Một dị bản tiếng Pampango (c), mà tôi chỉ có bản tóm tắt, mang tựa đề “Bảy người anh em gù lưng.” Câu chuyện này do Wenceslao Vitug ở Lubao, Pampanga sưu tầm. Nội dung như sau:
Có bảy anh em sinh đôi bị gù lưng và trông giống hệt nhau. Một người trong số họ đã lập gia đình và nuôi nấng sáu người em còn lại trong nhà.
Tuy nhiên, người vợ tỏ ra chán ghét họ và nhốt họ xuống dưới hầm, khiến họ bị bỏ đói cho đến chết. Để tiết kiệm chi phí chôn cất, người phụ nữ đã đánh lừa kẻ đào huyệt. Khi hắn đã chôn một người đàn ông và quay lại lấy tiền công, bà ta liền đặt một tử thi khác vào vị trí của người đầu tiên, rồi bảo rằng hắn sẽ chưa được trả tiền cho đến khi nào người đó nằm yên dưới mồ. Cứ thế, người đào huyệt tội nghiệp đã chôn cả sáu cái xác với đinh ninh rằng mình đang làm việc với cùng một người lặp đi lặp lại. Trên đường trở về sau khi chôn cất người thứ sáu, hắn gặp người chồng đang cưỡi ngựa đi về nhà. Tưởng đó là cái xác vì trông giống hệt, kẻ đào huyệt liền quát lên: “À! Thì ra mày dùng cách này để qua mặt tao đây à!” rồi dùng cuốc đánh chết người chồng gù lưng đang sống.
Dị bản tiếng Pampango này, dẫu cụ thể hơn bản tiếng Tagalog đôi chút, lại hoàn toàn trùng khớp với phiên bản thứ hai của chúng ta.
Hai câu chuyện và dị bản của chúng ta đại diện cho một dòng truyện cổ tích được tìm thấy rải rác khắp châu Âu. Chúng cũng có mối liên hệ xa xôi với một trong số các câu chuyện trong “Nghìn lẻ một đêm”, và do đó lại gắn liền với phương Đông. Để tìm hiểu thêm về chu kỳ truyện này, xin xem Clouston, “Popular Tales and Fictions,” tập 2, trang 332 và các trang tiếp theo, nơi trích dẫn và tóm tắt các phiên bản từ thể loại văn xuôi tiếng Anh cổ của tác phẩm “Bảy bậc thầy thông thái,” từ Gesta Romanorum, cả truyện thơ hài hước “Destourmi;” tiếp đến là năm truyện thơ hài hước khác từ các tuyển tập của Legrand và Barbasan, đặc biệt là tác phẩm “Les Trois Bossus” của nhà thơ trữ tình Dutant; và câu chuyện thứ hai của vị hiền triết thứ bảy trong “Mishlé Sandabar,” bản tiếng Do Thái của cuốn sách Sindibad. Từ trang 344 đến 357, Clouston cung cấp các dị bản của câu chuyện có liên quan, trong đó cùng một cái xác được xử lý nhiều lần. Để tìm thêm tài liệu tham khảo, xin xem bản của Wilson trong sách Dunlop, tập 2, trang 42, chú thích.
Bản song song gần nhất mà tôi biết đối với câu chuyện đầu tiên của chúng ta là tác phẩm của Straparola, tập 5, chương 3, và rất có thể câu chuyện của chúng ta được bắt nguồn từ đó.
Có ba anh em bị gù lưng và trông rất giống nhau. Vợ của một trong số họ, trái lệnh chồng, đã lén lút đón hai người em chồng vào nhà. Khi người chồng bất ngờ trở về, [269]cô ta giấu hai người em chồng vào nhà bếp, bên trong một chiếc máng dùng để trụ nước sôi làm lông heo. Tại đó, hai người anh em gù lưng đã bị ngạt thở trước khi người vợ kịp giải cứu họ. Để tống khứ những cái xác, cô ta thuê một người khiêng xác vứt một người xuống sông Tevere; và khi hắn quay lại lấy tiền công, cô ta thông báo rằng cái xác đã quay trở lại. Sau khi người đàn ông đem vứt cái xác thứ hai, hắn gặp người chồng bị gù lưng, và giờ đây hắn cũng quăng luôn người này xuống sông.
Sự trùng khớp giữa câu chuyện này với câu chuyện của chúng ta khiến cho mối liên hệ trực tiếp giữa hai bên là điều gần như chắc chắn. Tuy nhiên, hai câu chuyện có điểm khác biệt sau đây: bản tiếng Italia có phần mở đầu dài kể về mối thù địch giữa những người anh em gù lưng, và về những mưu mẹo gian trá của Zambo, người anh cả, kẻ lên đường tìm kiếm vận may và cuối cùng kết hôn ở Roma. Tất cả những chi tiết này đều không có trong phiên bản Philippines, cũng như tuyên bố (có trong tác phẩm của Straparola) rằng người vợ cảm thấy vui mừng khi biết mình đã rũ bỏ được người chồng lẫn những cái xác của các em chồng.
Trong câu chuyện còn lại của chúng ta và dị bản tiếng Pampango, chúng ta nhận thấy một số điểm khác biệt so với câu chuyện trước đó. Ở đây, người anh đã lập gia đình dùng lòng bác ái để nuôi nấng sáu người em nghèo khó, những kẻ sau đó bị người vợ sát hại. Trong phần lớn các phiên bản châu Âu, cái chết hoặc xảy ra do tai nạn, hoặc do vợ chồng bàn bạc cùng nhau sắp đặt (ví dụ như trong Gesta Romanorum; và Von der Hagen, Số 62). Dù tôi nghiêng về giả thuyết cho rằng hai câu chuyện này của chúng ta là đi vay mượn, chúng có vẻ không bắt nguồn trực tiếp từ cùng một nguồn (Straparola). Mặc dù vậy, những yếu tố như việc bảy người đàn ông là anh em ruột và đều bị gù lưng, cùng việc người chồng bị sát hại do nhầm lẫn, khiến cho nguồn gốc từ phương Tây đối với câu chuyện thứ hai và dị bản tiếng Pampango của chúng ta trở nên rất có khả năng xảy ra.
Tôi không được biết về bất kỳ bản tương đương nào ở phương Đông đối với tổng thể câu chuyện, dẫu cho thủ đoạn nhờ chôn giùm nhiều cái xác nhưng chỉ tính tiền cho một lần xuất hiện trong vài câu chuyện từ Nam Kỳ, Xiêm, và quần đảo Mã Lai:—
(1) Sách của Landes, Số 180, mà tôi xin tóm tắt lại từ bản của Cosquin (tập 2, trang 337):
Trong một vài cuộc phiêu lưu mang ít nhiều nét kỳ quái, có bốn tu sĩ bị sát hại cùng một lúc gần một quán trọ. Người phụ nữ lớn tuổi làm chủ quán trọ này, vì sợ bị liên lụy đến một vụ án mạng, nên muốn tìm cách vứt bỏ các thi thể. Bà ta giấu ba cái xác đi, và nhờ một vị tu sĩ đang đi ngang qua chôn cất hộ một thi thể. Bà ta giả vờ rằng người chết là cháu trai của mình. Vị tu sĩ, sau khi hoàn thành công việc và quay trở lại quán trọ, đã vô cùng kinh ngạc khi thấy cái xác lại ở đó. Bà lão bảo ông đừng lấy làm lạ, vì đứa cháu yêu quý bà quá hóa ra không nỡ rời xa; đành phải đem chôn nó sâu hơn nữa. Vị tu sĩ mang cái xác ấy đi, và khi quay về lại gặp đúng tình huống tương tự với cái xác thứ ba và thứ tư. Sau lần cuối cùng ấy, khi đang băng qua một cây cầu, ông chạm trán một vị tu sĩ sống khác trông giống hệt những người mà ông vừa mới chôn cất. “Á chà!” ông thốt lên, “Ta đã chôn ngươi suốt cả ngày hôm nay, thế mà giờ ngươi lại quay về để đòi chôn nữa à!” Nói rồi ông xô vị tu sĩ thứ năm xuống sông.
(2) Sách của Skeat, tập 1, trang 36–37, “Cha Đi-Theo-Sống-Mũi và bốn vị linh mục:”
Cha Đi-Theo-Sống-Mũi có thói quen đi thẳng đường, thà trèo qua một ngôi nhà còn hơn là rẽ ngang. Một ngày nọ, ông đã trèo lên một phía của cây cổ thụ Jerai và chuẩn bị leo xuống, thì có bốn vị linh mục mặc áo choàng vàng, sợ ông ngã nên đã giăng một chiếc áo choàng đỡ lấy. Nhưng ông lại nhảy xuống mà không báo trước, khiến cả bốn người va đầu vào nhau và tử vong. Cha Đi-Theo-Sống-Mũi tiếp tục hành trình cho đến khi đến túp lều của một bà già góa chồng. Bà già quay lại lấy thi thể của bốn vị linh mục. Lúc ấy có một kẻ nghiện thuốc phiện đi ngang qua; bà già liền nói: “Này anh nghiện thuốc phiện ơi, nếu anh chôn giúp tôi vị tu sĩ mặc áo choàng vàng này ở đây, tôi sẽ cho anh một đô la.” Kẻ nghiện thuốc phiện đồng ý, liền mang thi thể đi chôn; nhưng khi hắn quay lại để lấy tiền công, lại có một cái xác thứ hai đang đợi hắn. “Tên này chắc là sống lại rồi đây,” hắn lẩm bẩm; nhưng rồi hắn cũng vác cái xác đi chôn luôn. Sau khi hắn chôn cái xác thứ tư theo cách tương tự, trời đã sáng bạch, và hắn đành sợ hãi không dám đi lấy tiền công nữa.
(3) Một câu chuyện do một sinh viên người Trung Quốc, anh Jut L. Fan ở Quảng Châu, kể lại cho tôi; anh cho biết mình đã xem vở kịch này được trình diễn tại một nhà hát bình dân ở Quảng Châu vào năm 1913. Câu chuyện mà tôi thuật lại đây chỉ là bản tóm tắt của vở kịch:
Tại Quảng Châu, thủ phủ của tỉnh Quảng Đông, cách khu chợ chừng một dặm đường, tọa lạc một ngôi cổ tự từ thời tiền sử, nằm tách biệt khỏi những con đường xóm nhộn nhịp và ẩn sâu trong chốn rừng sâu tĩnh lặng. Tại ngôi cổ tự này, một vị trụ trì cao tuổi cai quản năm trăm tiểu tăng; nhưng họ lại chẳng hề giống vị tôn sư đáng kính của mình. Đàn ông lẫn đàn bà, người giàu cũng như kẻ nghèo, vì sợ những hậu quả khốc liệt nếu chọc giận các vị thần linh, đã lũ lượt kéo đến cúng bái trong những công trình cổ kính ấy, quỳ rạp thành những hàng dài trước các pho tượng thần linh và làn khói hương nghi ngút.
Những buổi tụ họp đông đúc ấy tạo điều kiện để các tiểu tăng và những thiếu nữ có cơ hội thân mật với nhau,—thân mật đến mức đôi khi gây ra sự hổ thẹn và tai tiếng. Một thiếu nữ từng bị dụ dỗ, vào một dịp thích hợp và sau khi đã suy tính kỹ lưỡng, đã thuyết phục bảy môn đồ từng nhúng chàm vào nhà mình. Sau đó, cô mời họ bước vào phòng riêng. Như thể do tình cờ, có tiếng gõ cửa dồn dập vang lên ở cánh cửa đang khóa; thế là cô giấu những vị khách bất thường của mình vào một chiếc tủ quần áo lớn. Hành động tiếp theo của thiếu nữ này có vẻ đi ngược lại với tự nhiên; nhưng với sự giúp đỡ của những kẻ ăn kẻ ở, cô ta đã đổ dầu sôi vào chiếc tủ quần áo, sát hại những kẻ đồi bại.
Tiếp đó, cô thuê một người phu khuân vác chở một cái xác ra con sông gần nhà để chôn cất. Người phu khuân vác này không hề được thông báo về số lượng tử thi mà anh ta phải chôn; nhưng mỗi lần quay lại lấy tiền công, anh ta lại thấy có một cái xác khác đang đợi mình. Cứ thế, hết lần này đến lần khác, anh ta vứt những cái xác của các tiểu tăng xuống dòng nước chảy xiết, trong lòng không khỏi thắc mắc bằng phép thuật nào mà một cõi lòng vô tri lại có thể quay trở lại chốn cũ.
Ngay sau khi vừa tống khứ xong cái xác thứ bảy, vị trụ trì già với dáng vẻ uy nghi liền bước tới. “À! Giờ thì ta hiểu vì sao ngươi cứ quay lại rồi,” người phu khuân vác lẩm bừng, và anh ta liền lao vào túm lấy vị linh mục rồi chấm dứt cuộc đời trần thế của ông. Cứ như thế, vị trụ trì già đã phải chịu chung số phận với bảy môn đồ bất xứng của mình.
[272]
1 Banca: một loại ghe độc mộc của thổ dân.
