Rodolfo là con một của Felizardo và Prisca, những người sinh sống tại Valencia. Khi Rodolfo lên bảy tuổi, cậu được gửi đến trường và tỏ ra là một học trò sáng dạ; nhưng cha cậu qua đời chỉ vài năm sau đó, và cậu bé buộc phải bỏ dở việc học hành vì cảnh nghèo khó. Theo gợi ý của mẹ, một ngày nọ Rodolfo lên kinh đô, nơi cậu tìm kiếm một chân hầu cận trong cung điện. Chẳng bao lâu sau, cậu được bổ nhiệm làm quản gia trưởng (mayor-domo) trong hoàng gia. Nhà vua đâm ra quý mến viên cận thần trung thành này đến mức, vì không thể không nhận ra lòng dũng cảm, năng lực điều hành và sự thông minh của cậu, cuối cùng ngài quyết định nhận cậu làm con rể bằng cách gả công chúa Leocadia cho cậu.
Tuy nhiên, khi cha của Leocadia ngỏ ý trao tay nàng cho Rodolfo, cậu đã cung kính từ chối vinh dự ấy, nói rằng dẫu cậu ngưỡng mộ nhan sắc của công chúa, nhưng cậu lại không ưa tính cách của nàng và không thể lấy nàng làm vợ. Nhà vua tức giận đến mức ra lệnh tống giam Rodolfo; nhưng sau vài ngày suy tính, ngài cho thả cậu ra và hứa sẽ tha thứ cho tội bất kính nếu trong vòng một tháng, cậu có thể mang đến diện kiến nhà vua một người vợ đúng với phẩm chất đức hạnh mà cậu từng đưa ra làm điều kiện.
Rodolfo rời khỏi cung điện, chỉ mang theo một đôi giày và một chiếc ô. Trên đường đi, cậu nhìn thấy một ông cụ và ngời lời mời ông đi cùng mình. Chẳng bao lâu sau, họ bắt gặp một đám tang, và Rodolfo hỏi người đồng hành rằng người sắp được an táng ấy còn sống hay đã chết. Ông cụ không trả lời, vì nghĩ rằng kẻ đi cùng mình là một kẻ ngốc. Ra khỏi thành, họ gặp rất nhiều người đang cấy lúa rẫy trên một khoảng đất khai phá trên núi (kaingin). Một lần nữa Rodolfo cất lời hỏi liệu số lúa mà những người nông dân đang cấy có phải đã bị ăn hết rồi hay không; thế nhưng ông cụ vẫn giữ im lặng.
Trong hành trình của mình, họ tới một con sông nông. Rodolfo xỏ giày vào và lội qua sông. Khi sang đến bờ bên kia, cậu lại cởi giày ra và cầm trên tay. Tiếp theo, họ đi qua một vùng đồng bằng rộng lớn. Khi mệt mỏi vì oi bức, họ nghỉ chân bên vệ đường dưới một tán cây lớn. Tại đây, Rodolfo bung ô ra, thứ mà cậu đã không hề dùng khi họ vượt qua vùng đồng bằng nóng bức. Thêm một lần nữa, ông cụ tin chắc rằng người đồng hành của mình đã mất trí.
Cuối cùng, những người lữ hành cũng đến nhà ông cụ, nhưng ông cụ không mời Rodolfo ở lại qua đêm. Dù vậy, Rodolfo vẫn bước vào nhà, vì cậu thấy có một người trẻ tuổi đang sống ở đó. Đó chính là Estela, con gái của ông cụ, người đã tiếp đón vị khách lạ vô cùng tử tế. Đêm hôm đó, khi Estela dọn bàn ăn tối, nàng gắp phần đầu và cổ gà cho cha, phần cánh cho mẹ, phần thân cho Rodolfo, và giữ lại phần chân cho chính mình. Sau bữa ăn, ông cụ và vợ để Estela và Rodolfo ở lại một mình trong phòng ăn. Rodolfo bày tỏ tình cảm của mình với nàng, bởi cậu đã sớm nhận ra phẩm giá của nàng. Khi nhận ra cậu hoàn toàn nghiêm túc, nàng nói rằng nàng sẽ chấp nhận cậu nếu được sự đồng ý của cha mẹ cho phép kết hôn. Sau đó, họ ra phòng lớn nhập hội với hai ông bà; nhưng tại đó, người cha đã mắng mỏ nàng vì tội bày tỏ lòng hiếu khách với một vị khách mà ông cho là đần độn. Ông cũng cảm thấy bị xúc hạ khi chỉ được cho ăn đầu và cổ gà. Do đó, ông cụ đã kể cho con gái nghe việc Rodolfo đã ngớ ngẩn hỏi ông liệu người sắp được chôn cất còn sống hay không, và liệu lúa mà nông dân đang cấy trên rẫy núi đã bị ăn hết chưa. Ông cũng nhắc đến chuyện Rodolfo chỉ đi giày khi lội qua sông, và chỉ mở ô khi họ đang đứng dưới bóng râm của cây cộ. Đáp lại, Estela đã khéo léo giải thích cho cha mình ý nghĩa của tất cả những điều Rodolfo đã nói và làm.
“Ký ức về một người từng làm ơn làm phước trong đời sẽ không bao giờ bị lãng quên. Rodolfo muốn biết liệu người sắp được an táng có đối xử tử tế với đồng loại hay không. Nếu có, ông ấy sẽ luôn được tưởng nhớ, và ông ấy không hề chết. Khi Rodolfo hỏi cha liệu số lúa nông dân đang cấy đã bị ăn hết chưa, cậu ấy muốn biết liệu những người nông dân ấy có vay mượn lượng lúa lớn từ các chủ đất đến mức vụ thu hoạch tới chỉ đủ để trả nợ hay không. Dưới lòng sông, ta không thể nhìn thấy những chiếc gai có thể làm đau chân mình, thế nên việc mang giày khi vượt sông là một điều khôn ngoan. Ý tưởng mở ô dưới tán cây là vô cùng hợp lý, bởi nó tạo ra sự bảo vệ trước các cành cây và quả rơi xuống. Con xin giải thích lý do vì sao con chia thịt gà như vậy. Con dâng phần đầu và cổ cho cha bởi cha là trụ cột trong gia đình; phần cánh con dành cho mẹ vì mẹ đã chăm sóc con từ thuở nhỏ; phần thân con biếu Rodolfo, bởi việc làm vui lòng khách là phép lịch sự; còn phần chân con giữ lại cho mình, vì con chính là đôi tay và đôi chân của cha.”
Cơn giận của cha Estela đã được xoa dịu bởi lời giải thích của nàng. Giờ đây ông đã tin rằng Rodolfo không phải là kẻ ngốc, mà là một người khôn ngoan, và ông mời Rodolfo ở lại sống cùng họ. Rodolfo ở lại và giúp đỡ mọi công việc trong nhà cũng như ngoài đồng áng. Cuối cùng, khi ông cụ nhận ra rằng Rodolfo đem lòng yêu Estela, ông đã chấp thuận cho họ kết hôn; và vào ngày hôm sau, họ trở thành phu thê.
Sau khi kết hôn, Rodolfo trở về Valencia, để lại Estela tại nhà nàng ở Babilonia, và bẩm báo với nhà vua rằng cậu đã tìm thấy và cưới làm vợ một người phụ nữ đức hạnh,—Phần còn lại của câu chuyện xoay quanh mô típ “thử thách trinh tiết”, và kết thúc bằng việc khẳng định sự trong trắng của người vợ Rodolfo. (Về mô típ này, cấu thành một câu chuyện trọn vẹn, xin xem “The Golden Lock”, số 30).
Việc khảo sát năm đại diện thuộc chu kỳ truyện “Cô gái thông minh” (Clever Lass) ở Philippines cho thấy có ít nhất chín vấn đề (nhiệm vụ hoặc câu đố) khác biệt cần được giải quyết. Đối với phần lớn các vấn đề này, người ta có thể tìm thấy các phiên bản tương đương trong các câu chuyện phương Đông và phương Tây khác.
(1) Vấn đề: bắt những con sóng biển. Giải pháp: yêu cầu bện một sợi thừng bằng cát cho công việc đó. Vấn đề và giải pháp y hệt này được tìm thấy trong một câu chuyện ở Bắc Borneo, “Ginas and the Rajah” (Evans, 468–469). Trong “Mahā-ummagga-jātaka”, số 546, một chuỗi mười chín nhiệm vụ được đặt ra cho vị hiền triết trẻ tuổi Mahosadha. Một trong số đó là làm một sợi thừng bằng cát. Chàng thanh niên khôn ngoan đã khôn khéo cử một số đại diện đến xin nhà vua một mẫu sợi thừng cũ, để sợi thừng mới không khác biệt so với sợi cũ. Xem thêm Child, 1: 10–11, về một câu chuyện ở Nam Siberia chứa yêu cầu phản bác là làm chỉ bằng cát để đóng giày bằng đá.
(2) Vấn đề: làm nhiều loại thức ăn từ một con chim nhỏ, hoặc mười hai phần từ con muỗi. Giải pháp: yêu cầu nhà vua làm bếp lò, chảo và dao phát (hoặc mười hai chiếc nĩa) từ một cây kim (ghim). Tương tự như nhiệm vụ này là mô típ B³ của Bolte và Polívka (2: 349), thử thách dệt một tấm vải từ hai sợi chỉ. Bolte và Polívka liệt kê ba mươi lăm truyện cổ tích châu Âu có chứa mô típ B³ này của họ.
(3) Vấn đề: bỏ nguyên một quả bí ngô lớn vào cái lọ cổ hẹp. Giải pháp: anh hùng trồng quả bí ngô ngay trong chiếc lọ (và đôi khi yêu cầu nhà vua lấy quả bí ngô ra mà không làm vỡ nó lẫn chiếc lọ). Tôi không được biết có câu chuyện dân gian nào khác xuất hiện nhiệm vụ này; nó không hề có trong bất kỳ câu chuyện châu Âu nào thuộc chu kỳ này, và có lẽ là một sự bổ sung từ những người kể chuyện người Tagalog. Dù vậy, việc trồng một quả bí ngô hoặc dưa chuột trong một cái bình cổ nhỏ là một mẹo vặt khá phổ biến.
(4) Vấn đề: vắt sữa từ bò đực. Giải pháp: người anh hùng nói với nhà vua rằng cha ông ta vừa sinh con. Hãy so sánh với “Jātaka”, số 546 (bản dịch của Cowell và Rouse, 6: 167–168), trong đó nhà vua phái con bò đực vỗ béo của mình tới Thị trấn Chợ Đông kèm theo thông điệp này: “Đây là con bò đực hoàng gia của nhà vua, đang chửa. Hãy đỡ đẻ cho nó, và gửi nó trở lại kèm theo con bê, nếu không sẽ bị phạt một nghìn đồng tiền vàng.” Cách giải quyết khó khăn này cũng giống như trên. Xem thêm Child, 1: 10–11, về một tình huống gần như y hệt. Vấn đề này và số 1 có thể được tìm thấy trong một câu chuyện Tây Tạng (Ralston 2, 138, 140–141).
(5) Vấn đề: bán một con cừu với một số tiền nhất định, rồi trả lại cả con vật lẫn đồng tiền ấy. Giải pháp: nữ anh hùng chỉ bán bộ lông.
Hai trong số các vấn đề này, (3) và (5), có thể giải quyết được, và thuộc cùng loại với mô típ “halb-geritten” (nửa cưỡi ngựa nửa đi bộ), nơi nữ anh hùng được lệnh đến diện kiến nhà vua trong trạng thái không mặc quần áo mà cũng không trần truồng, không đi bộ mà cũng không cưỡi ngựa, không đi trên đường mà cũng không đi ngoài đường, v.v. Ba vấn đề còn lại tuyệt mà nói thì không hề được giải quyết theo đúng nghĩa đen: nữ anh hùng thoát khỏi những rắc rối của mình bằng cách yêu cầu kẻ giao việc phải hoàn thành những nhiệm vụ phản phác khó khăn không kém, hoặc bằng cách vạch cho hắn thấy sự vô lý trong những yêu cầu của hắn. (Xem Bolte-Polívka, 2: 362–370, để có bàn luận đầy đủ về các tiểu nhóm này). “Trong tất cả những câu chuyện kiểu này,” nhà nghiên cứu Child viết, “kẻ bị áp đặt nhiệm vụ sẽ được trắng án nếu một nhiệm vụ khác khó khăn không kém được nghĩ ra và buộc phải thực hiện trước. Tiền đề này có thể là một việc thiết yếu cho việc thực hiện nhiệm vụ kia, như trong các bản ballad Đức, hoặc hoàn toàn có thể là một việc chẳng có chút liên quan nào đến yêu cầu ban đầu, như trong các bản ballad Anh.” Ta sẽ thấy rằng về bản chất của các yêu cầu phản phác, các câu chuyện Philippines có phần tương đồng với truyện Đức hơn là truyện Anh.
(6) Người anh hùng bị cấm đặt chân lên đất của nhà vua. Để qua mặt nhà vua, anh ta chất đầy đất từ vườn nhà mình lên một chiếc xe trượt tuyết, rồi thuê người kéo mình vào diện kiến Hoàng thượng. Khi bị chất vấn, người anh hùng phản biện rằng anh ta không ở trên đất của nhà vua, mà là trên đất của chính mình. Tình tiết này cũng được tìm thấy trong “Juan the Fool”, số 49 (đã dẫn).
(7) Việc người vợ bị lưu đày đánh cắp nhà vua đang ngủ – nàng được phép mang theo những gì mình yêu quý nhất trong cung điện – chỉ được tìm thấy ở bản A. Tuy nhiên, tình tiết này rất phổ biến ở những nơi khác, và là cái kết của hơn bảy mươi câu chuyện phương Tây thuộc chu kỳ này. (Xem Bolte-Polívka, 2: 349–355).
(8) Việc chia con gà mái, được tìm thấy ở bản B và cũng ở phần cuối của “Juan the Fool” (số 49), đã được Bolte và Polívka bàn luận đầy đủ (2: 360). Xin xem thêm các chú thích của R. Köhler cho bản Gonzenbach, 2: 205–206. Sự kết hợp giữa mô típ này với mô típ “thử thách trinh tiết” được tìm thấy trong “Rodolfo” (B), cũng bắt gặp trong một câu chuyện ở Mentonais, “La femme avisée” (Romania, 11: 415–416).
(9) Về việc chỉ đi giày khi vượt sông và mở ô khi ngủ dưới gốc cây, lại xin xem “Juan the Fool”. Một điểm tương đồng khá gần gũi với tình tiết này, cũng như với những câu hỏi có vẻ ngốc nghếch mà Rodolfo hỏi cha của Estela và cách giải thích khôn ngoan của người con gái, có thể tìm thấy trong câu chuyện xứ Kashmir, “Why the Fish laughed” (Knowles, 484–490 = Jacob 1, số XXIV). Xin xem thêm một câu chuyện Tây Tạng trong Ralston 2: 111; Benfey trong “Ausland”, 1859, tr. 487; Spence Hardy, “Manual of Buddhism”, tr. 220–227, 364. Đặc biệt hãy so sánh với Bompas, số LXXXIX, “The Bridegroom who spoke in Riddles” (Chú rể nói bằng câu đố).
Cuối cùng, có thể nhắc đến hai câu chuyện Ả Rập bị Bolte và Polívka bỏ sót, trong đó ở một câu chuyện, một người phụ nữ gửi bữa tối cho một người lạ, kèm theo thức ăn là một thông điệp ẩn ý mô tả những gì nàng đã gửi. Người gác cổng da đen ăn một phần thức ăn nhưng vẫn trao đi thông điệp. Người lạ tinh khôn đoán được ý nghĩa của nó và gửi lại một lời đáp vạch trần tội cắp vặt một phần món quà của người gác cổng. Câu chuyện kia mở đầu bằng câu đố “thử thách cô dâu”, và sau đó liệt kê nhiều trường hợp thể hiện sự tháo vát của người vợ trẻ thông minh. Xem Phillott và Azoo, “Some Arab Folk-Tales from Haẓramaut”, số I và XVII (trong JRASB 2 [1906]: 399–439).
Benfey (Ausland, 1859, sđd) truy nguyên câu chuyện “Cô gái thông minh” ngược về tận Ấn Độ. Hoàn cảnh gốc bao gồm việc kiểm tra sự nhạy bén của một vị đại thần đã thất sủng. Vị đại thần này giúp bậc quân chủ của mình trong một cuộc thi giải đố với một vị vua thù địch láng giềng. Về sau, trong quá trình phát triển của chu kỳ truyện này, các bài kiểm tra sự nhạy bén ấy đã được chuyển sang cho một người vợ giúp chồng, hoặc một thiếu nữ giúp cha thoát khỏi những tình huống khó khăn tương tự. (Hãy so sánh phần cuối trong chú thích của tôi cho câu chuyện số 1 trong tập này). Dù vậy, Bolte và Polívka (2: 373) dường như cho rằng có khả năng phần cuối của câu chuyện – cuộc hôn nhân của nữ nhân vật chính, việc nàng bị trục xuất, và vụ nàng ăn trộm nhà vua đang ngủ – vốn có nguồn gốc từ châu Âu.
Các câu chuyện dân gian Philippines thuộc chu kỳ này dường như bắt nguồn trực tiếp từ Ấn Độ. Tình tiết 4 (xem ở trên) đối với tôi là bằng chứng thuyết phục, vì đây là một ý niệm thuần túy phương Đông, chỉ được ghi nhận ở Ấn Độ, Tây Tạng và Nam Siberia. Phiên bản sách xu (A) chắc chắn mang đậm dấu ấn truyền thống dân gian tại các hòn đảo này, mặc dù tác giả khuyết danh, trong phần “Lời nói đầu gửi bạn đọc”, có nói rằng ông đã đúc kết câu chuyện của mình từ một cuốn sách (không được nêu tên) — hañgo sa novela. Tôi đã không thể truy nguyên nguyên tác của ông; theo tôi được biết, không có hình thái tiếng Tây Ban Nha nào của câu chuyện này.
Hãy so sánh với toàn bộ chu kỳ này câu chuyện số 38, “A Negrito Slave”, và phần chú thích.
1 Paragos, một loại xe trượt thô sơ, gầm thấp được kéo bởi trâu và thường dùng bởi nông dân.
2 Pipit, một loài chim rất nhỏ.
