Hai câu chuyện Tagalog này, cùng với một câu chuyện khác mang tựa đề “Cách Piro trở nên giàu có” vốn gần như y hệt mục 5(a), rất có thể bắt nguồn trực tiếp từ một chuyện tiền thân của đức Phật (truyện “Gāmaṇi-canda-jātaka,” số 257) — một cốt truyện mà W. A. Clouston (xem Tạp chí Academy, số 796, ngày 6 tháng 8 năm 1887) cho là mầm mống của tình tiết “một cân thịt”. Bản tóm tắt phần đầu của truyện Jātaka này sẽ cho thấy sự tương đồng nổi bật giữa các câu chuyện của chúng ta và ngụ ngôn cổ của người Ấn Độ này.1 Phần của truyện Jātaka khiến chúng ta quan tâm tóm lại là lời kể về việc một người đàn ông bị giải ra trước tòa phán quyết của nhà vua vì những tổn hại gây ra một cách vô tình, và cách nhà vua đưa ra phán quyết về vụ việc đó. Bản tóm tắt như sau:
Gāmaṇi, một cận thần lớn tuổi phục vụ tiên vương của vị vua đương triều, quyết định kiếm sống bằng nghề làm ruộng, bởi ông nghĩ rằng nhà vua mới hẳn phải cần những cố vấn đồng trang lứa vây quanh. Ông đến ở tại một ngôi làng cách kinh thành ba cọc rưỡi đường, và sau mùa mưa, có hôm ông mượn tạm hai con bò của một người bạn để giúp mình cày bừa. Đến chiều, ông dắt bò trả lại; nhưng vì người bạn đang dùng bữa và không mời Gāmaṇi ăn cùng, Gāmaṇi bèn dắt bò vào chuồng mà không xin phép chính thức từ chủ nợ. Đêm đó, kẻ gian đến trộm mất đàn bò. Hôm sau, chủ nhân của bầy bò phát hiện vụ mất trộm và quyết định bắt Gāmaṇi phải đền tiền cho súc vật. Thế là cả hai lên đường để kiện lên nhà vua. Trên đường đi, họ dừng chân ăn uống tại nhà một người bạn của Gāmaṇi. Người phụ nữ trong nhà, trong lúc trèo thang lên kho chứa lúa để lấy gạo cho Gāmaṇi, đã ngã xuống và bị sảy thai. Người chồng vừa lúc ấy bước về, liền cáo buộc Gāmaṇi đã đánh vợ mình khiến cô sinh non; thế là người chồng cùng với nguyên đơn đầu tiên của Gāmaṇi lên đường để đòi lại công lý từ nhà vua. Trên đường đi, họ gặp một con ngựa nhất quyết không chịu bước đi cùng người dắt. Chủ nhân của con ngựa lớn tiếng hô G. hãy dùng gì đó đánh con ngựa để chặn nó quay lại. G. bèn ném một hòn đá vào con vật, nhưng chẳng may làm gãy chân nó. “Ngươi đúng là đồ quan lại của vua đây rồi,” kẻ đó la lớn; “ngươi đã làm gãy chân ngựa của ta rồi đấy.” [40]Cứ thế, G. đã trở thành tù nhân của ba kẻ. Đến lúc này, G. hoàn toàn tuyệt vọng và định tìm đến cái chết. Ngay khi có cơ hội, ông chạy vụt lên một ngọn đồi gần đường cái rồi gieo mình từ trên vách đá xuống. Thế nhưng, ông lại rơi trúng lưng một người thợ đan giỏ già và giết chết người này tại chỗ. Con trai của bác thợ đan bèn cáo buộc G. tội giết người và nhập bọn cùng ba nguyên đơn kia để diện kiến nhà vua. (Tôi xin lược bỏ ở đây những câu hỏi khác nhau mà những người G. gặp dọc đường đã nài nỉ ông mang đến thưa với nhà vua để tìm câu trả lời).
Khi cả năm người đều diện kiến nhà vua, chủ nhân của hai con bò liền đòi lại công lý. Trả lời câu hỏi của nhà vua, ban đầu hắn chối bay chối biến việc từng thấy G. trả bò, nhưng sau đó lại thừa nhận đã nhìn thấy chúng trong chuồng. G. bị phán quyết phải bồi thường hai mươi tư đồng tiền cho số bò; nhưng nguyên đơn vì tội gian dối nên bị kết án phải chịu để G. móc mắt ra. Quá hoảng sợ trước viễn cảnh đó, hắn ném tiền cho G. rồi vội vã bỏ chạy. Phán quyết trong vụ kiện của kẻ vu khống thứ hai như sau: G. phải đón vợ của người bạn kia về chung sống cho đến khi cô sinh được một đứa con trai khác để thay thế cho sinh linh đã mất do sảy thai. Một lần nữa, G. lại được nguyên đơn chi tiền để chuộc thân. Trong vụ thứ ba, chủ nhân con ngựa thoạt đầu phủ nhận việc từng nhờ G. đánh con vật, nhưng về sau đã phải thừa nhận sự thật. Phán quyết: G. phải đền một nghìn đồng tiền (số tiền này do nhà vua ban cho ông) vì con vật bị thương, nhưng đồng thời cũng phải tự tay xé toạc chiếc lưỡi của kẻ vu khống mình. Tên này bèn đưa cho G. một khoản tiền rồi lủi thủi bỏ đi. Phán quyết thứ tư như sau: vì G. không thể cải tử hoàn sinh cho người cha quá cố, ông phải đón người vợ góa của người chết về nhà và làm cha của chàng thanh niên thợ đan giỏ; thế nhưng, thà rằng để gia đình cũ không bị xáo trộn, hắn ta bèn trao cho G. một khoản tiền rồi vội vã chuồn thẳng.
Thật đáng tiếc khi câu chuyện tiền thân Phật giáo này lại không được Theodor Benfey biết đến; trong bài luận khảo cứu thấu đáo của ông về chu kỳ truyện hiện tại của chúng ta, đặc biệt dưới góc độ của tình tiết “một cân thịt” (1 : 393–410), ông đã viết rằng: “Tôi xin lưu ý rằng bản tường thuật này [tức là về các phán quyết], vốn có phần mang màu sắc hài hước, thực chất dựa trên những truyền thuyết nghiêm túc có liên quan đến phép biện luận casuistry Phật giáo” (tr. 397). Những trích dẫn vụn vặt của Benfey không đủ sức thuyết phục cho lắm; thế nhưng câu chuyện Jātaka này đã chứng minh rằng lập luận của ông, như mọi khi, hoàn toàn đúng đắn.
Một phiên bản Ấn-Ba Tư mang tựa đề “Kází thành Emessa,” được trích dẫn bởi Clouston (s.đ.d.), cũng đáng được nhắc tới ở đây, bởi nó mang những nét tương đồng rất gần gũi với các câu chuyện của chúng ta.
Trong lúc một thương gia đang bị một người Do Thái giải lên trước mặt nhà vua vì gã thương gia không chịu trả khoản nợ một cân thịt của mình, anh ta liên tiếp gặp phải những tai nạn sau đây: (1) Khi đang cố gắng chặn một con la lồng lộn chạy trốn, anh vô tình làm văng một con mắt của nó bằng một hòn đá; (2) trong lúc ngủ trên một mái nhà phẳng, anh bị đánh thức đột ngột bởi tiếng ồn ào ngoài đường phố, và khi nhảy từ mái nhà xuống, anh vô tình đè chết một cụ già bên dưới; (3) trong nỗ lực kéo một con lừa ra khỏi vũng bùn, anh đã vô tình giật đứt đuôi nó. Chủ nhân của con la, những người con của cụ già quá cố, cùng với chủ nhân con lừa liền nhập bọn với người Do Thái để đưa vụ việc của họ ra trước tòa án của nhà vua. Các phán quyết của nhà vua đưa ra như sau: (1′) Chủ nhân con la — được định giá 1000 dínár — phải tự tay cưa đôi con vật theo chiều dọc, rồi giao nửa bị mù cho người thương gia, người mà sau đó bắt buộc phải trả 500 dínár cho nửa con vật ấy. Vì [41]chủ nhân con la từ chối làm vậy, hắn bị buộc phải đền cho người thương gia 100 dínár vì tội gây ra một vụ kiện rắc rối. (2′) Người thương gia phải đứng bên dưới một mái nhà và để cho những người con của cụ già được quyền nhảy lên người mình; nhưng họ lại từ chối mạo hiểm làm điều đó, và rốt cuộc phải bồi thường cho người thương gia 100 dínár vì đã quấy rầy anh ta. (3′) Chủ nhân của con lừa cụt đuôi bị ép buộc phải tìm cách kéo đứt đuôi con la của vị Kází. Dĩ nhiên con vật vô cùng tức giận trước hành vi đó, và kẻ nguyên đơn đã bị bầm dập tơi tả. Cuối cùng, để tránh phải nhận thêm hình phạt, hắn đành khai rằng con vật của mình vốn dĩ từ xưa đã không có đuôi. Do đó, hắn buộc phải giao nộp cho người thương gia 100 dínár vì tội dựng chuyện kiện cáo sai sự thật.
Trong tác phẩm “Kathā-sarit-sāgara” (do C. H. Tawney dịch, 2 : 180–181) có ghi lại câu chuyện sau:—
Một ngày nọ, khi vị đạo sĩBrahman tên là Devabhúti đi tắm, người vợ của ông ra vườn để hái rau và nhìn thấy một con lừa thuộc về một người giặt quần áo đang ăn sạch đám rau đó. Bà bèn cầm gậy đuổi theo con lừa; con vật trong lúc hoảng hốt tìm đường tẩu thoát đã ngã xuống một cái hố và bị gãy chân. Khi người chủ hay tin, hắn đùng đùng nổi giận, lao vào đánh đập và đá tơi bời người phụ nữ Bà-la-môn. Kết quả là người vợ đang mang thai ấy đã bị sảy thai; còn người thợ giặt thì dắt con lừa quay về nhà. Khi người chồng hay tin dữ, trong nỗi tuyệt vọng khôn cùng, anh ta liền đến khiếu nại với quan án trưởng trong thành. Viên quan ngốc nghếch ấy, sau khi nghe lời trình bày từ cả hai phía, đã đưa ra phán quyết thế này: “Vì chân con lừa đã bị gãy, hãy bắt người theo đạo Bà-la-môn gánh vác cõng đồ thay cho người thợ giặt cho đến khi con lừa hồi phục có thể làm việc trở lại; đồng thời, người thợ giặt phải làm cho vợ của vị Bà-la-môn mang thai lại một lần nữa, bởi chính hắn đã khiến cô ấy bị sảy thai.” Khi người Bà-la-môn và vợ nghe được phán quyết này, trong cơn tuyệt vọng tột cùng, họ đã uống thuốc độc tự vẫn; và khi nhà vua hay tin, ngài đã cho xử tử viên quan phán xử thiếu suy nghĩ ấy.
Câu chuyện Tagalog mang tựa đề “Cách Piro trở nên giàu có,” vốn không được tôi in ra ở đây, hoàn toàn giống hệt với truyện “Cách Suan trở nên giàu có,” chỉ ngoại trừ một chi tiết khác biệt duy nhất: thứ bị nhân vật chính giật đứt không phải là đuôi của một con trâu nước (carabao) mà là đuôi của một con ngựa. Thêm vào đó là một chi tiết bổ sung như sau: trên đường hành trình đến triều đình của nhà vua, Piro nghe thấy tiếng kêu cứu phát ra từ chốn rừng sâu. Anh vội vã lao nhanh đến hiện trường và nhìn thấy một tiểu thư đang chiến đấu với một bầy ong hung hãn. Piro ra tay giúp tiêu diệt lũ ong bằng cây gậy của mình, nhưng trong lúc hỗn chiến đã vô tình gây thương tích tương đối nặng cho người phụ nữ. Người cha vô cùng tức giận, liền nhập bọn với nhóm nguyên đơn và thỉnh cầu nhà vua ra lệnh cho Piro phải chữa lành vết thương cho con gái ông ta. Nhà vua phán quyết rằng nếu Piro muốn làm điều đó, và nếu người thiếu nữ được chăm sóc một cách chu đáo nhất, thì cô bắt buộc phải trở thành vợ của Piro. Để đổi lấy việc từ bỏ quyền được cưới cô gái ấy, Piro nhận được một trăm đồng alfonsos từ người cha.
Nói tóm lại, sự trùng khớp đến kỳ lạ giữa các câu chuyện của chúng ta với ba phiên bản phương Đông được trích dẫn ở trên đã củng cố một cách chắc chắn rằng nhóm truyện “Các phán quyết kỳ diệu” tại Philippines có nguồn gốc xuất phát trực tiếp từ Ấn Độ.
[42]
1 Để xem bản dịch đầy đủ, xin đọc Jātaka, do E. B. Cowell biên tập (Nhà xuất bản Đại học Cambridge, 1895), 2 : 207–215; và FLJ 3 : 337 t.đ. Xem thêm bài bàn luận của C. H. Tawney về câu chuyện này trên Tạp chí Philology, 12 : 112–119.
