When the earth was sick and the skies were gray,
And the woods were rotted with rain,
The Dead Man rode through the autumn day
To visit his love again.
—Old Ballad.
Từ rất lâu về trước, vào những năm "thập niên bảy mươi," khi người ta còn chưa xây dựng bất kỳ Công sở Nhà nước nào tại Simla, và con đường lớn vòng quanh ngọn Jakko vẫn chỉ nằm trong một ngăn kéo tại các dãy nhà lụp xụp của Ty Công chính, cha mẹ đã ép cô Gaurey phải kết hôn với Đại tá Schreiderling. Hắn nhiều hơn cô hình như chỉ vỏn vẹn chừng ba mươi lăm tuổi; và vì hắn sống bằng khoản tiền lương hai trăm rupee một tháng lại sẵn có chút tài sản riêng, nên có thể coi là một kẻ khá giả. Hắn thuộc dòng dõi danh giá, và cứ đến mùa lạnh là lại mắc các chứng bệnh về phổi. Vào mùa nóng, hắn thường đứng chênh vênh bên bờ vực của cơn đột quỵ do nắng hạn; nhưng rốt cuộc thì nó cũng chẳng thể giết nổi hắn.
Xin hãy hiểu cho, tôi không hề trách cứ Schreiderling. Hắn là một người chồng tốt theo cách hiểu của riêng mình, và tính khí hắn chỉ trở nên cáu bẳn khi hắn lâm bệnh phải nằm giường bệnh. Tức là khoảng mười bảy ngày trong mỗi tháng. Hắn tỏ ra gần như hào phóng với vợ trong chuyện tiền bạc, và đối với hắn, đó đã là một sự nhượng bộ lớn. Thế nhưng bà Schreiderling vẫn chẳng thể hạnh phúc. Người ta gả cô đi khi tuổi đời còn chưa tròn đôi mươi và khi cô đã trao trọn cả trái tim bé nhỏ nghèo nàn của mình cho một người đàn ông khác. Tôi đã quên mất tên anh ta, nhưng chúng ta cứ gọi anh ta là Người đàn ông kia. Anh ta chẳng có tiền tài cũng chẳng có tương lai.
Anh ta thậm chí còn chẳng lấy gì làm ưa nhìn; và tôi nhớ hình như anh ta làm việc trong Cục Quân lương hoặc Vận tải. Thế nhưng, dẫu cho bao điều bất lợi ấy, cô vẫn yêu anh ta đến cuồng dại; và giữa hai người đã có một thứ giao ước đính ước trước khi Schreiderling xuất hiện và thông báo với bà Gaurey rằng hắn muốn cưới con gái bà. Thế rồi lời hứa hẹn kia bị dập tắt — bị cuốn trôi đi bởi những giọt nước mắt của bà Gaurey, bởi người đàn bà ấy vẫn thường cai quản gia đình bằng cách khóc lóc trước sự bất tuân lệnh và thái độ thiếu kính trọng mà bà phải nhận trong tuổi già. Đứa con gái quả nhiên chẳng giống tính mẹ. Cô chưa từng rơi một giọt nước mắt nào. Ngay cả trong ngày cưới.
Người đàn ông kia lẳng lặng chịu đựng nỗi mất mát, rồi xin chuyển đến một đồn điền khỉ ho cò gáy nào đó mà anh ta có thể tìm được. Có lẽ khí hậu nơi đó đã an ủi anh ta phần nào. Anh ta mắc chứng sốt định kỳ, và điều đó có lẽ đã phần nào làm anh ta sao nhãng khỏi nỗi đau khổ kia. Tim anh ta cũng rất yếu. Yếu đủ mọi bề. Một trong các van tim đã bị tổn thương, và những cơn sốt chỉ càng làm cho tình trạng ấy thêm tồi tệ.
Điều này đã bộc lộ rõ hơn về sau.
Rồi nhiều tháng năm trôi qua, và bà Schreiderling bắt đầu đổ bệnh.
Cô không hề héo mòn tàn tạ như những nhân vật trong tiểu thuyết, mà dường như cô vơ lấy mọi loại bệnh tật vất vưởng quanh một vùng đồn trú, từ những cơn sốt thông thường cho đến đủ thứ bệnh khác. Vào thời kỳ rực rỡ nhất, nhan sắc của cô cũng chỉ ở mức bình thường; và bệnh tật lại càng khiến cô trở nên xấu xí. Chính Schreiderling đã nói vậy. Hắn vẫn luôn tự hào vì bản tính ăn ngay nói thật của mình.
Khi cô không còn giữ được vẻ xinh đẹp, hắn liền mặc kệ cô tự xoay sở lấy, rồi quay trở lại với lối sống phóng túng thời độc thân của mình. Người ta thường thấy cô thẫn thờ dắt ngựa đi lên đi xuống con đường Mall ở Simla với chiếc mũ nỉ xám đội trệt ra tận phía sau gáy, cùng một cái yên ngựa dở tệ bên dưới.
Sự hào phóng của Schreiderling dừng lại ở con ngựa. Hắn bảo rằng loại yên nào cũng đủ dùng cho một người đàn bà hay sợ sệt như bà Schreiderling cả. Chẳng ai buồn mời cô nhảy múa, đơn giản vì cô vốn nhảy không khéo; và cô lại quá tẻ nhạt, vô vị đến mức cái hộp đựng thiệp của cô hiếm hoi lắm mới có lấy một tấm danh thiếp. Schreiderling từng tuyên bố rằng nếu sớm biết sau khi kết hôn cô sẽ biến thành một con bù nhìn rơm như thế, hắn đời nào thèm cưới cô. Schreiderling vẫn luôn tự hào về cái tính thẳng thắn của mình mà lị!
Hắn bỏ mặc cô ở Simla vào một tháng Tám, rồi thân chinh xuống đơn vị của mình.
Khi ấy, cô có phần tươi tỉnh lại đôi chút, nhưng nhan sắc thì chẳng thể nào hồi phục. Tôi hay tin ở Câu lạc bộ rằng Người đàn ông kia đang trên đường lên núi trong tình trạng ốm nặng — cực kỳ ốm — với chút hy vọng mong manh có thể bình phục. Cơn sốt cùng bệnh van tim đã suýt cướp đi sinh mạng của anh ta. Cô ấy cũng biết điều đó, và cô ấy còn biết rõ — thứ mà tôi chẳng có chút hứng thú nào để tìm hiểu — chính xác là khi nào anh ta lên tới nơi. Tôi đoán chắc anh ta đã viết thư báo cho cô ấy biết. Họ chưa từng gặp lại nhau kể từ một tháng trước lễ cưới. Và đây mới chính là phần khó chịu nhất của câu chuyện.
Vì một cuộc hẹn muộn, tôi bị giữ lại khách sạn Dovedell cho đến tận chập tối hôm ấy. Bà Schreiderling đã lủi thủi đi lại suốt cả buổi chiều dọc theo con đường Mall trong làn mưa lâm râm. Khi tôi đi ngược lên đoạn đường Cart-road, một chiếc xe ngựa tonga lướt qua tôi, và con ngựa của tôi, vốn đã mệt mỏi vì đứng chờ quá lâu, bỗng chồm lên phi nước kiệu. Ngay tại khúc rẽ dẫn xuống Văn phòng xe ngựa Tonga, bà Schreiderling, người ướt sũng từ đầu đến chân, đang đứng đợi chiếc xe ấy. Tôi rẽ hướng lên dốc, bởi chiếc xe tonga chẳng dính dáng gì đến tôi; và đúng lúc đó, cô ấy thét lên kinh hãi. Tôi lập tức quay người phóng lại và chứng kiến cảnh tượng dưới ánh đèn của Văn phòng Tonga: bà Schreiderling đang quỳ sụp xuống mặt đường lầy lội ngay bên hàng ghế sau của chiếc xe tonga vừa mới tới nơi, tru lên những tiếng thảm thiết.
Rồi cô ấy ngã sấp mặt xuống vũng bùn khi tôi vừa tiến lại gần.
Ngồi ở hàng ghế sau, dáng người vuông vức và cứng nhắc, một tay bám lấy cột mui xe trong khi nước mưa từ vành mũ và ria mép xối xả chảy xuống, chính là Người đàn ông kia — đã chết. Cú xóc nảy suốt sáu mươi dặm đường đèo dốc có lẽ đã quá sức chịu đựng của chiếc van tim yếu ớt kia rồi. Người đánh xe tonga liền bẩm rằng: — "Đại nhân đã trút hơi thở cách trạm Solon hai chặng đường. Thế nên, tôi đành phải dùng dây thừng trói ngọc thể ngài lại, kẻo dọc đường ngài lại ngã lăn xuống đất, và cứ thế mà về tới Simla này. Ngài đây có thưởng chút đỉnh phước lộc nào cho tôi không? Lão đó," hắn vừa nói vừa chỉ tay về phía Người đàn ông kia, "đáng lẽ phải thưởng cho tôi một rupee."
Người đàn ông kia vẫn ngồi đó với một nụ cười toe toét trên môi, trông như thể anh ta đang tận hưởng trò đùa oái oăm về sự trở về của chính mình; còn bà Schreiderling, nằm bẹp trong vũng bùn, bắt đầu rên rỉ. Xung quanh văn phòng lúc bấy giờ ngoài bốn chúng tôi ra chẳng còn một bóng người nào khác, và trời thì vẫn đang mưa như trút nước. Việc cấp bách trước mắt là đưa bà Schreiderling về nhà, và việc thứ hai là phải ngăn chặn không để tên tuổi cô dính líu vào cái rắc rối này. Người đánh xe tonga được trả năm rupee để đi tìm một chiếc xe kéo ở khu chợ cho bà Schreiderling. Hắn có nhiệm vụ báo cáo lại sự việc về Người đàn ông kia cho tay nhân viên quản lý trạm Tonga sau đó, và hắn ta sẽ tự lo liệu các bước tiếp theo sao cho ổn thỏa nhất.
Bà Schreiderling được bế vào trong nhà kho để tránh mưa, và hai chúng tôi phải ròng rã đợi chiếc xe kéo suốt ba phần tư tiếng đồng hồ. Người đàn ông kia vẫn được để y nguyên tư thế như lúc vừa tới. Bà Schreiderling làm đủ mọi thứ trừ việc khóc, dù rằng những giọt nước mắt có lẽ đã giúp cô vơi đi phần nào. Cô ấy cố gắng thét lên ngay khi vừa hoàn hồn, rồi bắt đầu lẩm bẩm cầu nguyện cho linh hồn của Người đàn ông kia. Giá như cô ấy trong sạch tựa ban ngày, thì có lẽ cô ấy đã cầu nguyện cho cả linh hồn chính mình nữa rồi. Tôi đứng đợi để nghe cô làm điều đó, nhưng cô đã chẳng làm thế. Sau đó, tôi cố gắng phủi bớt bùn đất bám trên bộ đồ cưỡi ngựa của cô. Cuối cùng, chiếc xe kéo cũng tới, và tôi đưa cô rời đi — một phần là bằng vũ lực. Đó là một cơn ác mộng khủng khiếp từ đầu đến cuối; nhưng kinh hoàng nhất là lúc chiếc xe kéo phải luồn lách qua khe hẹp giữa bức tường và chiếc xe tonga, dưới ánh đèn mờ ảo, cô nhìn thấy bàn tay gầy gò, vàng vợt ấy đang bấu chặt lấy cột mui xe.
Cô được đưa về nhà đúng vào lúc mọi người đang hân hoan trẩy hội dạ vũ tại Dinh Toàn quyền — thời đó còn gọi là "Peterhoff" — và vị bác sĩ kết luận rằng cô đã ngã ngựa, rằng tôi là người đã đỡ cô dậy ở phía sau ngọn Jakko, và quả thực tôi rất đáng được biểu dương vì tác phong nhanh nhạy trong việc kịp thời gọi y tế cứu giúp. Cô ấy không hề chết — những kẻ mang cốt cách như Schreiderling thường cưới những người đàn bà chẳng dễ gì mà chết được. Họ cứ thế sống và ngày một phôi pha xấu xí.
Cô chưa từng hé răng nửa lời về cuộc gặp gỡ duy nhất ấy với Người đàn ông kia kể từ ngày kết hôn; và khi những trận cảm lạnh cùng những tiếng ho dai dẳng do đêm dầm mưa dãi gió hôm ấy thuyên giảm cho phép cô bước chân ra ngoài, cô cũng chưa từng dùng bất kỳ lời nói hay cử chỉ nào để ám chỉ việc chúng tôi từng chạm mặt nhau trước Văn phòng Tonga. Có lẽ cô ấy chưa từng hay biết điều đó.
Cô vẫn thường thẫn thờ dắt ngựa đi lên đi xuống con đường Mall trên chiếc yên ngựa tồi tệ ấy, trông cứ như thể đang ngóng chờ gặp lại một ai đó ở góc phố sau mỗi khúc cua vậy. Hai năm sau, cô trở về Chính quốc, và qua đời — hình như là ở Bournemouth.
Schreiderling, mỗi khi ngà ngà say trong phòng ăn sĩ quan, thường hay bùi ngùi nhắc về "người vợ hiền xấu số của tôi." Schreiderling vẫn luôn đặt rất nhiều tâm huyết vào cái tính thẳng thắn của mình mà lị!