Hai dị bản in ấn khác là—

(c) “Juan the Guesser” (trong quyển *Types of Prose Narratives* của H. E. Fansler [Chicago, 1911], tr. 73–77).

(d) “Juan Pusong” (JAFL 19 : 107–108).

Câu chuyện này có vẻ khá phổ biến trong dân chúng Philippines: sự ưa chuộng dành cho nó là điều không phải bàn cãi. Các tình tiết đặc trưng của thể loại này như sau:—

A¹ Đứa con trai lười biếng quyết định không đi học nữa, và (A²) với cuốn sách vỡ lòng hoặc một cây bút chì kèm xấp giấy, cậu ta dễ dàng khiến cha mẹ nghĩ rằng mình là kẻ thông thái. (A³) Cậu bảo mẹ rằng mình đã học được cách làm nhà tiên tri và có thể khám phá những điều bí ẩn. (A⁴) Cậu rình mò mẹ mình, rồi “đoán” xem bà đã chuẩn bị món gì cho bữa tối.

B Cậu giấu chiếc cày (gia súc) của cha, rồi tìm lại nó cho ông. (B¹) Trò chơi khăm tương tự với người chú, qua đó tạo dựng tiếng tăm là một nhà bói toán.

C Con gái nhà vua đánh rơi nhẫn, nhà vua liền cho đòi Juan đến để tìm nó với án tử hình nếu thất bại, hoặc (C¹) mẹ cậu tự nguyện dâng công sức con trai mình. (C²) Cậu tình cờ phát hiện ra kẻ trộm nhờ một tiếng thở dài thườn thượt đầy sầu muộn, hoặc (C³) tinh ranh chọn ra kẻ có tội giữa đám lính gác.

Trong cả hai trường hợp, cậu đều làm cho chiếc nhẫn bị giấu ở một nơi bí mật hoặc bị một con ngỗng (gà tây) nuốt chửng, để rồi ngày hôm sau người ta tìm thấy nó trong bụng con vật.

D Juan kết hôn với công chúa.

E Nhờ nghe lén một cuộc trò chuyện, Juan có thể đoán được số hạt trong một quả cam (dưa), qua đó thắng một số tiền lớn từ một vị vua láng giềng đến cá cược với cha vợ của người hùng.

F Người hùng buộc phải nhận một canh bạc khác, liên quan đến nội dung của ba cái vại. (Phương pháp giống như ở mục E,—bơi ra chiếc thuyền lớn của vị vua láng giềng và nghe lén cuộc trò chuyện.)

G Đoán mò dựa trên tiếng thốt lên về nội dung của quả cầu vàng (cái chai).

H Sợ bị yêu cầu thể hiện thêm tài năng của mình, người hùng liền đốt cuốn sách “ma thuật” đi.

Những tình tiết này được phân bố trong bốn hình thái của câu chuyện như sau:—

Dị bản a: A¹A⁴C¹C³DEG

Dị bản b: A¹A²BB¹C¹C²DEG

Dị bản c: A¹A²BCC²DE (tình cờ nghe được đáp án) FH

Dị bản d: A¹A³A⁴EB

Một cuộc phiêu lưu kết thúc đôi khi được thêm vào dị bản c, “Juan the Guesser.” Vua và hoàng hậu của một đất nước khác đến thăm cung điện của cha vợ Juan và muốn đứa con mới sinh của họ chịu phép rửa tội. Juan được chọn làm cha đỡ đầu. Khi được gọi ký tên vào giấy chứng nhận rửa tội, cậu chết ngay lập tức vì hổ thẹn, tay vẫn cầm bút: cậu thậm chí không thể viết nổi tên mình.

Mối liên hệ giữa câu chuyện của chúng ta và châu Âu lập tức hiện lên trong đầu. “Dr. Knowall” (Grimm, số 98) có lẽ là dị bản phương Tây nổi tiếng nhất, dẫu chưa hẳn là đầy đủ nhất. Bolte và Polívka (2 [1915] : 402) đưa ra bộ khung của chuỗi câu chuyện này như sau:—

A¹ Một người nông dân có cái tên là Con Cua (Con Dế, Con Chuột), người mua một bộ trang phục thầy thuốc và tự gọi mình là Bác sĩ Biết Tuốt, hoặc (A²) người muốn một lần được thỏa thuê ăn uống trong ba ngày, (B) phát hiện ra những tên trộm đã lấy cắp của một quý ông lịch thiệp chiếc nhẫn (kho báu), bằng cách la lớn khi đám gia nhân bước vào (hoặc vào cuối ba ngày), “Đó là cái thứ nhất (thứ hai, thứ ba)!” (C) Anh ta cũng đoán được thứ nằm trong chiếc đĩa đậy nắp (hoặc trong lòng bàn tay khép kín) trong khi tự thương thân trách phận, “Khốn khổ thân ta, hỡi Cua (Dế, Chuột)!” (D¹) Nhờ thuốc xổ mà anh ta vô tình giúp tìm ra một con ngựa bị đánh cắp, hoặc (D²) anh ta phát hiện ra con ngựa vốn đã bị chính mình giấu đi từ trước. (E) Anh ta kiếm sống giữa những người nông dân, những người đã ấn tượng với anh ta qua một bài giảng ngắn ngủi, khó hiểu hoặc qua việc sập chiếc bục giảng vốn đã bị anh ta cưa đứt trước đó.

Bolte liệt kê hơn một trăm rưỡi câu chuyện chứa một hoặc nhiều tình tiết của chuỗi tích truyện này. Việc tìm thấy chiếc nhẫn bên trong một con gia cầm (đôi khi là động vật) xuất hiện ở phần lớn các dị bản châu Âu, cũng như kiểu “đoán mò qua tiếng thốt” (tình tiết C³ và G của chúng ta).

Tuy nhiên, hai chi tiết này cũng được tìm thấy trong các hình thái phương Đông của câu chuyện, vốn tựu trung lại mang một số đặc điểm vô cùng khác biệt. Những đặc điểm này (xem Bolte-Polívka, 2 : 407) là (1) vai trò của người vợ, (2) việc căn phòng sụp đổ, (3) việc đốt cuốn sách ma thuật. Sự xuất hiện trong các dị bản Philippines của hai trong số các mô-típ này (một cái ở dạng đã biến đổi), cùng với một mô-típ thứ ba (cuộc cá cược giữa hai vị vua, vốn chắc chắn có nguồn gốc từ phương Đông), khiến chúng tôi tin rằng câu chuyện “Juan the Guesser” của chúng ta phần lớn bắt nguồn trực tiếp từ truyền thống phương Đông, dẫu nó cũng có thể chịu đôi chút ảnh hưởng từ phương Tây.

Trong hai dị bản của chúng ta, chính người mẹ vì niềm kiêu hãnh cưng chiều đã đẩy con trai mình vào hiểm họa bị mất đầu. Vì nhân vật chính là một chàng trai độc thân khi câu chuyện mở đầu, việc khuếch trương tài nghệ của cậu ta dĩ nhiên phải do người mẹ đảm nhận. Việc đốt cuốn sách ma thuật được tìm thấy ở dị bản c, mặc dù tình tiết căn phòng hoặc ngôi nhà sụp đổ thì không có ở tất cả các dị bản của chúng ta. Tuy nhiên, tập tính đặc trưng nhất trong các phiên bản Philippines thuộc chuỗi này chính là cuộc cá cược giữa hai vị vua. Nó được đưa vào năm lần trong bốn câu chuyện. Lần xuất hiện duy nhất khác mà tôi biết về mô-típ này trong chuỗi tích truyện này nằm trong một câu chuyện Ả Rập được dẫn bởi Cosquin (2 : 192), cụ thể như sau.

Một ngày nọ, khi nhà vua đang khoe khoang về vị pháp sư của mình trước một số vị vua khác, họ liền nói với ông rằng: “Chúng tôi cũng có vài bậc thầy bói toán. Hãy thử so tài trí của họ với sự khôn ngoan của người nhà vua xem sao.” Các vị vua liền đem chôn ba cái vạc,—một cái chứa đầy sữa, cái thứ hai chứa đầy mật ong, và cái thứ ba chứa đầy nhựa đường. Các pháp sư của những vị vua kia không tài nào nói được trong vạc chứa gì. Bấy giờ Asfour (nhân vật chính) được gọi tới. Anh ta quay sang vợ và nói, “Tất cả (rắc rối) này đều do cô mà ra. Lẽ ra chúng ta đã có thể rời khỏi đất nước. Lần đầu tiên là sữa; lần thứ hai, mật ong; lần thứ ba, nhựa đường.” Các vị vua chết lặng. “Hắn đã gọi tên sữa, mật ong và nhựa đường mà không hề do dự chút nào,” họ nói, và họ liền ban cho anh ta một khoản tiền trợ cấp.

Sự tương đồng gần gũi giữa chi tiết này và chi tiết tương ứng (F) trong “Juan the Guesser” là điều hiển nhiên ngay lập tức. Việc khó khăn trong sự nghiệp của Juan được vượt qua, không phải bằng một câu “đoán mò qua tiếng thốt”, mà bằng một tai nạn may mắn (tuy nhiên cũng là một dạng tương tự), không hề làm giảm đi ý nghĩa của hai đoạn văn này.

Việc cuộc cá cược giữa hai vị vua là một ý niệm phương Đông (rất có thể dựa trên tập tục thực tế thời xưa) càng được củng cố thêm bởi sự xuất hiện của nó trong một nhóm truyện phương Đông đáng chú ý thuộc thể loại “Gái khôn” (xem Child, *English and Scottish Ballads*, 1 : 11). “Cốt lõi của những câu chuyện này,” Giáo sư Child viết, “là việc vị vua này đưa ra các thử thách cho vị vua khác; ở những truyện thời kỳ đầu, với dụng ý muốn dò xem vị vua đồng nghiệp có sự phò tá của những mưu sĩ có thể gây nguy hiểm cho một cuộc tấn công hay không; ở những truyện thời kỳ sau, với yêu cầu vị vua kia phải vượt qua các thử thách một cách thỏa đáng, nếu không phải chịu phạt: và nhà vua đã được giải cứu khỏi tình cảnh hiểm nghèo nhờ sự minh mẫn của một vị đại thần... hoặc của con gái vị đại thần ấy, người đã đến trợ giúp cha mình.... Những thử thách này luôn đòi hỏi một thứ sự mưu trí này hay sự khôn ngoan khác, dù là trong việc bày trò thực nghiệm, tạo dựng mẹo mực, giải đố, hay thậm chí là việc kết nên những lời ca tụng.”

Một dị bản phương Đông khác của câu chuyện này có thể được viện dẫn bởi sự tương đồng của nó với hai câu chuyện của chúng ta (so sánh các tình tiết C và C² của chúng ta). Đây là một dị bản An Nam, được in trong “Chrestomathie cochin-chinoise” (Paris, 1872), 1 : 30:—

Ngày xửa ngày xưa có một kẻ chẳng tài cán gì, lại không biết cách kiếm sống, nên một ngày nọ liền quyết định trở thành nhà bói toán. Vì vận may nhiều lần mỉm cười, thiên hạ dần tin vào những lời sấm truyền của hắn.... Hắn vơ vét được một số tiền kha khá, và ngày qua ngày sự thành công càng khiến hắn trở nên bạo gan và khoác lác hơn. Một lần, một con rùa vàng biến mất khỏi cung điện nhà vua. Do mọi cuộc tìm kiếm đều chìm trong vô vọng, có kẻ đã tâu với nhà vua về nhà bói toán nọ và xin phép được triệu tập ông ta. Nhà vua truyền lệnh chuẩn bị kiệu, đội hộ vệ cùng lọng danh dự, rồi phái người đi rước vị pháp sư tới. Khi vị pháp sư hay tin sự việc, ông vô cùng hoảng hốt, nhưng không thể kháng cự lệnh vua. Thế là ông đành sửa soạn trang phục, bước lên kiệu và lên đường. Dọc đường, vị thầy bói nghèo cứ liên tục than thân trách phận. Cuối cùng ông thốt lên rằng, “Than vãn thì được tích sự gì? Cái dạ dày (bụng) đã gây ra tất cả cơ sự; cái bụng (da) sẽ phải gánh chịu hậu quả thôi” (một câu tục ngữ An Nam). Lúc bấy giờ, tình cờ thay, hai phu khiêng kiệu lại tên là Bụng và Da, và chính họ là kẻ đã đánh cắp con rùa vàng của nhà vua. Khi nghe thấy lời thốt lên của nhà bói toán, họ cứ đinh ninh rằng mình đã bị bại lộ. Họ van xin ông rủ lòng thương; họ thú nhận rằng đã đánh cắp con rùa và giấu nó dưới cống thoát nước. “Được rồi,” nhà bói toán nói, “ta sẽ tha cho các ngươi; ta sẽ không nói gì hết; cứ yên tâm đi.” Khi đến cung điện, ông tiến hành vài trò phù phép, tìm thấy con rùa và được nhà vua ban thưởng cùng tôn vinh vô số kể.—COSQUIN, 2 : 192.

Hoàn toàn có thể xảy ra khả năng câu chuyện này và hai câu chuyện chứa cùng hoàn cảnh của chúng ta có mối liên hệ với nhau. Việc buôn bán giữa Manila và Đông Dương đã diễn ra từ nhiều thế kỷ nay.

Lịch sử của câu chuyện Philippines có lẽ đại loại như sau: Dựa trên một câu chuyện kể thời kỳ đầu về canh bạc giữa hai vị vua hoặc hai vị tù trưởng láng giềng, trong đó người chiến thắng được trợ giúp bởi sự sắc sảo của một cố vấn (vốn ban đầu có một lượng năng lực thực sự đáng kể), người ta đã thêm thắt những cuộc phiêu lưu khác cho thấy vị cố vấn đó có được vị trí danh giá của mình như thế nào. Mầm mống của câu chuyện này chắc chắn xuất phát từ Ấn Độ qua làn sóng di cư của người Mã Lai; những chi tiết bổ sung có lẽ thuộc về một thời kỳ muộn hơn nhiều.

Hơn nữa, không loại trừ khả năng toàn bộ chuỗi tích truyện về “kẻ phản anh hùng” may mắn này đã lớn lên như một sự đối lập có chủ ý với chuỗi tích truyện thời kỳ đầu về “nàng Gái khôn” đích thực (xem số 7 trong bộ sưu tập này).

Lời cuối cùng, tôi xin lưu ý đến phần khảo cứu của Benfey về truyện cười này trong tác phẩm “Orient und Occident” (1 : 371 và tiếp theo). Benfey lần theo nguồn gốc câu chuyện từ phương Đông, nhưng cho rằng hình thái đầy đủ nhất của nó là phiên bản nằm trong các truyền thuyết Litva của Schleicher. Câu chuyện này cũng được tìm thấy trong “Somadeva,” Chương XXX (Tawney, 1 : 272–274).

1 Biệt hiệu phổ biến của “Juan,” tương đương với tên “Jack” trong tiếng Anh.

2 Datu, tên gọi bản địa cổ xưa dành cho “tù trưởng làng.”

3 Casco, một loại thuyền gỗ chở hàng rộng rãi thường được sử dụng trên sông và di chuyển bằng cách chống sào.

4 Carabao, loài trâu nước xám được sử dụng làm sức kéo trên khắp quần đảo.

5 Phương tiện thông thường để leo lên một ngôi nhà tranh bản địa là một chiếc thang tre.

6 Đây là một thành ngữ Tagalog phổ biến, mang nghĩa, “Ta cho rằng các ngươi đều thua kém ta về mọi mặt.”