Này, ngươi đã chối bỏ Tình Yêu! Những vị thần nào đây
Mà ngươi bắt ta phải tôn kính?
Ba trong Một, hay Một trong Ba? Không đời nào!
Ta về với những vị thần của riêng ta.
Biết đâu họ sẽ mang lại cho ta sự bình yên lớn lao hơn
Cái vị Chúa lạnh lùng và những Thượng đế Ba ngôi rối rắm của các ngươi.
—Kẻ cải đạo.
Cô là con gái của Sonoo, một người dân miền núi, và Jadeh, người vợ của ông. Có năm mùa bắp nhà họ thất bát, lại thêm hai con gấu xông vào phá nát mảnh ruộng trồng thuốc phiện duy nhất ngay phía trên Thung lũng Sutlej về phía Kotgarh; thế là sang mùa sau, họ cải đạo sang Thiên Chúa giáo và bồng đứa con gái nhỏ đến nhà thờ xứ để làm lễ rửa tội. Vị tuyên úy ở Kotgarh đặt thánh danh cho cô là Elizabeth, còn “Lispeth” là cách phát âm theo tiếng địa phương, hay pahari.
Về sau, dịch tả tràn vào Thung lũng Kotgarh cướp đi sinh mạng của cả Sonoo lẫn Jadeh, và Lispeth trở thành người vừa làm tôi tớ, vừa làm bạn bầu cho vợ của vị tuyên úy đương nhiệm tại Kotgarh. Chuyện này diễn ra sau thời kỳ của các nhà truyền giáo dòng Moravian, nhưng trước khi Kotgarh kịp quên đi danh hiệu “Nữ chúa của những ngọn đồi phương Bắc.”
Không biết đạo Thiên Chúa đã làm Lispeth tốt lên, hay các vị thần của dân tộc cô cũng sẽ làm được điều tương tự cho cô trong bất kỳ hoàn cảnh nào, chỉ biết rằng cô lớn lên vô cùng xinh đẹp. Khi một cô gái miền núi trở nên xinh đẹp, cô ấy đáng để người ta lặn lội đường sá xa xôi năm mươi dặm chỉ để ngắm nhìn. Lispeth sở hữu khuôn mặt mang nét đẹp Hy Lạp — một trong những khuôn mặt mà người ta vẫn thường vẽ trên tranh nhưng hiếm khi thấy ngoài đời. Cô có làn da trắng ngà và, so với chủng tộc của mình, cô cao vượt trội. Hơn nữa, cô có đôi mắt tuyệt diệu; và giả sử cô không khoác lên mình những tấm vải in hoa gớm ghiếc do các phái đoàn truyền giáo phát, thì khi vô tình chạm trán cô trên sườn đồi, bạn sẽ ngỡ cô chính là nữ thần Diana nguyên thủy của người La Mã đang bước ra để săn bắn.
Lispeth tiếp nhận đạo Thiên Chúa một cách tự nhiên, và không hề từ bỏ nó khi bước vào tuổi trưởng thành như một số thiếu nữ miền núi khác. Đồng bào của cô căm ghét cô vì họ bảo rằng cô đã trở thành một bà chủ da trắng (memsahib) và ngày nào cũng tắm rửa; còn vợ vị tuyên úy thì chẳng biết phải xử trí ra sao với cô. Dù sao đi nữa, chẳng thể bắt một nữ thần uy nghi cao mét bảy mươi dọn dẹp bát đĩa được. Thế là cô chơi đùa với những đứa con của vị tuyên úy, tham gia các lớp học Trường Chúa nhật, đọc tất cả sách trong nhà, và ngày càng trở nên xinh đẹp như những nàng công chúa trong truyện cổ tích. Vợ vị tuyên úy bảo rằng cô thiếu nữ nên đi làm công ở Simla làm vú em hoặc một việc gì đó “ra dáng tiểu thư.” Nhưng Lispeth chẳng muốn đi làm công ở đâu cả. Cô rất hạnh phúc với cuộc sống hiện tại.
Khi những lữ khách — vào thời đó số lượng chẳng đáng là bao — ghé qua Kotgarh, Lispeth thường tự khóa mình trong phòng vì sợ họ bắt cô đi Simla, hay một nơi nào đó đến thế giới xa lạ ngoài kia.
Một ngày nọ, vài tháng sau sinh nhật lần thứ mười bảy, Lispeth đi dạo. Cô không đi dạo theo kiểu của các quý cô Anh quốc — đi ra một dặm rưỡi rồi cưỡi ngựa quay về. Cô thường bước đi từ hai mươi đến ba mươi dặm trong những chuyến dạo chơi rèn luyện sức khỏe ngắn ngủi của mình, quanh đi quẩn lại giữa Kotgarh và Narkunda. Lần này cô trở về vào lúc chạng vạng, bước xuống con dốc hiểm trở dẫn vào Kotgarh với một vật nặng trong vòng tay. Vợ vị tuyên úy đang thiu thiu ngủ trong phòng khách thì Lispeth bước vào, thở dốc và vô cùng mệt mỏi vì gánh nặng trên người. Lispeth đặt nó xuống ghế sofa và cất lời đơn giản:
“Đây là chồng tôi. Tôi tìm thấy anh ấy trên đường đi Bagi. Anh ấy bị thương. Chúng ta sẽ chăm sóc anh ấy, và khi anh ấy khỏe lại, chồng cô sẽ làm lễ cưới chúng tôi.”
Đây là lần đầu tiên Lispeth bày tỏ quan điểm về chuyện chồng con, khiến vợ vị tuyên úy thét lên vì hoảng hốt. Dù sao thì người đàn ông trên ghế sofa vẫn cần được cứu chữa trước. Anh ta là một thanh niên người Anh, và đầu bị rách sâu đến tận xương bởi một vật sắc nhọn nào đó. Lispeth kể rằng cô tìm thấy anh ta dưới vực sâu (khud), thế là cô cõng anh về.
Anh ta thở một cách kỳ lạ và bất tỉnh nhân sự.
Anh được đưa lên giường và được chăm sóc bởi vị tuyên úy, người có đôi chút hiểu biết về y thuật; còn Lispeth đứng đợi ngoài cửa phòng với hy vọng có thể giúp được gì đó. Cô giải thích với vị tuyên úy rằng đây là người đàn ông cô định lấy làm chồng; và vị tuyên úy cùng vợ đã mắng mỏ cô một trận ra trò vì hành vi không đúng mực ấy. Lispeth lặng lẽ lắng nghe, rồi lặp lại ý định ban đầu của mình. Phải cần đến rất nhiều giáo lý Thiên Chúa giáo mới có thể tẩy sạch những bản năng hoang dã của phương Đông, chẳng hạn như việc yêu ngay từ cái nhìn đầu tiên. Lispeth, sau khi tìm được người đàn ông mình sùng bái, chẳng thấy lý do gì phải giữ im lặng về sự lựa chọn của mình. Cô cũng chẳng có ý định bị đuổi đi đâu cả. Cô sẽ chăm sóc người đàn ông Anh quốc đó cho đến khi anh ta đủ khỏe để cưới cô. Đó là kế hoạch nhỏ của cô.
Sau nửa tháng chịu những cơn sốt nhẹ và viêm nhiễm, chàng thanh niên người Anh đã tỉnh táo trở lại và gửi lời cảm ơn đến vị tuyên úy, vợ ông, và Lispeth — đặc biệt là Lispeth — vì lòng tốt của họ. Anh cho biết mình là một lữ khách du lịch phương Đông — vào thời đó khi đội tàu P.&O. còn non trẻ và nhỏ bé, người ta chưa hề dùng từ “du khách vòng quanh thế giới” (globe-trotters) — và đã từ Dehra Dun đến đây để săn tìm thực vật cùng loài bướm giữa những ngọn đồi Simla. Do đó, chẳng ai ở Simla biết gì về thân thế của anh. Anh đoán chắc mình đã ngã xuống vách đá trong lúc rình bắt một cây dương xỉ bám trên thân cây mục, và đám phu phen khiêng đồ chắc đã cuỗm hết hành lý rồi bỏ chạy. Anh nghĩ mình sẽ quay lại Simla khi sức khỏe khá hơn một chút. Anh không còn ham muốn leo núi nữa.
Anh chẳng vội vã rời đi và hồi phục sức khỏe rất chậm chạp.
Lispeth phản đối việc bị khuyên bảo bởi cả vị tuyên úy lẫn vợ ông; thế nên người vợ bèn nói chuyện với chàng thanh niên người Anh, kể cho anh nghe ngọn nguồn tình cảm mà Lispeth đang ấp ủ trong lòng. Anh cười lớn và bảo rằng điều đó thật dễ thương và lãng mạn, đúng là một khúc ca điền viên hoàn hảo chốn Himalaya; nhưng vì anh đã đính ước với một cô gái ở quê nhà, anh nghĩ sẽ chẳng có chuyện gì xảy ra đâu. Chắc chắn anh sẽ cư xử một cách khôn ngoan. Quả thực anh đã làm như vậy. Dẫu vậy, anh vẫn thấy rất thú vị khi được trò chuyện cùng Lispeth, đi dạo với cô, thốt ra những lời ngọt ngào và gọi cô bằng những biệt danh thân mật trong lúc dưỡng sức chờ ngày lên đường. Đối với anh, điều đó hoàn toàn chẳng có ý nghĩa gì, nhưng lại là cả thế giới đối với Lispeth. Cô vô cùng hạnh phúc trong suốt nửa tháng trời ngắn ngủi ấy, bởi cô đã tìm được một người để yêu thương.
Vốn bản tính là một cô gái hoang dã, cô chẳng bận tâm che giấu cảm xúc của mình, và chàng thanh niên người Anh thì cảm thấy thú vị. Khi anh rời đi, Lispeth đi tiễu anh lên tận ngọn đồi Narkunda, lòng vô cùng buồn bã và đau khổ. Vợ vị tuyên úy, vốn là một tín đạo tốt lành và căm ghét mọi thứ rắc rối hay điều tiếng — nhất là khi Lispeth hoàn toàn vượt ngoài tầm kiểm soát của bà — đã dặn chàng thanh niên người Anh hãy nói với Lispeth rằng anh sẽ quay lại để cưới cô. “Cô ta suy cho cùng cũng chỉ là một đứa trẻ, và tôi e rằng trong thâm tâm vẫn là kẻ ngoại đạo,” vợ vị tuyên úy tự nhủ. Thế là suốt quãng đường mười hai dặm leo dốc, chàng thanh niên người Anh với cánh tay vòng quanh eo Lispeth cứ liên tục trấn an cô rằng anh sẽ quay lại để kết hôn với cô; và Lispeth bắt anh phải hứa đi hứa lại điều đó hết lần này đến lần khác. Cô oà khóc trên Sườn núi Narkunda cho đến khi bóng anh khuất hẳn dọc theo con đường mòn Muttiani.
Bấy giờ cô mới lau khô nước mắt, quay trở lại Kotgarh và nói với vợ vị tuyên úy rằng: “Anh ấy sẽ quay lại cưới tôi. Anh ấy đã về với người của mình để báo tin đó rồi.” Và vợ vị tuyên úy dịu dàng vỗ về Lispeth: “Anh ấy sẽ quay lại.” Hết hai tháng trời, Lispeth đâm ra sốt ruột, và cô được cho biết rằng chàng thanh niên người Anh đã vượt đại dương trở về nước Anh. Cô biết nước Anh nằm ở đâu, vì cô từng đọc qua những cuốn sách giáo khoa địa lý vỡ lòng; nhưng tất nhiên, vốn là một cô gái miền núi, cô hoàn toàn chẳng thể hình dung nổi bản chất của biển cả là gì.
Trong nhà có một tấm bản đồ thế giới dạng trò chơi ghép hình cũ. Lispeth từng chơi với nó hồi còn bé. Cô lại lôi nó ra, ghép lại vào mỗi buổi tối, rồi thầm khóc một mình và cố tưởng tượng xem người đàn ông của mình đang ở đâu. Do chẳng có khái niệm gì về khoảng cách hay tàu hơi nước, những hình dung của cô có phần sai lệch. Dù cô có đoán chính xác hoàn toàn đi chăng nữa thì cũng chẳng thay đổi được điều gì; bởi chàng thanh niên người Anh chẳng hề có ý định quay lại để cưới một cô gái miền núi. Anh đã quên sạch sành sanh về cô từ lúc nào chẳng hay khi đang bận săn bướm ở Assam. Mãi sau này anh có viết một cuốn sách về phương Đông. Tên của Lispeth hoàn toàn không xuất hiện.
Hết tháng thứ ba, Lispeth bắt đầu hành hương mỗi ngày đến Narkunda để ngóng xem người đàn ông của mình có đang đi tới trên con đường đó hay không. Việc đó mang lại cho cô niềm an ủi, và vợ vị tuyên úy thấy cô hạnh phúc hơn nên đinh ninh rằng cô đang dần vượt qua “thói cuồng dại dã man và thiếu tế nhị” ấy. Chỉ ít lâu sau, những chuyến đi dạo chẳng thể giúp ích gì cho Lispeth nữa và tính khí cô trở nên vô cùng tồi tệ. Vợ vị tuyên úy cho rằng đây là thời điểm thích hợp để cho cô biết thực trạng phũ phàng — rằng chàng thanh niên người Anh kia chỉ hứa yêu đương để dỗ dành cho cô yên thân — rằng anh ta chưa từng có ý gì thật lòng, và việc Lispeth tơ tưởng đến chuyện kết hôn với một người Anh, vốn thuộc tầng lớp cao quý hơn, lại thêm chuyện đã đính ước với một cô gái đồng hương của anh ta, là một hành động “sai trái và bất xứng.” Lispeth đáp lại rằng tất cả những điều đó hiển nhiên là vô lý, bởi anh ấy từng nói yêu cô, và chính đôi môi của vợ vị tuyên úy cũng đã khẳng định rằng chàng thanh niên người Anh sẽ quay lại.
“Làm sao những lời anh ấy và cô nói lại có thể là giả dối được chứ?” Lispeth hỏi.
“Chúng tôi nói thế chỉ là cái cớ để dỗ em yên lặng thôi, đứa trẻ ngốc ạ,” vợ vị tuyên úy đáp.
“Thế ra cô và anh ta đã lừa dối tôi ư?” Lispeth nói.
Vợ vị tuyên úy cúi đầu, không nói năng gì. Lispeth cũng lặng thím đi một lúc; rồi cô bước ra, đi thẳng xuống thung lũng, và trở về trong trang phục của một thiếu nữ miền núi — bẩn thỉu đến đáng sợ, nhưng đã tháo sạch khuyên mũi và khuyên tai. Mái tóc của cô được bện thành một bím sam dài, nối thêm bằng chỉ đen, kiểu tóc mà phụ nữ miền núi thường để.
“Tôi quay về với đồng bào của mình đây,” cô nói. “Các người đã giết chết Lispeth rồi. Giờ đây chỉ còn lại đứa con gái của già Jadeh — con gái của một người pahari và là tôi tớ của Tarka Devi. Tất cả các người đều là lũ lợm lạo dối trá, lũ người Anh ạ.”
Khi vợ vị tuyên úy kịp định thần sau cú sốc trước lời tuyên bố rằng Lispeth đã quay lại với các vị thần của mẹ mình, thì cô gái đã bỏ đi mất; và cô không bao giờ quay trở lại nữa.
Cô hòa nhập một cách hoang dã vào đám đồng bào nhếch nhác của mình, như để bù đắp cho quãng đời mà cô vừa bước ra; và chẳng bao lâu sau, cô kết hôn với một gã tiều phu hay đánh đập cô theo thói quen của người pahari, nhan sắc của cô cũng vì thế mà tàn phai nhanh chóng.
“Chẳng có thứ luật lệ nào có thể lý giải nổi sự thất thường của lũ ngoại đạo,” vợ vị tuyên úy thốt lên, “và tôi tin rằng trong thâm tâm Lispeth từ xưa đến nay vẫn luôn là một kẻ vô thần.” Xét việc cô được gia nhập Giáo hội Anh giáo khi mới tròn năm tuần tuổi, phát biểu này của vợ vị tuyên úy quả thực chẳng mấy vinh dự gì cho cam.
Lispeth đã là một bà lão vô cùng già nua khi qua đời. Cô vẫn giữ được khả năng sử dụng thành thạo tiếng Anh đến cuối đời, và khi say xỉn đủ độ, đôi khi người ta vẫn có thể dụ cô kể lại câu chuyện về mối tình đầu đời của mình.
Lúc bấy giờ, thật khó mà nhận ra rằng sinh vật mờ đục, nhăn nheo, trông chẳng khác nào một dúm giẻ rách bị cháy xém ấy, lại có thời từng là “Lispeth của Phái bộ Kotgarh.”