Câu chuyện này, vốn là sự kết hợp của nhiều môtíp và tình tiết quen thuộc, thực chất chia làm hai phần, dẫu cho nỗ lực đã được thực hiện ở phần cuối nhằm gắn kết chúng lại với nhau. Phần đầu, kết thúc với sự phản bội của các người anh sau khi người anh hùng thực hiện cuộc hành trình xuống âm phủ và giải cứu hai thiếu nữ xinh đẹp khỏi tay những kẻ bắt cóc khổng lồ, có những điểm tương đồng với một số phần trong chuỗi truyện “Con trai của Gấu”. Nửa sau của câu chuyện là một thành tố phát triển hoàn chỉnh thuộc chuỗi truyện “Người vị hôn thê bị lãng quên”, trên thực tế bảo lưu toàn bộ các tình tiết đặc trưng, đồng thời đặt lên đầu toàn bộ phần này những chi tiết tạo nên sự chuyển giao giữa nó và phần 1. Tôi không thể chỉ ra bất kỳ điểm tương đồng nào ở châu Âu đối với tổng thể câu chuyện, nhưng các bản tương đương của cả hai phần thì lại rất nhiều. Do nửa sau chiếm phần lớn nội dung câu chuyện, chúng ta sẽ xem xét nó trước tiên.

Các tình tiết nền tảng và đặc trưng của chuỗi truyện “Người vị hôn thê bị lãng quên” (thỉnh thoảng được gọi là chuỗi truyện “Cô dâu đích thực”) diễn ra như sau:—

A Người anh hùng vượt qua các thử thách khó khăn nhờ sự giúp đỡ của người mình yêu, vốn thường là con gái của một phù thủy.

B Cuộc trốn chạy bằng phép thuật của đôi tình nhân, hoặc bằng cách tự biến hóa bản thân hoặc bằng cách vứt lại phía sau những chướng ngại vật nhằm làm chậm bước kẻ bám đuổi.

C Người anh hùng quên mất người vợ đính hôn vì anh ta phá vỡ một điều cấm kỵ (nguyên nhân của sự lãng quên thường là một nụ hôn từ phụ huynh, điều mà lẽ ra người anh hùng nên tránh).

D Ký ức của người anh hùng được đánh thức trở lại trong buổi lễ kết hôn hoặc tiệc cưới của anh ta với một người vợ mới, thông qua cuộc trò chuyện giữa cô dâu thực sự với một con vật hoặc thông qua nụ hôn của cô dâu thực sự. Trong một số dạng thức của câu chuyện, ký ức của người anh hùng được khôi phục vào đêm thứ ba trong số ba đêm được bán cho nữ anh hùng bởi người vợ thứ hai thực dụng.4

E Cuộc hôn nhân giữa người anh hùng và nữ anh hùng.

Andrew Lang (Custom and Myth, tái bản lần 2, trang 87–102) đã truy nguyên các tình tiết A và B ngược về tận thần thoại về Jason, tài liệu tham khảo văn học sớm nhất [166] cho các tình tiết này nằm trong sử thi Iliad (quyển vii, 467; XXIII, 747). Nhưng câu chuyện này không chứa đựng ba tình tiết cuối: rõ ràng chúng xuất phát từ một nguồn khác nào đó, và đã được gắn kết với hai tình tiết đầu—một quá trình tự nhiên trong sự phát triển của truyện cổ tích. Tình tiết cuộc trốn chạy thần kỳ có độ phân bố vô cùng rộng rãi: Lang đã đề cập đến các phiên bản Zulu, Gaelic, Na Uy, Malagasy, Nga, Ý và Nhật Bản. Về cuộc trốn chạy thần kỳ kết hợp với việc thực hiện các thử thách khó khăn do cha của cô gái đặt ra, các câu chuyện cũng xuất hiện rộng rãi không kém: Hy Lạp, Madagascar, Scotland, Nga, Ý, Bắc Mỹ (người Algonquins), Phần Lan, Samoa (trang 94). Lời giải thích hợp lý duy nhất cho những điểm tương đồng này, theo Lang, chính là thuyết truyền bá; và nếu ông Lang, nhà vô địch của “thuyết nhân học”, lại phải giải thích theo cách thực tế này đối với một câu chuyện tương đối đơn giản, thì còn điều gì ngoài thuyết truyền bá có thể giải thích cho những câu chuyện phức tạp hơn rất nhiều với năm hoặc sáu tình tiết khác biệt theo cùng một trình tự cơ bản?

Chuỗi truyện “Người vị hôn thê bị lãng quên” rõ ràng chỉ được sáng tạo ra một lần; vào lúc nào hay ở đâu, chúng ta sẽ không cố gắng phỏng đoán. Nhưng việc sự kết hợp xuất sắc của nó giữa các tình huống dồn dập, kỳ diệu và đầy cảm động đã biến nó thành một câu chuyện có sức hút gần như phổ quát, điều đó được minh chứng bởi hàng chục phiên bản biến thể đã được sưu tầm trong vòng nửa thế kỷ qua và hơn thế nữa. Trong các chú thích cho câu chuyện Gaelic của Campbell, “Trận chiến của những loài chim”, Số 2, Köhler đã dẫn chiếu các phiên bản Na Uy, Thụy Điển, Ý, Đức và Hungary (Orient und Occident, 2 : 107). Ralston (trang 132–133), Cosquin (2 : Số 32 và các chú thích), Crane (Số XV và các chú thích, trang 343–344), Bolte (trong phần bổ sung của ông cho Köhler, 1 : 170–174), và Bolte-Polívka (đối với các Số 51, 56, 113) đã bổ sung các thư mục rất đầy đủ. Tại đây, việc liệt kê tất cả các biến thể của câu chuyện này đã được sưu tầm là điều không cần thiết, nhưng chúng ta sẽ khảo sát một số bản tương đương với câu chuyện của chúng ta từ góc độ của từng tình tiết riêng lẻ.

Sau khi người anh hùng trong câu chuyện hiện tại của chúng ta bị những người anh em phản bội bỏ rơi, và lại thấy mình ở dưới âm phủ một lần nữa, anh ta được một giọng nói bí ẩn bảo hãy đi đến Vùng đất của những người hành hương, nơi anh ta sẽ tìm thấy định mệnh của mình. Anh ta gặp một cụ già, người này chỉ dẫn anh ta đến gặp một vị ẩn sĩ. Vị ẩn sĩ lại tiếp tục chỉ dẫn chàng trai trẻ đến gặp một vị ẩn sĩ khác, người đã biết được từ một con đại bàng rằng Vùng đất của những người hành hương nằm ở đâu, và ra lệnh cho con chim chở chàng trai trẻ đến đó. Dù câu chuyện không nêu rõ rằng Vùng đất của những người hành hương nằm ở “thế giới bên trên”, chúng ta buộc phải phỏng đoán là như vậy, và rằng con đại bàng chính là phương tiện giúp người anh hùng trốn thoát khỏi vương quốc dưới lòng đất. Trong một số lượng lớn các thành tố thuộc chuỗi truyện “Con trai của Gấu”, nơi mà phần đầu câu chuyện của chúng ta thuộc về như đã đề cập, đây là phương tiện trốn thoát thông thường. Tình tiết này cũng được tìm thấy trong rất nhiều câu chuyện không có mối liên hệ nào khác với nhóm này (xem Cosquin, 2 : 141–144). Đôi khi nó được kết hợp với hành trình tìm kiếm nguồn nước trường sinh, mà qua đó lại có liên quan đến tình huống người anh hùng [167] được giới thiệu từ người dẫn đường này sang người dẫn đường khác (những người khổng lồ, các hiền triết, các ẩn sĩ, v.v.), giống như trong câu chuyện của chúng ta (so sánh Grimm, Số 97, và các chú thích; đồng thời xem Bolte-Polívka đối với Số 97, đặc biệt là 2 : 400; Thorpe, 158; Tawney, 1 : 206; Persian Tales, 2 : 171). Toàn bộ phần này dường như được đưa vào như một phân đoạn chuyển giao giữa phần 1 và phần 2.

Phần thứ hai của câu chuyện chúng ta mở đầu bằng tình tiết “thách cưới” (xem Von Hahn, 1 : 54, “Oenomaosformel”), dẫu cho tôi không thể chỉ ra bất kỳ bản tương đồng nào đối với phương thức tán tỉnh công chúa của Juan; đó là, sử dụng một bức thư được truyền đi bằng diều giấy.

Các thử thách mà người anh hùng buộc phải hoàn thành có sự khác biệt rất lớn trong các thành tố khác nhau của chuỗi truyện “Người vị hôn thê bị lãng quên”. Juan phải trồng lúa mì và nướng bánh mì từ hạt lúa đã chín trong vòng hai mươi tư giờ, tách một hũ đậu mongo ra khỏi một hũ cát, và đi lấy một chiếc nhẫn từ dưới biển. Thử thách đầu tiên do nhà vua áp đặt có những điểm tương đồng trong một số câu chuyện châu Âu. Trong tác phẩm Số 34 của Groome, Ác quỷ nói với người anh hùng: “Ta còn cho ngươi một thử thách nữa đây: hãy tát cạn đầm lầy, cày xới nó lên, gieo hạt, và đến ngày mai hãy mang lại cho ta ngô rang” (trang 106). Trong tác phẩm Số 7 của Groome, nhà vua bảo cụ già rằng: “Hãy nhìn khu rừng lớn kia kìa! Hãy đốn hạ toàn bộ, san phẳng thành một bãi đất trống; rồi cày xới cho ta, đập tơi mọi cục đất; và gieo hạt kê vào đó trước sáng ngày mai. Và hãy ghi nhớ cho kỹ điều ta bảo ngươi: ngươi phải mang lại cho ta một chiếc bánh [rõ ràng được làm từ hạt kê chín; xem trang 23] làm bằng sữa ngọt.” Cosquin (2 : 24) dẫn chiếu một câu chuyện xứ Catalan và một câu chuyện xứ Basque, trong đó người anh hùng không chỉ phải đốn hạ một khu rừng lớn mà còn phải gieo hạt và thu hoạch lúa. Về bản chất, đây cũng là loại thử thách bất khả thi tương tự được áp đặt lên nhân vật Truth trong một câu chuyện Visayan (JAFL 19 : 100–102), nơi người anh hùng phải sinh ra, và người vợ là công chúa phải hạ sinh, chỉ trong một đêm, ba đứa trẻ. Những con đại bàng hay giúp đỡ đã giải quyết khó khăn này cho Truth bằng cách mang đến cho anh ba đứa trẻ vừa mới chào đời. Thử thách thứ hai là một thử thách rất quen thuộc, và được tìm thấy trong nhiều thành tố của chuỗi truyện “Các loài vật biết ơn”. Thường thì những con kiến, loài mà người anh hùng đã tha mạng trước đó, là những kẻ thực hiện công việc tách hai loại hạt, v.v. (xem Tawney, 1 : 361 và chú thích). Hỗn hợp cát và đậu mongo trong câu chuyện của chúng ta không phải là một ý tưởng thực sự hay ho. Về nguyên bản, ban đầu nó hẳn phải là sỏi và đậu mongo, hoặc là đậu mongo cùng với một loại đậu lăng nào đó có kích thước gần giống nhau. Thử thách thứ ba, cùng với phương thức để hoàn thành nó, có lẽ là điều thú vị nhất trong tất cả. Trong một câu chuyện Samoa thuộc chuỗi truyện “Người vị hôn thê bị lãng quên” (Lang, sđd, trang 98), nữ anh hùng ra lệnh cho người anh hùng hãy cắt cơ thể cô ra thành nhiều mảnh rồi ném xuống biển. Ở đó, cô biến thành một con cá và tìm lại được chiếc nhẫn. Trong một câu chuyện xứ Catalan (Rondallayre, 1 : 41), người anh hùng cũng được yêu cầu đi lấy một chiếc nhẫn từ dưới đáy biển. Người yêu bảo anh hãy cắt cô ra thành nhiều mảnh, cẩn thận đừng để bất kỳ phần nào rơi xuống đất, và ném tất cả xuống nước. Bất chấp mọi sự cẩn trọng, anh vẫn để rơi một giọt máu xuống mặt đất. Nữ anh hùng đã tìm lại được chiếc [168] nhẫn, nhưng ngón út của cô lại thiếu mất một lóng khi cô khôi phục lại hình hài ban đầu của mình.

“Cuộc trốn chạy thần kỳ” được thảo luận bởi Cosquin (1 : 152–154) và Macculloch (167 và các trang tiếp theo). Có hai dạng biến hình cần được lưu ý liên quan đến cuộc trốn chạy này: kẻ bị truy đuổi hoặc tự biến hóa bản thân để tránh bị kẻ bám đuổi phát hiện, hoặc vứt lại phía sau những vật phẩm phép thuật, những thứ này biến thành các chướng ngại vật cản đường và cuối cùng là không thể vượt qua đối với kẻ bám đuổi. Trong câu chuyện của chúng ta, các phép biến hình thuộc về dạng thứ hai, giống như trong câu chuyện “Pedro và Phù thủy” (Số 36). Theo tôi được biết, dạng thứ nhất không xuất hiện trong truyện cổ tích Philippines. Cả hai dạng đều được tìm thấy thường xuyên trong truyện cổ tích phương Tây (Märchen), nhưng trong các câu chuyện phương Đông, dạng thứ hai dường như chiếm ưu thế hơn dạng thứ nhất (xem các dẫn chiếu của Cosquin về sự xuất hiện của tình tiết này trong truyện phương Đông). Trong tác phẩm của Somadeva (Tawney, 1 : 355 và các trang tiếp theo), chúng ta bắt gặp hai cuộc trốn chạy và cả hai dạng trốn thoát. Về các chi tiết của chính cuộc trốn chạy trong câu chuyện của chúng ta, chúng ta có thể lưu ý rằng chiếc lược biến thành một bụi gai rậm rạp có rất nhiều bản tương đương. Chiếc nhẫn biến thành bảy ngọn núi với con số thần kỳ của nó gợi ý về một nguồn gốc phương Đông. Với nước bọt biến thành một hồ nước hoặc biển cả, hãy so sánh những sự biến hình tương tự của các giọt nước và một cái bàng quang đầy nước (Macculloch, 171–172).

Tình tiết “lãng quên người vị hôn thê” thường được tạo động lực bằng một kiểu điều cấm kỵ nào đó bị phá vỡ. Khi người anh hùng muốn đến thăm cha mẹ mình và để người yêu ở bên ngoài thành phố, cô thường cảnh báo anh không được để cho ai hôn mình. Trong một truyện cổ tích xứ Gaelic (Märchen), anh bị cấm không được nói chuyện; đôi khi anh bị vợ cảnh báo không được ăn uống, v.v. (Köhler-Bolte, 172). Trong câu chuyện của chúng ta, điều cấm kỵ có phần khác thường: người anh hùng không được để bất kỳ giọt nước mắt vui mừng nào do cha mẹ anh rơi xuống má mình. Tuy nhiên, ý tưởng ẩn sau lời dặn dò này cũng giống như ý tưởng ẩn sau nụ hôn bị cấm đoán. Với điều cấm kỵ cấm thưởng thức thức ăn, hãy so sánh tình tiết “Những kẻ ăn hoa sen” trong sử thi Odyssey.

Trong phần lớn các truyện cổ tích thuộc nhóm này, việc đánh thức lại ký ức của người anh hùng được thực hiện thông qua cuộc trò chuyện của hai con chim (chim bồ câu hoặc gà mái) mà người vị hôn thê bị lãng quên tìm cách đưa vào diện kiến người yêu ngay trước khi anh ta kết hôn với người khác (Köhler-Bolte, 172; Rittershaus, 150). Trong câu chuyện của chúng ta, nữ anh hùng đặt ra những câu hỏi cho một con chó về những thử thách mà cô đã giúp người anh hùng hoàn thành. Tôi không thể chỉ ra bất kỳ điểm tương đồng chính xác nào đối với tình huống này, dẫu cho nó có sự thống nhất chung với các phương thức được sử dụng trong các thành tố khác của nhóm.

Đối với phần đầu của câu chuyện chúng ta (ngoại trừ phần mở đầu), hãy so sánh Köhler-Bolte, 292–296, 537–543; Gonzenbach, Số 58 và các chú thích; “Beowulf” của F. Panzer, các trang rải rác. Hãy xem thêm các chú thích cho Số 3 và Số 4 của tập hợp này. [169]

Liên quan đến tổng thể câu chuyện của chúng ta, để kết luận, tôi sẽ dẫn chiếu hai bản trường ca lãng mạn bằng thơ bản địa, nơi lưu giữ nhiều tình tiết mà chúng ta vừa thảo luận. Tác phẩm thứ nhất là một bản trường ca lãng mạn xứ Pangasinan (mà tôi không có văn bản gốc) mang tựa đề “Don Agustin, Don Pedro, và Don Juan”. Câu chuyện này chứa đựng cuộc truy đuổi một con rắn của ba vị hoàng tử nhằm chữa bệnh cho người cha là nhà vua (môtíp “truy tìm”), chuyến đi xuống giếng của người em út, cuộc chiến của anh với các con quái vật ở âm phủ và việc anh giải cứu ba nàng công chúa, sự phản bội của những người anh lớn, và cuối cùng là việc người em út giải cứu người anh hùng. Dẫu cho câu chuyện này thiếu vắng môtíp “người vị hôn thê bị lãng quên”, nó không còn nghi ngờ gì nữa có mối liên hệ với phần đầu của truyện cổ tích nước ta.5

Bản trường ca lãng mạn thứ hai, một trong những tác phẩm phổ biến và lan rộng nhất ở các hải đảo, đã được in bằng ít nhất năm phương ngữ — Tagalog, Pampango, Visayan, Ilocano và Bicol — sẽ được tôi tóm tắt ngắn gọn, bởi vì nó hoặc là nguồn gốc của truyện cổ tích nước ta hoặc đã được phái sinh từ đó. Thực tế là không phải tất cả các phiên bản văn học đều hoàn toàn trùng khớp, và việc câu chuyện dưới dạng truyện cổ tích có vẻ quen thuộc đến mức phổ quát, khiến cho người ta thấy có nhiều khả năng hơn rằng lựa chọn thứ hai phản ánh đúng sự thật; nghĩa là, bản trường ca lãng mạn đã được phái sinh từ truyện cổ tích. Trong phiên bản Tagalog, tựa đề được thể hiện như sau: “Câu chuyện về Ba Hoàng tử, các con trai của Vua Fernando và Nữ hoàng Valeriana tại Vương quốc Berbania. Chim Adarna.” Bài thơ dài, gồm 4136 dòng thể thơ tám âm tiết. Năm của bản sao tôi có là 1906; nhưng Retana có đề cập đến một ấn bản trước năm 1898 (Số 4169). Câu chuyện tóm tắt diễn ra như sau:—

Vua Fernando xứ Berbania có ba người con trai — Diego, Pedro và Juan. Một đêm nọ, nhà vua mộng thấy Juan bị bọn cướp sát hại. Ngay lập tức ông lâm bệnh nặng, và một vị ngự y tài giỏi bảo rằng chim Adarna kỳ diệu là thứ duy nhất có thể chữa khỏi căn bệnh của ông. Diego lên đường tìm kiếm con chim nhưng không thành công; anh ta bị hóa đá. Một năm sau, Pedro lên đường — và gặp phải kết cục tương tự. Cuối cùng, Juan ra đi, thấy các anh mình không trở về. Nhờ lòng nhân ái của mình, một kẻ phong hủi đã chỉ đường cho chàng trai trẻ đến nhà của một vị ẩn sĩ. Vị ẩn sĩ hướng dẫn Juan cách tránh bùa phép, bắt được con chim và giải cứu các anh mình. Juan đã thành công. Tuy nhiên, trên đường trở về, những người anh em đố kỵ đã đánh Juan đến bất tỉnh, cướp lấy con chim và một mình quay về vương quốc của cha mình. Nhưng con chim bỗng trở nên [170] vô cùng xấu xí về ngoại hình, từ chối cất tiếng hót, và bệnh tình của nhà vua ngày càng trở nên trầm trọng hơn. Trong khi đó, Juan được cứu sống nhờ một thiên sứ được phái xuống từ thiên đàng. Cuối cùng anh cũng về đến nhà; và chim Adarna ngay lập tức trở nên xinh đẹp trở lại, đồng thời cất tiếng hót vạch trần sự phản bội của Diego và Pedro. Nhà vua, sau khi hồi phục sức khỏe, muốn lưu đày hai người con lớn; nhưng Juan đã lên tiếng cầu xin cho họ, và họ được phục hồi ân sủng. Nhà vua bấy giờ giao trọng trách canh giữ con chim cho ba người con trai, đe dọa sẽ xử tử kẻ nào để nó bay mất.

Một đêm nọ, trong lúc Juan đang làm nhiệm vụ canh gác, anh đã chìm vào giấc ngủ. Những người anh em đố kỵ mở lồng ra, và con chim bay mất. Khi Juan tỉnh giấc và nhìn thấy tai họa đã rồi, anh rời khỏi nhà để đi tìm chim Adarna. Hôm sau, nhà vua phát hiện mất tích cả Juan lẫn con chim, liền phái Pedro và Diego đi tìm người em trai. Họ tìm thấy anh ở vùng núi Armenia. Trong cuộc tìm kiếm chung con chim, cả ba đi đến một cái giếng sâu. Diego và Pedro lần lượt thử xuống giếng, nhưng lại sợ hãi không dám đi xuống tận đáy. Juan bấy giờ được thòng dây thả xuống. Dưới chân giếng, anh tìm thấy những cánh đồng tươi đẹp. Trong lúc lang thang, anh đến một ngôi nhà lớn nơi có một nàng công chúa đang nhìn ra ngoài cửa sổ. Cô nói với Juan rằng mình đang nằm dưới quyền thao túng của một tên khổng lồ; và thế là, khi con quái vật quay trở lại, Juan đã tiêu diệt nó. Anh cũng đồng thời giải cứu người em gái của nàng là Leonora, người đang bị giam giữ dưới quyền của một con rắn bảy đầu. Cả ba — Juan và hai nàng công chúa — đều được kéo lên miệng giếng; nhưng khi Juan quay trở lại để lấy chiếc nhẫn mà Leonora bỏ quên, những người anh tàn nhẫn của anh đã cắt đứt sợi dây. Leonora cử con sói cưng của mình đến chữa trị cho Juan, và hai người anh cùng hai nàng công chúa quay trở về Berbania. Juana kết hôn với Diego; nhưng Leonora từ chối kết hôn với Pedro, xin được hoãn lại bảy năm để chờ Juan quay về.

Trong khi đó, Juan đã được chữa lành. Một ngày nọ, chim Adarna xuất hiện, bay lượn và cất tiếng hót trên đầu anh rằng có ba nàng công chúa xinh đẹp ở vương quốc “de los Cristales”. Juan lên đường đi tìm vùng đất đó. Anh gặp một cụ già, người trao cho anh một mảnh áo của ông và bảo anh hãy đến gặp một vị ẩn sĩ nhất định để xin chỉ dẫn. Vị ẩn sĩ tiếp đón Juan khi được trình vật tín vật, đồng thời triệu tập tất cả muôn thú để hỏi chúng về vương quốc “de los Cristales”; nhưng không một con vật nào biết vương quốc đó nằm ở đâu. Vị ẩn sĩ này bấy giờ chỉ dẫn Juan đến một tu viện ẩn sĩ khác. Ở đó, vị thánh nhân triệu tập tất cả các loài chim. Một con đại bàng biết rõ nó nằm ở đâu; và sau khi Juan trèo lên lưng nó, con đại bàng bay suốt một tháng trời, cuối cùng cũng đến được vương quốc cần tìm. Tại đó, tuân theo chỉ dẫn của con chim, trong lúc các công chúa đang tắm, Juan đánh cắp xiêm y của người em út, và kiên quyết không trả lại cho đến khi nàng đồng ý kết hôn với anh. Nàng chấp thuận, và sau đó giúp anh hoàn thành những thử thách khó khăn do người cha phù thủy của nàng đặt ra (san bằng núi, trồng lúa mì, làm bánh mì mới nướng — lấy lại bình đựng nước từ biển — di dời ngọn núi — lấy lại chiếc nhẫn từ biển [phương thức giống như trong truyện cổ tích của chúng ta] — bắt con ngựa của nhà vua). Sau đó, cả hai cùng trốn chạy, bị gã phù thủy truy đuổi. Cuộc trốn chạy biến hình (cây kim, bụi gai; miếng xà phòng, ngọn núi; cành cây liễu [? coje], hồ nước). Gã phù thủy thất trận nguyền rủa con gái mình, và nói rằng nàng sẽ bị Juan lãng quên. Khi Juan về đến nhà và nhìn thấy Leonora, anh quên mất Maria. Vào ngày cưới của anh với Leonora, một nàng công chúa vô danh đến tham dự lễ hội. Từ một chiếc lọ nhỏ mang theo, nàng tạo ra một nữ nô lệ da đen và một nam nô lệ da đen, họ nhảy múa trước cặp tân lang tân nương. Sau mỗi điệu nhảy, nữ nô lệ da đen hướng về phía Juan và kể lại cho anh nghe những gì Maria đã làm vì anh. Sau đó cô ta đánh người nam nô lệ da đen, nhưng Juan [171] lại là người cảm nhận được những đòn roi ấy. Cuối cùng, vì Juan vẫn tỏ ra cứng rắn, Maria đe dọa sẽ đập tan chiếc lọ vốn chứa đựng sinh mạng của Juan. Juan đành chấp thuận kết hôn với nàng; nhưng Leonora phản đối, nói rằng con sói của cô đã cứu mạng Juan. Tổng giám mục được mời đến để phân xử vụ việc, và phán quyết nghiêng về phía Leonora. Khi Maria bấy giờ làm ngập lụt cả xứ sở và đe dọa tiêu diệt toàn bộ vương quốc, Vua Fernando thuyết phục Leonora nhận người con trai cả Pedro của ông. Juan và Maria kết hôn, rồi quay trở lại vương quốc “de los Cristales”.

Phiên bản Visayan của câu chuyện “Chim Adarna” gần như hoàn toàn đồng nhất với phiên bản Tagalog cho đến thời điểm Juan giải cứu hai nàng công chúa khỏi âm phủ. Khi anh và họ được hai người anh lớn kéo lên miệng giếng, Juan bảo Pedro và Diego quay về nhà cùng hai thiếu nữ, còn mình sẽ tiếp tục hành trình tìm kiếm con chim thần kỳ. Sau đó, anh hay tin nó đang nằm trong tay Maria, con gái của Nhà vua xứ Salermo. Anh bước chân đến đó, đem lòng yêu nàng công chúa, và cùng với con chim, họ quay trở về Berbania. Ba anh em tổ chức lễ cưới cùng một thời điểm. Có thể nhận thấy rằng ở đây môtíp “người vị hôn thê bị lãng quên” hoàn toàn bị thiếu vắng.

Đối với một câu chuyện cổ tích Tagalog có liên quan đến bản trường ca lãng mạn này, nhưng đã được cải biên đến mức khó có thể nhận ra họ hàng, xin hãy xem câu chuyện “Chim Adorna (viết sai chính tả) Bird” (JAFL 20 : 107–108).

Thật thú vị khi lưu ý rằng bản trường ca lãng mạn Tagalog mang đậm dấu ấn gợi nhớ đến chuỗi truyện “Những trinh nữ Thiên nga” qua phương thức mà Juan sử dụng để chiếm trọn tình cảm của Maria, con gái gã phù thủy. Để tìm các bản tương đương với mưu mẹo ăn cắp áo của Maria khi cô và các chị em đang tắm của Juan, hãy xem Macculloch, các trang 342 và tiếp theo. Để có một bộ sưu tập lớn các câu chuyện về “Trinh nữ Thiên nga” dưới dạng tóm lược, xin xem Hartland, các chương X và XI.

Xét đến thực tế là cả hai phần trong câu chuyện của chúng ta có độ phân bố rộng rãi gần như trên toàn thế giới, việc khẳng định ở đâu và khi nào sự kết hợp của cả hai xuất hiện lần đầu tiên là điều gần như bất khả thi. Nhìn chung, tôi có xu hướng cho rằng truyện cổ tích Philippines của chúng ta là một sản phẩm được du nhập chứ không phải bản địa. Về mối quan hệ giữa các phiên bản dân gian và phiên bản văn học của câu chuyện, tôi tin rằng nhìn chung phiên bản văn học đã được phái sinh từ phiên bản dân gian.

1 Chupa, một đơn vị đo lường, tương đương đại khái với khoảng bốn nắm tay gạo sống.

2 Camotes, khoai lang.

3 Mongo, một loại cây họ đậu có kích thước nhỏ hơn đậu lăng một chút (tương đương với đậu xanh).

4 Tình tiết này được tìm thấy trong một câu chuyện cổ tích Tagalog do Gardner sưu tầm (JAFL 20 : 304). Cần lưu ý rằng câu chuyện cổ tích này dựa trực tiếp trên một tác phẩm thơ ca lãng mạn (corrido), Câu chuyện Cuộc đời của Doña Maria xứ Murcia, Manila, 1909. Bản trường ca lãng mạn này đã được in bằng tiếng Pampango và Tagalog. Retana (Số 4166) có đề cập đến một ấn bản xuất bản trong khoảng thời gian từ năm 1860 đến 1898, và một ấn bản mang niên đại 1901 (Số 4307).

5 Tôi đang nắm giữ văn bản và bản diễn giải tiếng Anh hoàn chỉnh của một bản trường ca lãng mạn bằng thơ Tagalog, trong đó kết hợp các tình tiết từ câu chuyện này với các tình tiết từ “Chim Adarna” (đã dẫn ở trên). Bản trường ca lãng mạn mang tựa đề “Câu chuyện Cuộc đời của Vua Don Luis, Ba người con trai và Nữ hoàng Mora của ông. Manila 1906.” Retana (các Số 4190, 4362) đã dẫn chiếu các ấn bản từ năm 1860–98 và năm 1902. Câu chuyện này chứa đựng hành trình tìm kiếm nguồn nước chữa bệnh, hai vị ẩn sĩ, chuyến bay trên lưng đại bàng, vị nữ hoàng bị yểm bùa đang chìm trong giấc ngủ, ân huệ bị đánh cắp và vụ trộm chiếc giày, việc chuộc lại hai người anh lớn, sự phản bội của họ, người anh hùng cải trang làm người hầu trong cung điện của cha mình, cuộc xâm lược của vị nữ hoàng ma thuật và hành trình tìm lại người tình là anh hùng của bà. Câu chuyện này có mối liên hệ mật thiết với tác phẩm Số 55 của Groome. Hãy so sánh thêm bản tóm tắt của Groome về câu chuyện Áo mang tựa đề “Khu vườn bị nguyền rủa” của Vernaleken (trang 232), câu chuyện mà ở một số khía cạnh còn giống với bản trường ca lãng mạn Philippines này hơn cả câu chuyện của người Digan.