[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG GỐC KHÔNG CÓ, GIỮ NGUYÊN KHÔNG GÁN TIÊU ĐỀ NGOÀI DÒNG ĐẦU]
Câu chuyện vui này dường như bắt nguồn từ “Nghìn lẻ một đêm” (đêm thứ 271 đến đêm thứ 290 trong bản in Breslau, “Truyện Abu-l-hasan kẻ hề, hay Người ngủ được đánh thức”). Câu chuyện Ả Rập không chỉ chi tiết hơn mà còn chứa đựng nhiều phần mở đầu hoàn toàn không có trong truyện của chúng ta. Trên thực tế, hai câu chuyện khác nhau đến mức, ngoại trừ mưu mẹo mà hai vợ chồng dùng để lừa ân nhân nhằm kiếm thêm tiền, thật khó để chứng minh mối liên hệ lịch sử giữa chúng.
Tôi đang nắm giữ cả bản gốc lẫn bản dịch (chưa được xuất bản) bằng tiếng Tagalog của câu chuyện Ả Rập này. Phiên bản thơ ca này, gồm 1,240 dòng, mang tựa đề (đã dịch) là “Truyện Abu-Hasan, Người mơ khi đang thức. Thơ của Franz Molteni. Tấn bản đầu tiên, Manila.” Mặc dù tác phẩm này không đề năm sáng tác, nhưng có lẽ nó xuất hiện sau năm 1900. Nhìn chung, bài thơ tiếng Tagalog khá ăn khớp với câu chuyện trong “Nghìn lẻ một đêm”, dù có khác biệt đôi chút về chi tiết. Việc phân tích những điểm khác biệt ở phần đầu của các câu chuyện không cần thiết đối với chúng ta ở đây, bởi truyện dân gian của chúng ta chỉ có liên quan đến một phần ba cuối cùng của cốt truyện lãng mạn ấy.
Trong phiên bản thơ ca này, sau khi Abu được sự ân chuẩn của quốc vương để kết hôn với Nuzhat, một trong những nữ tỳ hầu cận, đôi vợ chồng trẻ bắt đầu sống phóng túng và nhanh chóng tiêu sạch của hồi môn cùng quà cưới. Sau nhiều đêm suy tính, Abu quyết định diện kiến quốc vương, tâu rằng người vợ Nuzhat của hắn đã qua đời, và xin tiền để mai táng cho nàng. Mưu kế thành công; Abu trở về nhà với một ngàn ounce vàng. Hắn lập tức khuyên vợ đến gặp hoàng hậu với câu chuyện tương tự rằng hắn đã chết và cần tiền để lo tang lễ. Nuzhat cũng nhận được một ngàn ounce từ hoàng hậu. Quốc vương bấy giờ đến thăm vợ và báo cho bà hay về cái chết của Nuzhat. Bà khăng khăng rằng chính Abu mới là kẻ đã chết, và họ tranh cãi gay gắt về vấn đề này. Cuối cùng, quốc vương quyết định phái một người hầu đi dò la sự thật. Khi Abu thấy người hầu đến, hắn giục vợ nằm lên giàn hoả táng, và người hầu được cho xem xác của nàng. Bề tôi này bẩm báo rằng Nuzhat mới là người đã chết. Hoàng hậu nổi giận trước lời tâu của người hầu và cử vú nuôi đi tìm sự thật. Lần này Abu nằm lên giàn hoả táng, và Nuzhat cho vú nuôi xem thi thể của hắn. Khi người đàn bà lớn tuổi quay lại với câu chuyện trái ngược của mình, người hầu của quốc vương gọi bà ta là một mụ phù thủy da đen chuyên nói dối. Cuối cùng, chính quốc vương và hoàng hậu phải thân chinh đến mục sở thị. Cả Abu và Nuzhat đều được tìm thấy nằm đó như thể đã chết. Quốc vương và vợ lúc này lại tranh cãi kịch liệt xem ai trong số những kẻ bề tôi sủng ái của họ chết trước, đến mức cặp vợ chồng gian xảo, vì sợ hãi kết cục, liền quỳ gối trước các bậc quân vương, thú nhận mưu mẹo và cầu xin tha thứ. Cặp đôi hoàng gia cười xòa trước trò đùa và ban cho Abu cùng vợ đủ số tiền để sống qua phần đời còn lại.
Phần cuối của câu chuyện Ả Rập nhìn chung giống như đã thuật lại ở trên, chỉ khác là Nuzhat đến gặp hoàng hậu trước với câu chuyện về cái chết của Abu, sau đó Abu mới yết kiến quốc vương để loan báo cái chết của Nuzhat. Tiếp theo là cuộc cãi vã giữa quốc vương và hoàng hậu về những thông tin mâu thuẫn do hai sứ giả mang về. Cả bốn người cùng thân hành đi tìm chân tướng. Cả Nuzhat và Abu đều được tìm thấy đã chết. Quốc vương thốt lên: “Ta sẵn sàng đổi một ngàn đồng tiền vàng để biết ai là người chết trước.” Abu chồm dậy, tuyên bố rằng hắn chết trước, và đòi phần thưởng. Kết thúc giống như trên.
Câu chuyện về Abu này cũng được kể lại như mộth mẩu chuyện dân gian ở Simla, miền bắc Ấn Độ (Dracott, 166–173), nơi nó vẫn giữ nguyên tựa đề tiếng Ả Rập, “Abul Hussain”, và gần như đồng nhất với phiên bản trong “Nghìn lẻ một đêm”. Tuy nhiên, trong truyện ở Simla, tình tiết phái người hầu đi tìm hiểu xem ai thực sự đã chết lại không có. Quốc vương và hoàng hậu cùng nhau đến nhà Abul và thấy cả hai đều đã chết. “Ước gì chúng ta biết được ai chết trước!” v.v.
Câu chuyện của chúng ta, tức truyện dân gian Tagalog, được kể gần như một giai thoại. Quốc vương đã hóa thành một vị bác sĩ; hoàng hậu thành em gái bác sĩ; Abu thành một người hầu nghèo tên Pedro; và Nuzhat thành Marta. Vẻ hào nhoáng của hậu cung phương Đông đã biến mất, và quả thực hai phần ba đầu của câu chuyện cũng vậy. Bối cảnh và ngôn ngữ đã hạ cấp đến mức tôi nghi ngờ rằng mẩu chuyện vui này đã tồn tại — ít nhất là trong một gia đình — suốt một thời gian dài. Nó khó có thể bắt nguồn từ phiên bản thơ ca của Molteni. Để tìm hiểu mối quan hệ tương tự giữa một truyện dân gian khác và một câu chuyện trong “Nghìn lẻ một đêm”, xin xem mục số 13 và phần chú thích.
1 Hacienda, một điền trang có quy mô khá lớn. Việc Pedro sống cách xa vị bác sĩ một khoảng cách nào đó có thể lý giải cho sự thành công của mưu kế.
