Một câu chuyện song hành khá gần gũi trong văn học Tagalog được tìm thấy ở phần cuối của thiên tình sử bằng thơ (được dịch sang tiếng Anh là) “Cuộc đời Công tước Almanzor [252]và nàng Maria thông minh, đức hạnh, tại Vương quốc Toledo khi còn dưới quyền cai trị của người Moor.” Bản sao của tôi không ghi ngày tháng, nhưng Retana có đề cập đến một ấn bản trước năm 1898 (Số 4159). Bài thơ gồm 402 khổ bốn câu, mỗi dòng 12 âm tiết. Phần tương đồng với câu chuyện của chúng ta bắt đầu ở dòng 1260, và có thể được diễn giải bằng văn xuôi như sau:—

Ngay sau sự kiện này, Almanzor được rửa tội (trước đó chàng là người Moor) và kết hôn với Maria. Sau vài tháng chung sống hạnh phúc, công tước được gọi về Cordova để giải quyết công việc quan trọng. Khi Công tước Almanzor đến triều đình của Thống đốc Cordova, chàng thấy tất cả các quý tộc đều đã có mặt. Do đến hơi muộn, chàng xin lỗi và giải thích rằng mình mới kết hôn nên không thể rời xa vợ sớm hơn. Trong số các quý tộc có một gã kiêu ngạo, tự phụ tên là Abdala. Sau khi Almanzor dứt lời, gã nói rằng bản thân không có ý định kết hôn vì gã rất dễ dàng quyến rũ bất kỳ phụ nữ nào, dù là người chưa chồng hay đã có gia đình. Almanzor vô cùng tức giận trước lời nhận xét này. Chàng nói với Abdala: “Ta có vợ ở Toledo: hãy đến đó và xem ngươi có thể quyến rũ nàng được không.” Abdala tuyên bố không nghi ngờ gì về khả năng thực hiện việc đó của mình. Một cuộc cá cược với cái chết cho kẻ thua cuộc đã được xác lập.

Abdala lập tức lên đường tới Toledo. Hắn cố tìm cách đột nhập vào dinh thự của công tước; nhưng kể từ khi chồng rời đi, Maria đã ra lệnh cho gia nhân đóng chặt mọi cửa ra vào và cửa sổ. Hơn nữa, không ai ngoài phụ nữ được phép vào trong dinh. Abdala đang định bỏ cuộc trong tuyệt vọng thì gặp một mụ phù thủy, mụ ta đề nghị giúp hắn. Mụ phù thủy này lọt được vào dinh thự và được phép ở lại đó qua đêm. Vào nửa đêm, mụ lén lẻo vào phòng ngủ của Maria và nhanh chóng ghi chép lại đặc điểm căn phòng. Sau đó, mụ cắt một lọn tóc của Maria. Sáng hôm sau, mụ phù thủy rời dinh thự, tìm đến chỗ Abdala và đưa cho hắn lọn tóc cùng với bản mô tả căn phòng.

Abdala vội vã trở lại Cordova. Khi hắn đến nơi, vị thống đốc lập tức triệu tập các quý tộc. Abdala trưng ra lọn tóc và mô tả tỉ mỉ phòng ngủ của Maria. Almanzor được hỏi có lời nào để biện bạch không. Vị công tước cao quý nói rằng chàng thừa nhận mọi điều Abdala nói là sự thật. Thống đốc bèn ra lệnh cho lính áp giải công tước vào ngục. Công tước sẽ bị chém đầu vào ngày thứ ba. Khi ở trong ngục, Công tước Almanzor viết thư cho vợ, báo tin về cái chết sắp đến của mình. Maria quyết tâm cứu chồng ngay lập tức. Nàng đến Cordova, mang theo tất cả gia sản. Nàng thuê một người thợ kim hoàn nổi tiếng làm cho mình một chiếc bông tai lớn, tuyệt đẹp.

Ngày thứ ba đến, quân lính áp giải Công tước Almanzor ra khỏi ngục. Thống đốc cùng toàn thể quý tộc hộ tống công tước ra quảng trường nơi chàng sẽ bị hành quyết. Maria chặn đoàn người lại và lên tiếng với thống đốc: “Thưa ngài, ngài có thấy chiếc bông tai này không?” Thống đốc gật đầu. “Vậy tôi xin ngài đòi lại công bằng cho tôi. Chiếc bông tai kia của tôi đã bị đánh cắp bởi gã quý tộc đang đứng gần ngài đây,” nàng vừa nói vừa chỉ tay về phía Abdala để buộc tội. Abdala vô cùng tức giận. Hắn nói: “Ta không biết cô là ai; ta chưa từng gặp cô trước đây. Làm sao ta có thể lấy cắp bông tai của cô?”—“Ngươi nói rằng ngươi chưa từng gặp ta trước đây sao?” Maria hỏi. “Ta khẳng định như vậy,” Abdala quả quyết. “Vậy tại sao ngươi lại dám khẳng định rằng ngươi đã vào phòng ta, và rằng ta đã đưa cho ngươi một lọn tóc của mình?” Maria [253]chất vấn. Abdala không thể trả lời. “Hãy trả lời đi, Abdala,” thống đốc ra lệnh. Nhưng Abdala không thể thốt nên lời. Cuối cùng, hắn thú nhận rằng chưa từng gặp Maria, và bản mô tả căn phòng cùng lọn tóc là do một mụ phù thủy cung cấp. Thống đốc ra lệnh bắt giữ Abdala. Công tước Almanzor được trả tự do. Vợ chàng nhẹ nhàng trách móc chồng vì đã mạo hiểm mạng sống một cách dại dột như vậy. Còn về phần Abdala, hắn bị chém đầu, và mụ phù thủy giúp sức cho hắn bị thiêu trên giàn hỏa.

Trong phần ghi chú cho Truyện số 7, chúng tôi đã tóm tắt phần đầu của “Câu chuyện về Rodolfo.” Tập cuối của thiên tình sử này là một câu chuyện song hành với câu chuyện hiện tại của chúng ta, và tóm tắt ngắn gọn như sau:—

Sau khi kết hôn, Rodolfo trở về Valencia và thông báo với nhà vua rằng chàng đã tìm được một người vợ đức hạnh. Lúc đó nàng đang ở Babilonia. Nhà vua giữ chàng lại cung điện vài ngày. Đồng thời, nhà vua phái Fortunato, một gã ga lăng, đến tán tỉnh vợ của Rodolfo để thử xem nàng có chung thủy với chồng hay không. Fortunato đến Babilonia và bày tỏ tình yêu với Estela; nhưng nàng cự tuyệt hắn. Vì xấu hổ không dám trở về cung điện mà chưa chiếm được tình cảm của nàng, Fortunato đã lấy cắp chiếc váy lót của Estela rồi mang đến cho nhà vua, nói dối rằng Estela đã tặng nó cho hắn làm vật kỷ niệm. Rodolfo được triệu đến; khi nhìn thấy chiếc váy có thêu tên của Adela, chàng bàng hoàng. Nhà vua bèn nói: “Ngươi thấy đó, vợ ngươi cũng chẳng đức hạnh hơn con gái Leocadia của ta. Hãy nhớ lại lời khoác lác của mình; mạng sống của ngươi đã bị tước đoạt.” Tuy nhiên, Rodolfo yêu cầu một cuộc điều tra toàn diện về sự phản bội được cáo buộc của vợ mình. Estela theo đó được triệu tập đến Valencia; khi được hỏi làm sao chiếc váy lót của nàng lại xuất hiện trong cung, nàng hỏi ngược lại ai là người mang nó đến. “Fortunato,” nàng được trả lời. Sau đó nàng nói: “Chiếc váy lót đó là của tôi. Hiệp sĩ Fortunato đã bày tỏ tình yêu với tôi, nhưng tôi đã từ chối vì tôi là người đã có chồng. Hắn đã đánh cắp chiếc váy lót khi tôi đang tắm, và hắn đáng phải bị trừng phạt.” Khi đối mặt với lời buộc tội, Fortunato phủ nhận hành vi trộm cắp và khăng khăng rằng chiếc váy đã được Estela trao cho như một minh chứng cho tình yêu của nàng dành cho hắn. Khi nghe lời phủ nhận này, Rodolfo cầu xin nhà vua triệu tập tất cả các quan chức và thẩm phán trong vương quốc. Trước tòa, Rodolfo yêu cầu Fortunato đưa ra bằng chứng xác thực để chứng minh cho những lời khẳng định của hắn. Hắn không thể đưa ra được, và kết quả là bị kết án đày biệt xứ mười năm ra một hòn đảo hoang vắng. Rodolfo và vợ giờ đây được nhà vua vinh danh, và cuối cùng Rodolfo được phong hiệp sĩ.

Mặc dù phần này của thiên tình sử chỉ là một câu chuyện song hành từ xa với câu chuyện của chúng ta, xét ở khía cạnh thiếu cả yếu tố cá cược lẫn mưu mẹo thông minh của người vợ để khiến kẻ vu khống tự thú nhận tội lỗi, tôi vẫn đưa nó vào đây, vì sự kết hợp giữa mô-típ “cá cược sự trinh tiết” với mô-típ “phân chia con gà” (xem phần đầu của “Rodolfo”, ghi chú cho Truyện số 7) cũng xuất hiện trong một câu chuyện vùng Menton, “La Femme Avisée” (Romania, II : 415–416). Câu chuyện có thể được tóm tắt ngắn gọn như sau:—

Một vị hoàng tử bị lạc trong rừng vào ban đêm và được một gia đình nông dân cho tá túc. Trong bữa tối, hoàng tử chia con gà, đưa phần đầu cho người cha, phần mề cho người mẹ, và phần tim cho cô con gái. [254]Sau đó, khi người cha phàn nàn về cách chia thịt chim kỳ lạ của vị khách, cô con gái đã giải thích cho cha lý do tại sao hoàng tử lại làm như vậy. Hoàng tử nghe thấy lời giải thích của nàng, ngưỡng mộ trí thông minh đó, đem lòng yêu và cưới nàng làm vợ. Một thời gian sau, hoàng tử được gọi đến Ai Cập để giải quyết công việc. Chàng để vợ ở lại nhà, và nàng hứa sẽ giữ mình cẩn thận. Hoàng tử kể lại lời hứa này với một người bạn, kẻ này đã đặt cược rằng hắn có thể kể cho hoàng tử nghe về bất kỳ khiếm khuyết nào trên cơ thể nàng. Người bạn đó đến nhà hoàng tử và hối lộ người hầu gái. Cô ta tiết lộ với hắn rằng, dù xinh đẹp nhưng người vợ trẻ có một nốt ruồi hình quả dâu trên vai. Khi trở về, hoàng tử được người bạn kể cho nghe chi tiết riêng tư này, chàng vô cùng giận dữ, quay về nhà và buộc tội vợ mình không chung thủy. Nàng chứng minh sự trong sạch của mình bằng cách đến trước mặt nhà vua và thề rằng kẻ vu khống đã lấy trộm một chiếc dép vàng của nàng. Hắn phủ nhận lời buộc tội và thề rằng chưa bao giờ gặp người phụ nữ buộc tội mình trước đây. Bị vạch trần bởi chính lời nói của mình, hắn bị giam cầm trong nhiều năm.

Câu chuyện dân gian vùng Menton và “Rodolfo” không chỉ nhấn mạnh đức hạnh mà còn cả sự thông minh của người vợ, và kết nối một cách rõ ràng chu kỳ “Cá cược sự trinh tiết” với Truyện số 7 của chúng ta. Dù rất khó để khẳng định chắc chắn rằng chu kỳ “Cá cược sự trinh tiết” và nhóm truyện “Cô gái thông minh” cùng chung một nguồn gốc — tôi thực sự tin rằng nhóm sau có niên đại xa xưa hơn nhiều — dường như chúng ta đã có một sự kết hợp giữa hai nhóm này từ thời của tuyển tập “Tūtī-nāmeh”. Trong câu chuyện dưới đây được trích từ tuyển tập đó, có thể thấy dấu vết của cả hai chu kỳ, mặc dù rõ ràng câu chuyện xét trên tổng thể có liên quan mật thiết hơn đến nhóm “Cá cược sự trinh tiết”. Câu chuyện Ba Tư này có tiêu đề “Nhà quý tộc và vợ của người lính, người mà đức hạnh đã được kiểm chứng” (Số 4, trang 42 trở đi, trong “The Tootinameh; or, Tales of a Parrot” bằng tiếng Ba Tư, kèm bản dịch tiếng Anh; Calcutta, 1792). Một phiên bản rút gọn của câu chuyện như sau:—

Tại một thành phố nọ có một quân nhân sống cùng người vợ rất xinh đẹp. Anh ta luôn lo lắng về vợ mình; một ngày nọ, sau khi anh ta nhàn rỗi quá lâu, người vợ hỏi tại sao anh ta lại bỏ nghề. Anh ta trả lời: “Anh không tin tưởng em, và vì vậy anh không đi đâu để tìm việc làm cả.” Người vợ bảo anh ta rằng anh thật ngoan cố; vì không ai có thể quyến rũ một người phụ nữ đức hạnh, và người phụ nữ lẳng lơ thì không người chồng nào có thể canh giữ thành công. Sau đó, nàng kể cho anh nghe một câu chuyện để minh họa cho kiểu người vợ thứ hai. Khi anh hỏi liệu nàng còn điều gì muốn nói không, nàng đáp: “Anh nên đi xa và tìm công việc. Em sẽ tặng anh một bó hoa tươi: chừng nào bó hoa vẫn giữ được trạng thái này, anh có thể yên tâm rằng em không làm điều gì sai trái; nếu bó hoa héo úa, anh sẽ biết rằng em đã phạm phải lỗi lầm.” Người lính nghe theo lời nàng và lên đường thực hiện chuyến đi, mang theo bó hoa. Khi đến một thành phố nọ, anh vào làm việc cho một quý tộc ở đó. Mùa đông đến, vị quý tộc ngạc nhiên khi thấy người lính mỗi ngày đều đeo một bó hoa tươi, mặc dù hoa vào thời điểm đó gần như không thể kiếm được, và ông ta hỏi anh về điều đó. Người lính kể rằng vợ anh đã tặng bó hoa cho anh như một biểu tượng cho [255]sự trinh tiết của nàng; rằng chừng nào nó còn tươi, anh tin chắc rằng danh dự của nàng vẫn vẹn nguyên.

Vị quý tộc nọ có hai người đầu bếp nổi tiếng xảo quyệt và khéo léo. Ông ta nói với một trong hai người: “Hãy đến quê hương của người lính, dùng mưu mô và lừa dối để kết thân với vợ anh ta, rồi nhanh chóng quay lại báo cáo chi tiết về nàng. Khi đó chúng ta sẽ xem bó hoa này còn tươi hay không.” Người đầu bếp, tuân theo lệnh chủ, đến thành phố của người lính và cử một mụ mai mối đến gặp người vợ với thông điệp của hắn. Người vợ không đồng ý ngay, mà bảo mụ mai mối hãy đưa gã đó đến gặp nàng để nàng xem hắn có vừa mắt hay không. Người vợ đã hẹn gặp tên đầu bếp một cách bí mật, nhưng lại bẫy hắn trong một cái giếng cạn; và khi thấy không thể thoát ra, hắn đã thú nhận âm mưu của vị quý tộc. Khi tên đầu bếp không trở về, vị quý tộc cử người đầu bếp thứ hai; nhưng hắn cũng chẳng khá khẩm hơn: hắn cũng bị người vợ thông minh bắt giữ theo cách tương tự. Giờ đây, vị quý tộc quyết định đích thân ra tay. Ông ta lên đường với lý do đi săn, có người lính đi cùng. Khi họ đến thành phố của người lính, anh ta về nhà và tặng bó hoa tươi cho vợ, nàng kể lại mọi chuyện đã xảy ra. Vì vậy, hôm sau, người lính dẫn vị quý tộc về nhà mình, nơi một bữa tiệc hiếu khách đã được chuẩn bị. Hai tên đầu bếp, với lời hứa sẽ được trả tự do sau đó, đã đồng ý ăn mặc như phụ nữ và phục vụ các vị khách. Khi vị quý tộc nhìn thấy họ, ông ta không nhận ra vì thời gian dài bị nhốt và không khí tồi tệ đã khiến họ trở nên gầy gò và nhợt nhạt. Ông ta hỏi người lính về những “cô gái” đó, nhưng người lính bảo hai tên đầu bếp tự kể câu chuyện của mình. Lúc đó vị quý tộc mới nhận ra họ; và khi họ làm chứng cho sự trinh tiết của người phụ nữ, ông ta xấu hổ và cầu xin sự tha thứ cho những lỗi lầm của mình.

Một hình thức khác của câu chuyện này được Somadeva đưa ra trong chương XIII (Tawney, 1 : 85 f.), “Câu chuyện về Devasmita.” Một phần của câu chuyện như sau:—

Tại đây, khi người chồng khởi hành, vị thần Siva nói với cặp vợ chồng: “Mỗi người hãy cầm một trong những đóa hoa sen đỏ này; nếu bất kỳ ai trong hai người không chung thủy trong thời gian xa cách, đóa hoa sen trên tay người kia sẽ héo úa, và ngược lại thì không.” Sau đó, người chồng lên đường đến một thành phố khác, nơi anh bắt đầu mua bán đồ trang sức. Bốn thương gia ở đất nước đó, ngạc nhiên trước đóa hoa sen không bao giờ héo trên tay anh, đã chuốc cho anh say và moi được bí mật, rồi lên kế hoạch quyến rũ người vợ vì tò mò. Để hỗ trợ cho kế hoạch, họ tìm đến một nữ tu khổ hạnh. Mụ ta tìm gặp người vợ, cố gắng khơi gợi lòng trắc ẩn bằng cách cho nàng xem một con chó cái đang khóc, mụ nói rằng con vật đó từng là một người phụ nữ, nhưng bị biến thành chó vì sự tàn nhẫn của mình [vì phương kế này đã phát huy hiệu quả tốt hơn; xem Gesta Romanorum, chương XXVIII]. Người vợ đoán ra âm mưu và động cơ của những thương gia trẻ, nên tỏ ra vui mừng đón tiếp họ; nhưng khi họ đến vào những thời điểm đã hẹn, nàng đã chuốc thuốc họ và dùng sắt nung đóng dấu hình chân chó lên trán họ. Sau đó, nàng ném họ ra ngoài bãi phân trong tình trạng trần truồng. Mụ mối sau đó còn bị trừng trị tệ hơn: mũi và tai của mụ bị cắt bỏ. Người vợ trẻ, lo sợ rằng bốn thương gia có thể trả thù bằng cách đi giết chồng mình, đã kể lại toàn bộ câu chuyện cho mẹ chồng. Mẹ chồng khen ngợi cách hành xử của nàng và nghĩ ra một kế hoạch để cứu con trai. Người vợ thông minh [256]cải trang thành một thương gia và lên tàu đến đất nước nơi chồng nàng đang ở. Khi đến nơi, nàng thấy anh đang ở giữa một vòng tròn các thương gia. Anh, nhìn thấy nàng từ xa trong trang phục nam giới, thầm nghĩ: “Thương gia này là ai mà trông giống vợ yêu của mình thế?” Nhưng nàng đi đến chỗ nhà vua, nói rằng nàng có một đơn kiện muốn trình bày, và yêu cầu ông tập hợp tất cả thần dân lại. Nhà vua làm theo và hỏi nàng đơn kiện đó là gì. Nàng đáp: “Ở đây có bốn tên nô lệ bỏ trốn của tôi đang cư ngụ; xin nhà vua hãy trả lại chúng cho tôi.” Nàng được bảo hãy chọn ra những tên nô lệ của mình, và nàng đã làm vậy, chọn đúng bốn tên thương gia đang quấn đầu lại. Khi được hỏi làm thế nào những con trai của các thương gia danh giá này lại có thể là nô lệ của nàng, nàng nói: “Hãy kiểm tra trán của họ, tôi đã đánh dấu bằng một cái chân chó.” Mọi việc được thực hiện. Sự thật được phơi bày; những thương gia khác đã trả cho người vợ một số tiền lớn để chuộc bốn tên kia, đồng thời nộp một khoản tiền phạt vào ngân khố của nhà vua.

Không còn nghi ngờ gì nữa về mối quan hệ khá gần gũi giữa các câu chuyện Ba Tư và Ấn Độ; và theo tôi, cũng không thể nghi ngờ mối quan hệ của hai câu chuyện này với chu kỳ “Cá cược sự trinh tiết”. Các chi tiết bổ sung trong lời kể của Somadeva kết nối nó với các câu chuyện cổ tích (Märchen) châu Âu; ví dụ: J. F. Campbell, Số 18, và Groome, Số 33.

Câu chuyện “Chiếc khóa vàng” của chúng ta, cũng như các biến thể, chắc chắn là sự du nhập từ châu Âu; nhưng nguồn gốc trực tiếp của câu chuyện là gì, tôi không thể khẳng định. Tuy nhiên, để thuận tiện cho những ai quan tâm đến nhóm truyện này và muốn nghiên cứu sâu hơn, tôi xin liệt kê danh sách các sự xuất hiện của câu chuyện trong văn học và dưới dạng dân gian. Trong văn học, câu chuyện này ở châu Âu có niên đại từ cuối thế kỷ thứ mười hai.

Roman de Guillaume de Dole (khoảng năm 1200). Do G. Servois biên tập cho Hội các Văn bản Pháp cổ (Soc. des Anc. Textes français). Paris, 1893.

Roman de la Violette (thế kỷ 13). Do Michel biên tập. 1834.

Roman du Comte de Poitiers (thế kỷ 13). Do Michel biên tập. 1831.

Le roi Flore et la belle Jehanne (một câu chuyện văn xuôi thế kỷ 13). Được L. Moland và C. d’Hericault xuất bản trong tập Nouvelles françaises en prose du xiii⊇ siècle, 1856 : 87–157; cũng có trong Monmerqué et Michel, Théâtre français au Moyen Age, 1842 : 417.

Miracle de Othon, roy d’Espaigne (một phép màu thế kỷ 14), trong tập Miracles de Nostre Dame. Được G. Paris và U. Robert xuất bản cho Hội các Văn bản Pháp cổ, 4 : 315–388; và trong Monmerqué et Michel, op. cit., trang 431 f.

Perceforest, quyển iv, chương 16, 17 (một tình tiết, trong đó vật tượng trưng cho sự trinh tiết là một bông hồng), được Bandello kể lại, phần I, nov. 21 (xem R. Köhler, trong Jahrb. für rom. u. eng. lit., 8 : 51 f.).

Boccaccio’s Decameron, 2 : 9 (xem Landau, Die Quellen des Dekameron, 1884 : 135 ff.).

Hai xử lý quan trọng của câu chuyện dưới dạng kịch là vở “Eufemia” của Lope de Rueda, kịch Tây Ban Nha thế kỷ XVI, trong đó nữ chính đánh lừa kẻ vu khống bằng cách cáo buộc hắn đã dành nhiều [257]đêm với nàng và cuối cùng đã lấy trộm một món đồ trang sức từ dưới gầm giường của nàng; hắn phủ nhận mọi hiểu biết về nàng (xem J. L. Klein, Geschichte des Dramas, 9 [1872] : 144–156); và kịch Anh, vở “Cymbeline” của Shakespeare. Đối với các vở kịch và vở opera hiện đại liên quan đến chủ đề này, xem G. Servois, op. cit., trang xvi, ghi chú 5. Dưới dạng ballad, câu chuyện xuất hiện trong “The Twa Knights” (Child, 5 : 21 ff., Số 268).

Các câu chuyện phổ biến thuộc chu kỳ này và chứa yếu tố cá cược bao gồm những truyện sau:—

J. F. Campbell, Số 18.

J. W. Wolf, trang 355.

Simrock, Deutsche Märchen, Số 51 (ấn bản 1864, trang 235).

H. Pröhle, Số 61, trang 179 (xem thêm trang xlii).

Ausland, 1856 : 1053, đối với một câu chuyện Rumani.

F. Miklosisch, Märchen und Lieder der Zigeuner der Bukowina, Số 14.

D. G. Bernoni, Fiabe popolari veneziane, Số I.

Gonzenbach, Số 7.

G. Pitrè, Số 73, 75.

V. Imbriani, La Novellaja Fiorentina, trang 483.

Các câu chuyện dân gian khác có liên quan xa hơn một chút bao gồm:—

Comparetti, Số 36 và 60.

Webster, Basque Legends, trang 132.

F. Kreutzwald, Estnische Märchen (übersetzt von F. Löwe), phần 2, Số 6.

H. Bergh, Sogur m. m. fraa Valdris og Hallingdal, trang 16.

Đối với câu chuyện nói chung, xem các tài liệu sau:—

Landau về tập Dekameron, op. cit.

A. Rochs, Ueber den Veilchen Roman und die Wanderung der Euriant saga. Halle, 1882. (Được R. Köhler đánh giá là một tác phẩm vô giá trị trong Literaturblatt für germ. und rom. Philologie, 1883 : Số 7.)

R. Ohle, Shakespeares Cymbeline und seine Romanischen Vorläufer. Berlin, 1890. (Tài liệu này không thảo luận về các phiên bản phổ biến.)

H. A. Todd, Guillaume de Dole, trong Transactions and Proceedings of the Modern Language Association of America, 2 (1887) : 107 ff.

Von der Hagen, Gesammtabenteuer, 3 : LXXXIII.

G. Servois, op. cit., Phần giới thiệu.

Để biết thêm một số mục thư mục liên quan đến chu kỳ này, xem Köhler, “Literaturblatt”, v.v., trang 274. Tất nhiên, vào danh sách trên nên bổ sung các câu chuyện được trình bày chi tiết hơn trước đó trong phần ghi chú này.

1 “Golden” (Vàng), trong câu chuyện này, không chỉ có nghĩa là “có màu vàng”, mà còn có nghĩa là “được làm bằng vàng”.