Câu chuyện mang âm hưởng sử thi này có giá trị văn học đặc biệt bởi những cội nguồn cổ xưa của nó. Tôi không biết có tác phẩm hiện đại nào tương tự như vậy; nhưng có hai tích truyện song song rất cổ, cũng như hai dẫn chiếu rõ mồn một về nguyên văn tình huống trong câu chuyện của chúng ta vốn có từ trước kỷ nguyên Thiên Chúa, và cả một truyện cổ dân gian Ba Tư (Märchen) có từ thế kỷ thứ mười hai.

Herodotus (III, 119) là người đầu tiên kể câu chuyện về một người phụ nữ Ba Tư chọn cứu mạng em trai mình thay vì chồng và các con.

“Khi tất cả những kẻ âm mưu chống lại Darius đã bị bắt giữ [tức là Intaphernes, các con ông, và gia đình ông], và đã bị xiềng xích như những kẻ ác nhân bị kết án tử hình, người vợ của Intaphernes liền đến và đứng mãi ở các cửa cung điện, khóc lóc thảm thiết. Thế là Darius sau một hồi, thấy bà cứ đứng khóc hoài không thôi, bèn động lòng trắc ẩn và ra lệnh cho một sứ giả đến gặp bà để bảo rằng: ‘Thưa phu nhân, Vua Darius ban cho bà đặc ân được cứu lấy mạng sống của một người thân; hãy tùy ý chọn lấy một trong số các tù nhân.’ Khi ấy, bà ngẫm nghĩ một lúc trước khi đáp lời: ‘Nếu nhà vua chỉ chuẩn y cho cứu mạng một người duy nhất, thần xin chọn em trai mình.’ Darius, khi nghe câu trả lời ấy, lấy làm kinh ngạc, bèn sai sứ truyền lời lần nữa rằng: ‘Thưa phu nhân, nhà vua bảo bà hãy nói cho ngài biết vì sao bà lại bỏ qua người chồng và các con mình, mà lại thích được tha mạng cho em trai hơn. Nó nào có gần gũi với bà bằng các con, cũng chẳng thân thiết bằng người chồng.’ Bà đáp rằng: ‘Muôn tâu bệ hạ! Nếu thần linh định đoạt, thần có thể có một người chồng khác và những đứa con khác khi những người này đã qua đời; nhưng, vì cha mẹ thần đều đã khuất núi, thần phước đâu mà mong có được một người em trai khác. Đó là điều thần suy tính khi xin tha mạng cho em người.’ Người phụ nữ ấy đối với Darius hình như đã nói rất phải lẽ, và ngài ban cho bà người mà bà đã xin cùng với người con trai trưởng, ngài vô cùng hài lòng về bà. Tất cả những người còn lại đều bị ngài đem xử tử.”

Câu chuyện từ nhà sử học Hy Lạp này rõ ràng đã cung cấp không chỉ ý tưởng mà cả hình thức cho phần dẫn chiếu ở các dòng 909–912 trong vở kịch “Antigone” của Sophocles. Trong bản dịch tiếng Anh của Campbell về vở kịch Hy Lạp đó, đoạn văn được đặt vào lời nhân vật nữ chính diễn ra như sau:—

Mất chồng còn có thể thay;

Con thơ dẫu mất, ngày mai lại sinh;

Chỉ còn cha mẹ khuất mình,

Tìm đâu ra kẻ thương tình em trai.

Về mặt niên đại, hai lần xuất hiện tiếp theo của câu chuyện này thuộc về Ấn Độ. Trong cuốn “Ucchaṅga-jātaka” (Fausböll, Số 67, không rõ thời gian chính xác, nhưng có lẽ bắt nguồn từ thế kỷ thứ ba trước Công nguyên), chúng ta được kể rằng—

[261]

“Ba người làm ruộng vì nhầm lẫn đã bị bắt giữ với tội danh cướp của, và bị tống giam. Vợ của một trong ba người đã đến diện kiến Quốc vương xứ Kosala, nơi sự việc diễn ra, và van xin ngài thả chồng mình ra. Nhà vua hỏi bà rằng mối quan hệ của cả ba người đối với bà là gì. Bà đáp: ‘Một người là chồng tôi, người kia là em trai, và người thứ ba là con trai tôi.’ Nhà vua phán: ‘Trẫm rất hài lòng về ngươi, và trẫm sẽ giao cho ngươi một trong ba người; ngươi chọn ai?’ Người phụ nữ đáp: ‘Tâu bệ hạ, nếu thần còn sống, thần có thể kiếm được một người chồng khác và một đứa con khác; nhưng, vì cha mẹ thần đều đã qua đời, thần chẳng thể nào tìm lại được một người em trai nào nữa. Xin ngài hãy ban cho thần người em trai, tâu bệ hạ.’ Hài lòng trước câu trả lời của người phụ nữ, nhà vua bèn thả tự do cho cả ba người đàn ông.”

Trong bản dịch của trường đại học Cambridge về bộ “Jātaka” này, câu trả lời bằng thơ của người phụ nữ được chuyển ngữ như sau:—

Kiếm con đâu khó khăn gì;

Đầy đường chồng tốt sá gì chọn mua.

Nhưng tìm đâu giữa nắng mưa,

Một người em nữa cho vừa tấm lòng?

Trong sử thi “Rāmāyana”, tác phẩm nghệ thuật tiêu biểu nhất của Ấn Độ, người ta kể lại rằng trong trận chiến quanh Lankā, Lakshmana, người em trai yêu quý và là người bầu bạn không thể rời nửa bước của người anh hùng Rāma, dường như đã bị giết chết. Rāma khóc thương cho cậu bằng những lời này: “Dẫu ở bất cứ nơi đâu ta cũng có thể tìm được một người vợ, một đứa con, và tất cả những người họ hàng khác; nhưng ta chẳng biết có nơi nào mình lại có thể có được một người em trai. Lời dạy của Veda là chân lý rằng Parjanya rưới mưa xuống vạn vật; nhưng câu tục ngữ cũng đúng là ngài không hề ban mưa xuống thành những người em trai.” (Bản in Gorresio, 6 : 24, 7–8.) Tác phẩm song song này đã được R. Pischel chỉ ra trong “Hermes”, 28 (1893) : 465.

Truyện cổ dân gian Ba Tư được nhắc tới ở trên đã được Th. Nöldeke dẫn lại trong “Hermes”, 29 : 155.

Trong câu chuyện này, người vợ, khi được trao cơ hội lựa chọn người nào trong số ba người thân thiết nhất của mình để cứu mạng,—tức là chồng, con trai, và em trai, những người đã được chọn để làm thức ăn cho con rắn ăn thịt người mọc ra từ vai của vị hoàng tử ác quỷ Dahāk,—đã nói rằng: “Tôi vẫn còn là một phụ nữ trẻ. Tôi có thể kiếm một người chồng khác, và rất có thể tôi sẽ sinh thêm con với chàng: nhờ đó tôi có thể phần nào làm dịu đi ngọn lửa ly biệt bằng dòng nước hy vọng, và tìm kiếm phương thuốc giải cho nọc độc từ cái chết của người chồng bằng sự sống sót của đứa con trai; nhưng thật không thể nào, khi cha mẹ tôi đều đã qua đời, để tôi có thể có được một người em trai khác; vì thế tôi dành trọn tình cảm cho em ấy [tức là bà chọn người em].” Dahāk động lòng trắc ẩn, và tha mạng cho cả ba người.

Thể loại câu đố mà câu chuyện của chúng ta mang hình hài có lẽ là sự sáng tạo của người kể chuyện; nhưng những câu chuyện dân gian có kết thúc như thế này rất phổ biến (xem phần chú thích cho Số 12). Một lần nữa, câu chuyện của chúng ta lại không nêu rõ liệu cả ba người đàn ông có được ân xá hay không. Ý tứ ngầm hiểu là họ không được như vậy. Sự định vị các sự kiện dường như cho thấy hoặc câu chuyện đã tồn tại lâu đời ở tỉnh La Laguna, hoặc người kể chuyện có khả năng thích ứng vô cùng xuất sắc.

[262]