh. Ít ra thì McGoggin nói thế; nhưng tôi nghi ngờ rằng cậu ta đã đọc lệch những cuốn sách vỡ lòng của mình.
Tôi không hề có ý chê bai tín điều này. Nó được bịa ra ở Luân Đôn, nơi chẳng có gì ngoài máy móc, nhựa đường và các công trình xây dựng—tất cả đều bị bao bọc trong những màn sương mù. Đương nhiên, con người ở đó dần dà nghĩ rằng chẳng có ai cao quý hơn bản thân mình, và rằng Hội đồng Công trình Thủ đô đã tạo ra vạn vật. Nhưng ở đất nước này, nơi bạn thực sự nhìn thấy con người—những con người thô mộc, da nâu, trần trụi—với bầu trời thiêu đốt ngay trên đầu, và dưới chân chỉ là mảnh đất cằn cỗi đã qua tay biết bao kẻ xới cào, thì quan niệm ấy tự khắc phai mờ, và hầu hết mọi người đều quay về với những chân lý giản dị hơn. Cuộc sống ở Ấn Độ không đủ dài để ta lãng phí vào việc chứng minh rằng chẳng có ai đứng đầu bộ máy điều hành cả.
Lý do là thế này. Phó Toàn quyền đứng trên Phụ tá, Ủy viên đứng trên Phó Toàn quyền, Phó Thống đốc đứng trên Ủy viên, và Toàn quyền đứng trên cả bốn vị kia, dưới quyền chỉ đạo của Bộ trưởng Bộ Ấn Độ, kẻ chịu trách nhiệm trước Nữ hoàng. Nếu Nữ hoàng không phải chịu trách nhiệm trước Đấng Tạo hóa của mình—nếu chẳng có Đấng Tạo hóa nào để bà phải chịu trách nhiệm—thức hệ cai trị của chúng ta chắc chắn phải sai lầm. Điều đó hiển nhiên là bất khả. Ở Chính quốc, người ta có thể được tha thứ. Họ bị giam cầm trong bốn bức tường quá lâu nên đâm ra “ngựa chứng” về mặt trí tuệ. Khi bạn dắt một con ngựa vừa béo vừa “chứng” đi tập luyện, nó sẽ sùi bọt mép và dãi dượi bám đầy hàm thiếc khiến bạn chẳng thể thấy nổi tai ngựa.
Nhưng hàm thiếc vẫn nằm ở đó. Ở Ấn Độ, người ta không nổi chứng như thế. Khí hậu và công việc không cho phép ai đem những từ ngữ ra để xếp hình chơi trò trẻ con.
Nếu McGoggin giữ lại cho riêng mình tín điều ấy, với những chữ cái viết hoa và những cái kết bằng đuôi “ism”, thì chẳng ai thèm bận tâm; nhưng cả ông nội lẫn ông ngoại của cậu ta đều là những mục sư theo phái Wesleyan, và dòng máu giảng đạo ấy đã ngấm vào tâm trí cậu ta. Cậu ta muốn mọi người ở Câu lạc bộ cũng phải nhận thức rằng họ không có linh hồn, và giúp cậu ta tiêu diệt Đấng Tạo hóa của mình. Như rất nhiều người đã nói thẳng với cậu ta, CHẮC CHẮN là cậu ta không có linh hồn, bởi vì cậu ta còn quá trẻ, nhưng điều đó không có nghĩa là các bậc đàn anh của cậu ta cũng non kém như vậy; và dù có thế giới bên kia hay không, người ta vẫn muốn đọc báo của mình ở thế giới này. “Nhưng vấn đề không nằm ở chỗ đó—không nằm ở chỗ đó!” Aurelian thường cãi lại.
Thế là người ta ném gối s vào đầu cậu ta và bảo cậu ta xéo tới bất cứ xó xỉnh nào mà cậu ta tôn sùng. Họ đặt cho cậu ta cái biệt danh là “Blastoderm” —cậu ta khoe rằng mình xuất phát từ một gia đình có họ tên như thế ở đâu đó trong thời tiền sử—và bằng mọi cách lăng mạ cùng tiếng cười cợt, họ ráng bóp cổ cho cậu ta câm họng, bởi vì cậu ta là một kẻ phá rối không thể chịu nổi ở Câu lạc bộ; chưa kể việc cậu ta là sự xúc phạm đối với các bậc đàn anh. Phó Ủy viên của cậu ta, người từng làm việc ngoài Biên thùy khi Aurelian còn đang tè dầm trên chiếu, đã bảo thẳng rằng, dẫu là một đứa thông minh, Aurelian vẫn là một thằng ngốc to đầu. Và các bạn biết không, nếu cậu ta cứ chăm chỉ làm việc, thì chỉ vài năm nữa thôi cậu ta đã được cất nhắc lên Ban Thư ký rồi. Cậu ta chính là cái mẫu người hay được đưa lên đó—toàn đầu óc là đầu óc, không có thể chất và ôm đắm hàng trăm lý thuyết. Chẳng có ma nào thèm quan tâm đến linh hồn của McGoggin cả. Cậu ta muốn có hai cái, hay không có cái nào, hay mượn tạm linh hồn của ai đó thì tùy. Việc của cậu ta là tuân lệnh và giải quyết đống hồ sơ cho kịp tiến độ, chứ không phải là đi tàn phá Câu lạc bộ bằng những thứ chủ nghĩa nhảm nhí.
Cậu ta làm việc rất xuất sắc; nhưng chẳng chịu nhận bất kỳ mệnh lệnh nào mà không tìm cách cải biên nó. Đó chính là cái tật xấu từ tín điều của cậu ta. Nó khiến con người ta quá đề cao tính tự chủ và phó mặc quá nhiều cho danh dự cá nhân. Thỉnh thoảng bạn có thể dắt một con ngựa già bằng sợi dây buộc mõm; nhưng tuyệt đối không thể làm thế với một con ngựa tơ.
McGoggin bỏ ra nhiều công sức cho các vụ án của mình hơn bất kỳ kẻ nào cùng khóa. Có lẽ cậu ta tưởng tượng rằng những bản án dài ba mươi trang cho những vụ kiện trị giá năm mươi đồng rupiah—trong khi cả nguyên đơn lẫn bị đơn đều dối trá đến tận cổ—sẽ giúp thúc đẩy sự nghiệp của Nhân loại. Dù sao đi nữa, cậu ta đã làm việc quá sức, cứ bận tâm và dằn vặt mãi về những lời khiển trách nhận được, lại cứ ro rả diễn thuyết về cái tín điều nực cười của mình ngoài giờ làm việc, cho đến khi Bác sĩ buộc phải cảnh báo rằng cậu ta đang làm việc quá tải. Chẳng ai có thể vắt kiệt sức lực đến mười tám cắc một đồng vào tháng Sáu mà không đổ bệnh. Nhưng McGoggin vẫn còn “ngựa chứng” về mặt trí tuệ, vẫn tự hào về bản thân cùng năng lực của mình, nên cậu ta phớt lờ mọi lời khuyên. Cậu ta cứ cặm cụi làm việc chín tiếng mỗi ngày.
“Được thôi,” bác sĩ nói, “cậu sẽ sập nguồn vì cái động cơ quá khổ so với cái thân xác còi cọc ấy.” McGoggin chỉ là một tên nhãi con thấp bé.
Rồi một ngày, sự sụp đổ đã đến—kịch tính hệt như thể nó được sắp đặt để làm điểm nhấn cho một Tờ Khải.
Đó là khoảnh khắc ngay trước mùa Mưa. Chúng tôi đang ngồi ngoài hiên trong bầu không khí chết chóc, oi bức và ngột ngạt, vừa thở hồng hộc vừa cầu nguyện cho những đám mây đen thẫm hạ thấp xuống để mang lại chút khí trời mát mẻ. Từ một nơi rất, rất xa, có một tiếng thì thầm mờ ảo, đó chính là tiếng gầm của những trận mưa đang đổ xuống dòng sông. Một người trong nhóm nghe thấy thế, liền đứng dậy khỏi ghế, lắng nghe, và thốt lên một cách hết sức tự nhiên:—“Tạ ơn Chúa!”
Ngay lập tức, gã Blastoderm quay phắt lại và nói:—“Tại sao? Tôi đảm bảo với các anh rằng đó chỉ là kết quả của những nguyên nhân hoàn toàn tự nhiên—những hiện tượng khí quyển hết sức bình thường. Tại sao các anh lại phải cất công tạ ơn một Thực thể chưa từng tồn tại—một kẻ chỉ là sản phẩm tưởng tượng—”
“Này Blastoderm,” gã ngồi chiếc ghế bên cạnh làu bàu, “im miệng đi, và ném cho tôi tờ Pioneer xem nào. Mấy thứ tưởng tượng của cậu thì chúng tôi lạ gì.” Gã Blastoderm với tay lấy tờ báo trên bàn, rồi giật nảy mình hệt như bị thứ gì chích phải. Sau đó, cậu ta chìa tờ báo ra.
“Như tôi đang nói dở,” cậu ta tiếp tục nói một cách chậm chạp và đầy chật vật—“là do những nguyên nhân hoàn toàn tự nhiên—những nguyên nhân hoàn toàn tự nhiên. Ý tôi là—”
“Này! Blastoderm, cậu đưa nhầm cho tôi tờ Calcutta Mercantile Advertiser rồi kìa.”
Bụi cuốn lên thành từng lốc xoáy nhỏ, trong khi ngọn cây chao đảo và lũ chim chèo bẻo kêu rít lên. Nhưng chẳng ai thèm ngó ngàng đến sự kéo theo của mùa Mưa nữa.
Tất cả chúng tôi đều trân trân nhìn gã Blastoderm, kẻ đã đứng phắt dậy khỏi ghế và đangật vật chiến đấu với lời nói của chính mình. Rồi cậu ta cất tiếng, thậm chí còn chậm rãi hơn:
“Hoàn toàn có thể tưởng tượng được—từ điển—gỗ sồi đỏ—tuân thủ—nguyên nhân—giữ lại—con thoi—một mình.”
“Gã Blastoderm say rượu rồi,” một người nói. Nhưng Blastoderm không hề say. Cậu ta nhìn chúng tôi với ánh mắt ngây dại, và bắt đầu khua khoắng đôi tay trong thứ ánh sáng mờ ảo khi những đám mây khép chặt lại trên đầu.
Rồi—với một tiếng thét sắc lẹm:
“Cái gì thế?—Không thể—dự trữ—có thể đạt được—thị trường—mơ hồ—”
Nhưng lời nói dường như đông cứng lại trong cổ họng cậu ta, và—đúng lúc ánh chớp xé toạc bầu trời thành ba mảnh còn mưa thì trút xuống như những tấm lụa run rẩy—gã Blastoderm bị đánh cho câm lặng. Cậu ta đứng đó, cào cấu và nhai hàm thiếc hệt như một con ngựa bị kìm cương quá chặt, và đôi mắt tràn ngập vẻ kinh hoàng.
Bác sĩ chạy sang chỉ trong vòng ba phút, và nghe kể lại toàn bộ câu chuyện. “Đó là chứng mất ngôn ngữ,” ông phán. “Đưa cậu ta về phòng đi. Tôi BIẾT trước là sẽ có tai họa thế này mà.” Chúng tôi khiêng gã Blastoderm băng qua làn mưa xối xả về khu nhà của cậu ta, và Bác sĩ cho cậu ta uống kali bromid để giúp dễ chìm vào giấc ngủ.
Sau đó, Bác sĩ quay lại với chúng tôi và giải thích rằng chứng mất ngôn ngữ cũng giống như việc toàn bộ đợt tồn đọng của hội chứng “Phát cuồng vì Punjab” ụp xuống cùng một lúc; và rằng chỉ có một lần duy nhất trước đây—trường hợp của một tên lính bản xứ—ông mới gặp một ca hoàn toàn triệt để đến thế. Bản thân tôi cũng từng chứng kiến chứng mất ngôn ngữ ở mức độ nhẹ ở những kẻ làm việc quá sức, nhưng sự câm lặng đột ngột này thật kỳ quái—dẫu cho, như chính gã Blastoderm có lẽ sẽ nói, là do những “nguyên nhân hoàn toàn tự nhiên.”
“Sau vụ này cậu ta buộc phải xin nghỉ phép thôi,” Bác sĩ nói. “Cậu ta sẽ không đủ sức làm việc trong ba tháng tới. Không; đây không phải là chứng mất trí hay bất cứ thứ gì tương tự. Nó chỉ là sự mất hoàn toàn khả năng kiểm soát ngôn ngữ và trí nhớ. Dù sao thì tôi nghĩ điều này cũng sẽ khiến gã Blastoderm phải biết điều hơn đấy.”
Hai ngày sau, gã Blastoderm đã tìm lại được tiếng nói của mình. Câu hỏi đầu tiên cậu ta thốt lên là: “Đó là cái gì thế?” Bác sĩ bèn khai tâm cho cậu ta.
“Nhưng tôi không thể hiểu nổi!” gã Blastoderm nói; “Tôi hoàn toàn tỉnh táo mà; nhưng hình như tôi không thể tin tưởng nổi vào tâm trí mình nữa—vào chính trí nhớ của MÌNH—phải không ạ?”
“Hãy lên Miền núi nghỉ ngơi ba tháng đi, và đừng nghĩ ngợi gì về nó nữa,” Bác sĩ bảo.
“Nhưng tôi không sao hiểu nổi,” gã Blastoderm lặp lại. “Đó chính là tâm trí và trí nhớ của MÌNH cơ mà.”
“Tôi chịu,” Bác sĩ đáp; “có rất nhiều thứ cậu không thể hiểu được; và đến khi nào cậu có thâm niên làm việc được bằng ngần này năm của tôi, cậu sẽ biết chính xác trên cõi đời này con người ta có quyền gọi cái gì là của riêng mình.”
Cú đánh trời giáng ấy đã thuần hóa được gã Blastoderm. Cậu ta không tài nào hiểu nổi. Cậu ta lên Miền núi trong nỗi sợ hãi và run rẩy, thấp thỏm tự hỏi liệu mình có được phép thốt xong bất kỳ câu nào mà bản thân bắt đầu hay không.
Điều đó mang lại cho cậu ta một cảm giác hoài nghi vô cùng lành mạnh. Lời giải thích hợp lý rằng cậu ta đã làm việc quá sức không tài nào làm cậu ta thỏa mãn. Có kẻ nào đó đã lau sạch những lời nói trên môi cậu ta, hệt như người mẹ lau sạch lớp sữa vương trên miệng đứa con thơ, và cậu ta sợ hãi—sợ hãi đến tột cùng.
Thế là Câu lạc bộ đã có được những giây phút bình yên khi cậu ta trở về; và nếu có dịp nào đó bạn bắt gặp Aurelian McGoggin đang lớn tiếng giảng giải về những vấn đề của Nhân loại—dường như cậu ta không còn tỏ ra uyên bác như trước về những vấn đề của Thượng đế nữa—hãy đưa ngón trỏ lên đặt nhẹ lên môi, và chờ xem điều gì sẽ xảy ra.
Đừng có trách tôi nếu cậu ta ném cả cái ly vào đầu bạn đấy nhé!