Tôi có một dị bản của câu chuyện này, mang tựa đề “Juan nghèo khó,” được kể lại ngắn gọn hơn bởi Andrea Mariano, một người Tagalog, nghe được từ người em trai của cô. Đại cương câu chuyện diễn ra như sau:—
Juan là con của một kẻ ăn mày. Người cha qua đời, và người con đem bán mình cho một thương gia để lấy tiền lo mai táng cho cha chu đáo. Sau khi được cho ăn học, Juan treo tấm biển trước nhà thương gia với nội dung: “Tôi có thể tìm ra mọi thứ đã mất.—Juan.” Nhà vua nhìn thấy tấm biển, bèn bắt cậu bé phải tìm ra người con gái đang bị giấu kín của mình. Mưu kế như sau: Một cỗ xe ngựa bằng vàng bên trong có Juan chơi nhạc; thuê một ông lão đẩy xe. Nhà vua mượn cỗ xe và đưa nó đến chỗ công chúa. Khi ở một mình với công chúa, Juan tỏ tình, và nàng trao cho anh chiếc nhẫn của mình. Hôm sau, cỗ xe được trả lại cho ông lão. Juan đem chiếc nhẫn dâng lên nhà vua, và được gả công chúa vì quá đỗi khôn ngoan.
Về một dị bản khác trong tiếng Tagalog, xin xem “Nhà vua, Công chúa và Cậu bé nghèo” (JAFL 20: 307). Dị bản này gần như giống hệt dị bản trên, chỉ khác là người anh hùng được hai bức tượng chỉ dẫn cách tìm ra nơi công chúa ở. Hơn nữa, thân phận của anh hùng bên cạnh công chúa bị bại lộ sau khi anh đã đột nhập vào phòng nàng nhờ cỗ xe mạ vàng và hộp phát nhạc.
Tuy nhiên, hình thái đầy đủ nhất của câu chuyện là bản thơ ca lãng mạn tiếng Tagalog được biết đến rộng rãi với tựa đề “Juan Bachiller.” Tựa đề đầy đủ như sau: “Cuộc đời buồn tủi của một người cha và đứa con trai tên là Juan, tại vương quốc Tây Ban Nha. Đứa con đã bán mình cho một thương gia với điều kiện người đó phải mai táng thi hài cha mình.” Bản sao tôi đang giữ mang năm xuất bản là 1907, nhưng đây chỉ là bản in lại từ một ấn bản cũ hơn. Retana có dẫn một ấn bản đề năm 1902 (Số 4337) và một ấn bản trước năm 1898 (No. 4156). Bài thơ được làm theo thể thơ mười hai âm tiết, gồm 350 khổ thơ bốn dòng. Nó vẫn rất phổ biến trong cộng đồng người Tagalog, nhưng dường như chưa từng được in bằng bất kỳ ngôn ngữ nào khác ở Philippines. Do có mối liên hệ mật thiết giữa các dị bản của chúng ta với thể thơ của câu chuyện, tôi xin tóm tắt lại tác phẩm này bằng văn xuôi như sau:—
Thuở ấy có một lão ăn mày nghèo tên là Serbando, có người con trai độc nhất tên là Juan. Họ sống tại vương quốc Tây Ban Nha. Họ có một căn lều tranh nhỏ ngoại thành, nơi Serbando thường đi xin ăn để nuôi sống hai cha con. Một buổi sáng, khi Juan từ trường trở về và đang đùa nghịch quanh túp lều nhỏ [203]của mình, cậu nghe thấy đủ các loài chim cất tiếng bảo rằng: “Juan, hãy kiên nhẫn và chịu khó sống trong nghèo khó. Sẽ đến ngày Chúa ban thưởng cho con.” Đoạn, một con chim lớn bay đến bên cậu và nói: “Juan, hãy rời khỏi túp lều khốn khổ này; hãy đi tìm vận may cho mình.” Khi cha trở về nhà, Juan kể lại mọi lời khuyên của loài chim ấy. Serbando không tin là chim chóc có thể nói chuyện, và tất nhiên là hoài nghi tính xác thực trong lời con trai mình.
Lúc bấy giờ, chuyện không may xảy ra là Serbandoổn bệnh, rồi chẳng bao lâu sau thì qua đời, để lại đứa con trai trơ trọi giữa cõi đời. Cậu bé Juan tội nghiệp khóc lóc thảm thiết bên thi thể cha. Cậu chẳng biết phải làm sao. Sau khi liệm thi thể cha xong, cậu vừa đi vừa khóc qua các con phố trong thành phố: “Ai muốn mua nô lệ không?” Một thương gia nghe thấy tiếng gọi. “Tôi sẽ phục vụ ông suốt đời nếu ông chịu lo chôn cất người cha quá cố của tôi,” Juan nói với người thương gia. Không chút do dự, người thương gia đồng ý, và họ cùng nhau trở về túp lều nhỏ. Ông ta thuê người cử hành tang lễ và trả toàn bộ chi phí; có đám rước, có lễ thánh, và sau khi an táng là một bữa tiệc linh đình. Sau đó, người thương gia đưa cậu bé về sống cùng mình trong thành phố nơi nhà vua và hoàng hậu ngự trị. Hơn nữa, người thương gia nhân hậu này còn cho Juan đi học, và đối xử với cậu như con ruột. Chẳng mấy chốc Juan đã đậu cử nhân, rất được các thầy giáo ngưỡng mộ và kính trọng.
Một buổi chiều nọ, Juan dán một tờ cáo sự trên cửa nhà người thương gia, với nội dung thế này: “Nếu chúng ta dùng tiền bạc, chẳng có gì là không thể tìm ra.” Buổi chiều hôm ấy, tình cờ nhà vua và hoàng hậu đang ngự giá đi dạo qua các đường phố trong thành. Nhà vua vô tình liếc nhìn tấm biển do Juan dán lên. Ngài không tin lời đề trên tấm biển đó là sự thật; thế nên, khi về đến hoàng cung, ngài liền hạ lệnh triệu tập người thương gia diện kiến. Người thương gia vô cùng sợ hãi trước trát gọi ấy, vì vậy chính Juan đã đứng ra tự mình diện kiến nhà vua.
“Tấm biển dán trên cửa nhà ngươi là thật hay sao?” nhà vua hỏi.
“Tâu bệ hạ, là sự thật ạ,” Juan đáp.
“Vậy thì hãy đi tìm con gái trẫm đi. Nếu ngươi tìm được nó, nó sẽ là vợ ngươi; bằng không, ngươi sẽ bị mất đầu sau đây ba ngày,” nhà vua phán, trong khi đang giấu con gái mình trong một căn phòng kín ở hoàng cung.
Juan trở về nhà và triệu tập tất cả những thợ kim hoàn giỏi nhất trong vương quốc. Cậu bảo họ chế tạo một cỗ xe nhỏ bằng vàng ròng, bên trong có một khoang bí mật đủ chỗ cho một người ngồi kèm theo một nhạc cụ để tấu nhạc. Chỉ trong hai ngày, những người thợ kim hoàn đã hoàn thành cỗ xe và được trả công hậu hĩnh. Sau đó, Juan gọi một người đàn ông tới và bảo anh ta kéo cỗ xe nhỏ này dọc theo con đường hướng về hoàng cung, rồi tiến ra quảng trường. Sau khi chui vào khoang bí mật mang theo nhạc cụ của mình, Juan dặn người đánh xe cứ làm đúng theo chỉ dẫn. Người đàn ông bắt đầu kéo cỗ xe dọc con phố hướng về phía cung điện. Đàn ông, phụ nữ và trẻ em bu kín hai bên đường để chiêm ngưỡng cỗ xe bằng vàng ròng tỏa ra những giai điệu du dương đến thế. Khi cỗ xe đi ngang qua trước hoàng cung, hoàng hậu vô cùng kinh ngạc. Bà liền thỉnh cầu nhà vua cho triệu người đánh xe vào diện kiến. Thế là nhà vua gọi người đánh xe lại, yêu cầu anh ta đưa cỗ xe vàng vào đại sảnh nơi hoàng hậu đang ngự.
“Ngươi bán cỗ xe này giá bao nhiêu?” hoàng hậu hỏi.
“Thưa, tôi không bán ạ,” người đánh xe đáp.
“Ngươi không thể cho trẫm mượn nó đến chiều nay sao?” nhà vua cất lời; và cuối cùng người đánh xe cũng đồng ý cho mượn cỗ xe trong vài giờ.
Hoàng hậu bèn kéo cỗ xe dọc theo đại sảnh, đưa nó đến chỗ công chúa trong căn phòng kín. Nàng công chúa vô cùng thích thú. Khi nàng đẩy [204]cỗ xe tiến lên rồi kéo lùi lại, những âm thanh du dương ngập tràn làm say đắm đôi tai nàng. Cuối cùng, Juan bước ra từ khoang bí mật trong cỗ xe và quỳ xuống trước mặt công chúa. Cậu kể cho nàng nghe lý do vì sao mình phải bày ra mưu mẹo này, và cuối cùng thú nhận rằng ngày mai cậu sẽ mất mạng nếu không thể tìm ra nàng. Cậu cũng bắt đầu thổ lộ tình yêu của mình dành cho nàng. Ban đầu nàng còn ngần ngại chưa dám đón nhận những lời tỏ tình tha thiết ấy; nhưng rồi cuối cùng nàng cũng xiêu lòng, nhận lời và trao cho cậu một chiếc nhẫn của mình làm tín vật kết hôn. Sợ rằng có ai đó bất ngờ bước vào phòng, Juan nhanh chóng chui trở lại vào khoang bí mật của cỗ xe.
Cuối cùng nhà vua cũng tới, bắt đầu kéo cỗ xe ra khỏi hoàng cung đến nơi người đánh xe đang chờ đợi. Juan bất ngờ mở cửa khoang bí mật và hiện diện trước mặt nhà vua. “Tâu bệ hạ!” cậu nói, “giờ đây thần đã hoàn thành mệnh lệnh của ngài. Thần đã tìm thấy và diện kiến con gái ngài trong căn phòng kín, và nàng đã ban cho thần chiếc nhẫn này.”
Nhà vua kinh ngạc khôn xiết, tự nhủ rằng giá như biết trước bên trong cỗ xe có chở người, ngài đã chẳng đời nào cho phép đưa nó đến chỗ người con gái đang bị giấu kín của mình. Ngài bảo Juan rằng: “Ngươi đã nói đúng, rằng có tiền thì việc gì cũng tìm ra được; nhưng ngươi đừng hòng được cưới con gái trẫm.”
“Xin ngài hãy nhớ lấy lời hứa của mình,” Juan nói.
“Khoan đã, để trẫm hỏi ý công chúa đã,” nhà vua đáp. “Biết đâu nó lại từ chối.”
“Dù nàng có từ chối hay không, nàng vẫn sẽ là vợ của thần, bởi thần đã tìm thấy và nhìn thấy nàng rồi,” Juan đáp lời.
“Vậy thì ngươi cứ việc cưới nó,” nhà vua phán.
Thế là Juan được kết hôn với công chúa, và khắp vương quốc hân hoan mở hội ăn mừng. Tuy nhiên, trong lòng nhà vua vô cùng hối hận vì con gái mình lại lấy Juan – kẻ giờ đây đã có quyền thừa kế ngai vàng của ngài. Ngài không tài nào nuốt trôi ý nghĩ ấy, ngày đêm suy tính tìm cách mưu hại Juan bằng cách này hay cách khác. Juan hay tin về âm mưu của nhà vua, liền quyết định rời khỏi hoàng cung một thời gian. Cậu xin phép vợ cho mình về thăm lại túp lều tranh nơi cậu đã cất tiếng khóc chào đời, và cuối cùng nàng cũng ưng thuận.
Một ngày nọ, Juan rời hoàng cung bước về vùng quê. Trong lúc đang thẩn thơ dạo bước trong khu rừng gần căn nhà cũ, hai con chim bay đến bên cậu. “Juan, hãy mang theo chiếc nhẫn này: nó có phép thuật, sẽ cung cấp cho con bất cứ thứ gì con muốn,” con chim trống bảo.
“Này, hãy nhận lấy ngòi bút này, và dùng nó bất cứ khi nào nhà vua bắt con viết hộ ngài,” con chim mái dặn. “Hãy nhớ lấy, hỡi Juan, con chẳng cần dùng đến mực đâu; cứ dùng nước bọt của con là được,” nó nói tiếp. “Bây giờ hãy quay về vương quốc đi, và đừng sợ hãi những âm mưu của nhà vua,” hai con chim đồng thanh bảo. Thế là Juan quay trở lại hoàng cung, sống cùng người vợ hiền.
Một hôm, nhà vua cho gọi Juan đến và ra lệnh cho cậu viết một bức thư. Nhà vua thầm nghĩ nếu Juan viết sai dù chỉ một chữ, ngài sẽ đem cậu ra hành quyết. Juan bèn dùng ngòi bút mà con chim thứ hai đã trao cho. Nhà vua chỉ cung cấp giấy chứ không cho mực, thế nên Juan đành dùng nước bọt của mình. “Hãy viết thế này, hỡi Juan,” nhà vua đọc: “ ‘Ngươi không xứng đáng làm kẻ thừa kế vương miện của ta, hay người kế vị ngai vàng.’ ”
Juan y lời vua đọc mà viết xuống, và những dòng chữ ấy hiện lên trên trang giấy bằng vàng ròng nguyên chất. Nhà vua vô cùng kinh ngạc trước tài năng kỳ diệu của Juan.
[205]Đoạn, nhà vua lại tiếp tục: “Hãy viết câu này: ‘Ngươi không đáng được thừa kế vương miện, một kẻ sinh ra ở chốn thôn cùng xóm vạc, với dòng dõi tổ tiên chẳng ai hay biết.’ ” Juan chép lại đúng theo lời đọc ấy, và cũng như lần trước, những con chữ đều bằng vàng ròng. Nhà vua lại một lần nữa phán: “Giờ thì hãy viết theo lời ta bảo: ‘Ngươi không thể lừa gạt một vị vua như ta; ngươi đã nhìn thấy công chúa vì ngươi núp trong cỗ xe vàng mà thôi.’ ”
Juan viết những dòng chữ đó, và chúng cũng hiện lên bằng vàng ròng nguyên chất. Lúc này thì nhà vua thực sự sầu não, bởi ngài chẳng còn nghĩ ra cách nào khác để bới móc lỗi lầm của Juan nữa. Thế là ngài đành cho con rể lui ra, rồi đem những dòng chữ bằng vàng mà Juan vừa viết ra cho hoàng hậu xem. Juan quay trở lại căn hộ của mình.
Khi màn đêm buông xuống, Juan quyết định cầu xin chiếc nhẫn thần ban cho một tòa tháp sừng sững mọc lên ngay cạnh hoàng cung. Chỉ trong đêm hôm đó, tòa tháp đã hoàn thành; bên trong được bố trí đầy rẫy thống soái, đại tá và binh lính. Sáng sớm hôm sau, nhà vua bàng hoàng khi nhìn thấy tòa tháp cao vút đứng sừng sững ngay bên cạnh cung điện của mình. Ngài tự nhủ: “Trẫm cai quản vương quốc, và vương quốc này là của trẫm; tòa tháp này nằm trong vương quốc của trẫm, vậy thì nó thuộc về trẫm.” Thế là nhà vua rời khỏi cung điện bước vào tòa tháp. Chẳng một ai thèm chào ngài lấy một tiếng. Ngài bèn cho gọi Juan tới và gặng hỏi về tòa tháp. Juan đáp rằng sự hiện diện của nó nơi này là nhờ vào ý muốn và uy quyền của Chúa. Khi Juan cùng nhà vua bước vào trong tháp, toàn bộ binh lính đều đứng xếp hàng nghiêm trang chào Juan, và tiếng âm nhạc vang lên rộn rã khắp mọi ngóc ngách. Mọi thứ bên trong đều làm bằng vàng và bạc khối. Nhà vua kinh ngạc đến tột độ trước quyền năng phép thuật của người con rể mà ngài hằng tìm cách mưu hại.
“Juan,” nhà vua nói, “hãy làm biến mất tòa tháp này và ngay lập tức dựng lên một cung điện khác thay vào chỗ của nó. Nếu ngươi làm được việc này, ngươi sẽ được làm vua của toàn cõi Tây Ban Nha.” Nhờ sức mạnh phép thuật của chiếc nhẫn, Juan đã thực hiện trọn vẹn mệnh lệnh, và tòa tháp liền biến thành một cung điện nguy nga tráng lệ. Theo lệnh của nhà vua, hội đồng vương quốc đồng lòng suy tôn Juan và vợ ngài lên ngôi vua và hoàng hậu. Khắp cả vương quốc hân hoan mở hội ăn mừng lớn. Vị vua già cùng hoàng hậu rời bỏ hoàng cung, lui về sống trong một tu viện cho đến cuối đời.
Bấy giờ Juan cho mời người thương gia, cũng là chủ cũ của mình, vào cung. Người thương gia vô cùng hoảng sợ, tưởng rằng nhà vua muốn hãm hại mình; ông nào hay biết Juan giờ đây đã là quốc vương. Nhưng Juan đón tiếp ông vô cùng ân cần, và từ đó về sau, người thương gia, Juan cùng vị công chúa xinh đẹp sống hạnh phúc bên nhau trong hoàng cung.
Có thể nhận thấy rằng bài thơ tiếng Tagalog có điểm khác biệt so với ba phiên bản truyền khẩu ở chỗ: sau khi Juan đã thắng vược cược đầu tiên với nhà vua, tài nghệ của anh tiếp tục bị thử thách qua những phen cam go khác, và anh đều vượt qua nhờ sự trợ giúp của các bảo vật do loài chim ban tặng. Nói cách khác, bài thơ đã phát triển câu chuyện dân gian bằng cách thêm thắt một số tình tiết mới. Việc các câu chuyện dân gian, từ xứ Pampango cho đến Tagalog, vẫn giữ nguyên cấu trúc giản dị, trong khi chỉ riêng phiên bản thơ in bằng tiếng Tagalog mới tìm cách tô vẽ và mở rộng cốt truyện, cho thấy rằng thể thức giản dị chính là nguyên bản cổ xưa hơn, và tác giả vô danh của tác phẩm lãng mạn này đã thêm thắt vào chất liệu truyền khẩu đơn thuần chỉ để kéo dài tác phẩm. Thực chất, bài thơ này rất ngắn nếu so với các câu chuyện vần điệu dân gian khác vốn có độ dài thường vượt qua 2000 dòng. Việc địa điểm các sự kiện được định danh tại Tây Ban Nha chẳng mang ý nghĩa gì đặc biệt cả.
[206]Câu chuyện này cũng được biết đến ở Nam Âu: chẳng hạn như ở Hy Lạp (Von Hahn, Số 13), ở Sicily (Gonzenbach, Số 68; Pitrè, Số 95, 96). Trong phiên bản Hy Lạp, sau khi người anh hùng quyết định đánh cược cả tính mạng để đổi lấy tay vị công chúa đang bị giấu kín, anh đến tìm một người chăn cừu và xin được khoác lên mình tấm da cừu lông vàng. Trong lớp cải trang đó, anh được đưa đến diện kiến công chúa. Ban đêm, anh cởi tấm da cừu ra và tỏ tình với công chúa; nàng cuối cùng cũng chấp nhận anh, đồng thời dặn dò anh cách nhận diện nàng trong số các tì nữ – những người mà cha nàng sẽ biến tất cả (bao gồm cả chính nàng) thành những con vịt, rồi bắt chàng thanh niên phải chỉ ra đâu là con vịt chính là công chúa. Anh đã thành công và giành được tay nàng. Trong bản của Gonzenbach (Số 68), người anh hùng là một trong ba anh em lên đường tìm kiếm vận may. Cả ba lần lượt đặt chân đến một thành phố xinh đẹp, nơi nhà vua đã ban chiếu chỉ rằng bất kỳ ai tìm được người con gái đang bị giấu kín trong vòng tám ngày sẽ được gả nàng cho; còn ai thử sức mà thất bại sẽ bị chém đầu. Hai người anh đầu thất bại và mất mạng. Người em út khi đến thành phố, đọc được chiếu chỉ, liền quyết định liều mình thử vận may. Anh được một bà lão ăn mày chỉ cho cách tìm ra công chúa. Anh thuê thợ kim hoàn làm một con sư tử bằng vàng có đôi mắt bằng pha lê. Con vật được chế tạo khéo léo đến mức nó liên tục tấu lên những khúc nhạc du dương. Người anh hùng ẩn nấp bên trong, và bà lão đem con sư tử dâng lên nhà vua, cho ngài mượn. Tiếp theo là các tình tiết phát hiện ra công chúa, nàng chấp nhận tình yêu của anh hùng, tín vật được trao cho anh hùng, v.v. Người anh hùng buộc phải chọn ra công chúa trong số mười một người hầu có diện mạo giống hệt nàng. Trong bản của Pitrè (Số 95), chúng ta cũng bắt gặp những sự kiện tương tự: hai người con lớn của một người thương gia lên đường tìm kiếm vận may, rồi phải bỏ mạng vì không thể tìm ra công chúa “trong vòng một năm, một tháng và một ngày.” Người em út lần lượt đặt chân đến xứ sở đó, đánh cược bằng tính mạng của mình, và tìm kiếm suốt một năm mười lăm ngày trong vô vọng. Theo lời khuyên của một bà lão, anh cho dựng một con àcula bằng vàng (tôi không thể xác định chính xác từ này có nghĩa gì) đủ lớn để chứa một người ngồi chơi nhạc cụ. Bốn người khiêng àcula vào cung điện; tiếp theo là màn phát hiện ra công chúa. Thử thách thứ hai: chọn ra công chúa từ hai mươi tư tì nữ ăn mặc y hệt nhau.
Trong cả ba câu chuyện trên (cũng như trong bản của Pitrè, Số 96, vốn là một dị bản ngắn hơn của Số 95), phần mở đầu đều không hề giống với các phiên bản câu chuyện của chúng ta. Và trong cả ba bản đó, người anh hùng cũng không hề chuốc lấy cuộc cá cược ấy chỉ vì câu tuyên bố rằng ai có vàng thì sẽ tìm được mọi thứ. Tuy nhiên, nếu xét về chi tiết này, ta có thể so sánh với hai câu thơ mà người anh hùng trưng ra trong bản của Pitrè, Số 96:—
“Cu’ havi dinari fa chiddu chi voli,
Cu’ havi bon cavallu va unni voli.”
Dòng thơ “Ai có vàng thì muốn làm gì cũng được” gần như trùng khớp với câu thơ tương ứng trong truyện thơ tiếng Tagalog.
[207]Cần lưu ý rằng tình tiết cá cược cô dâu trong nhóm câu chuyện này rất giống với phân cảnh tương tự trong Câu số 19 của chúng ta. Phần mở đầu của Câu số 21 đã chịu ảnh hưởng bởi bối cảnh từ các câu chuyện thuộc nhóm Carancal (Câu số 3).
