Tôi không biết có bản tương đương hoàn chỉnh nào của câu chuyện vui này; nhưng những biến thể một phần, cả nghiêm túc lẫn hài hước, thì rất nhiều. Trong câu chuyện của chúng tôi, một người anh hùng khốn cùng, vô lương tâm tìm thấy một đồng centavo, và bằng những lý lẽ ngụy biện với những kẻ khờ khạo đã thực hiện những cuộc trao đổi ngày càng có lãi cho đến khi chàng giành được tay của một nàng công chúa. Một câu chuyện nghiêm túc về một kẻ thông minh bắt đầu với số vốn không lớn hơn một con chuột chết, và cuối cùng thành công trong việc tạo dựng gia tài, chính là “Cullaka-seṭṭhi-jātaka,” số 4. Câu chuyện này sau đó đã xuất hiện trong bộ sưu tập lớn của Somadeva (Tawney, 1 : 33–34), “The Story of the Mouse Merchant” (ch. VI). Ở đây nó diễn ra đại loại như sau:—

Một chàng thanh niên nghèo, được mẹ lo cho chút ít học vấn về viết lóa và tính toán, được khuyên hãy tìm đến một thương gia giàu có nọ, người vốn có thói quen cho những người nghèo thuộc dòng dõi tốt vay vốn. Chàng thanh niên lên đường; và ngay khi bước chân vào nhà, người thương gia giàu có kia đang tức giận quở trách con trai của một thương gia khác: “Anh thấy con chuột chết ở trên sàn này chứ; ngay cả đó cũng là một thứ hàng hóa mà một kẻ có năng lực có thể dùng để làm giàu; nhưng ta đã cho anh, đồ vô tích sự, rất nhiều đồng dinar, và không những chẳng làm chúng sinh sôi thêm, anh còn chẳng tài nào giữ nổi những gì mình nhận được.” Người thanh niên xa lạ nghèo khổ liền nói với nhà buôn rằng anh xin nhận con chuột chết làm số vốn ứng trước, và anh viết một giấy biên nhận cho món đồ ấy. Anh bán con chuột làm thức ăn cho mèo cho một thương gia nọ để lấy hai nắm đậu xanh. Tiếp đến, anh xay số đậu xanh ấy thành bột, rồi ra đứng bên vệ đường, lịch sự mời nước và thức ăn cho một nhóm thợ mộc đi qua. Để tỏ lòng biết ơn, mỗi người cho anh hai khúc gỗ. Anh đem bán số gỗ này, dùng một phần tiền bán được để mua thêm đậu xanh, và hôm sau lại xin được thêm gỗ từ những người thợ mộc, cứ thế cho đến khi anh đủ tiền mua toàn bộ số gỗ của họ trong ba ngày. Những trận mưa lớn khiến củi trở nên khan hiếm, và anh đã bán sạch số trữ lượng của mình với giá hời. Đoạn, anh dựng một cửa hiệu, bắt đầu buôn bán, và trở nên giàu có nhờ chính tài năng của mình. Giờ đây, anh cho đúc một con chuột bằng vàng, gửi biếng cho người thương gia giàu có từng giúp mình khởi nghiệp, và nhà buôn ấy đã gả con gái cho chàng thanh niên từng nghèo khó thuở nào.

Có thể thấy rằng, bầu không khí hài hước hoàn toàn vắng bóng trong ngụ ngôn Phật giáo này.

Một chút nét tương đồng với câu chuyện của chúng tôi có thể tìm thấy trong tác phẩm của Bompas, số XLIX, “The Foolish Sons” (Những đứa con khờ khạo), nơi cậu em út thông minh (trong số sáu anh em) xoay xở kiếm được mười rupee, khởi nghiệp chỉ với một đồng anna. Cậu tiến hành bằng cách “vay mượn,” và trả lãi trước. Mẹo mực được sử dụng ở đây cũng giống như trò áp dụng lên người vợ ngờ nghệch trong “Wise Folks” (Grimm, số 104), nơi một kẻ bịp bợm mua ba con bò, và để lại một con cho người bán làm vật thế chấp cho giá tiền của cả ba con (xem Bolte-Polívka, 2 : 440 f.).

Những điểm tương đồng sát sao hơn nhiều so với phần trước, liên quan đến các tình tiết trong câu chuyện của chúng ta, có thể tìm thấy trong một chuỗi các câu chuyện được bàn luận bởi Bolte-Polívka (2 : 201–202) gắn liền với “Hans in Luck” (Hans may mắn) (Grimm, số 83). Người ta sẽ nhớ lại rằng trong câu chuyện của Grimm, anh chàng khờ Hans lần lượt đổi vàng lấy ngựa, ngựa lấy bò, bò lấy lợn, lợn lấy ngỗng, ngỗng lấy hòn đá mài, để rồi cuối cùng phải mừng rỡ tống khứ nó đi bằng cách ném xuống nước. “Đối trọng của câu chuyện này,” theo Bolte và Polívka, “chính là truyện cổ tích về ‘cuộc trao đổi có lãi,’ trong đó một người nghèo kiếm được từ người khác một con gà mái vì nó đã ăn một hạt đậu hoặc hạt kê thuộc về anh ta; đổi lấy con gà mái, anh ta nhận được một con lợn đã giết chết nó; đổi con lợn lấy một con bò; đổi bò lấy ngựa. Nhưng khi anh ta cuối cùng đòi bồi thường thiệt hại từ một cô gái, và nhốt cô vào bao tải, vận may của anh ta thay đổi: những người lạ giải cứu thiếu nữ mà không có sự hay biết của kẻ bắt giữ, rồi nhét vào chỗ của cô một con chó lớn, thứ đã chồm lên tấn công anh ta khi vừa mở bao tải.” Cần lưu ý rằng chuỗi truyện được phác thảo ở đây thực chất gồm hai phần,—“kẻ lừa đảo bị lừa” và “gậy ông đập lưng ông.” Cosquin (2 : 209) tin rằng hai tình tiết cuối — thiếu nữ kiếm được bằng thủ đoạn, và việc tráo đổi một con vật thay cho cô ta trong bao tải — hình thành nên một chủ đề riêng biệt vốn không phải là một phần ban đầu của môtíp tích lũy; và để chứng minh cho quan điểm của mình, ông dẫn chứng một số câu chuyện phương Đông có chứa yếu tố trước, nhưng thiếu đi môtíp tích lũy (sđd, 209–212). Cosquin dường như có lý trong chuyện này; dẫu rằng mặt khác, ông chỉ có thể dẫn ra một câu chuyện duy nhất (Rivière, tr. 95) mà trong đó không có chút dấu vết nào của ý tưởng “gậy ông đập lưng ông.” Hơn thế nữa, ngay cả trong những câu chuyện về loài vật thuộc nhóm này — và ông phân tích các tác phẩm của Stokes, số 17, cùng Rivière, tr. 79 — thì gã nhân vật láu cá mang lốt thú cuối cùng đều gặp phải cái kết không may. Điều tương tự cũng đúng với Steel-Temple, số 2, “Đám cưới của loài chuột.” Tuy nhiên, trong một câu chuyện khác của Ấn Độ, “Con khỉ mang trống chiêng” (Kingscote, số XIV, một câu chuyện khá vô vị), con khỉ, với cuộc đổi chác cuối cùng là những chiếc bánh ngọt lấy một chiếc trống chiêng, bị bỏ lại trên ngọn cây, hăng hái đánh trống và liệt kê những mưu mẹo khôn ngoan của mình. Một câu chuyện rất tương tự có thể tìm thấy trong sách của Rouse, tr. 132, “Mặc cả của con khỉ.” Như vậy, có thể thấy rằng sự phân tích của Bolte và Polívka áp dụng đúng với phần lớn các câu chuyện về nhân vật loài người thuộc chuỗi này, cũng như đối với các câu chuyện về loài vật; nhưng nửa đầu của chuỗi sự kiện, nơi vận may của người anh hùng không ngừng gia tăng, cũng được tìm thấy như một câu chuyện độc lập — trong các tác phẩm của Kingscote, Rouse, và của chính chúng ta.

Phiên bản ở Philippines có vẻ là một phiên bản cổ, và tôi có khuynh hướng cho rằng đó là truyện bản địa; nghĩa là, nếu có thể gọi bất kỳ câu chuyện nào là bản địa. Một số sự thật chỉ ra tính nguyên thủy của câu chuyện: (1) màu sắc địa phương và những nét chấm phá mang tính hiện thực, dẫu có phần mờ nhạt; (2) sự không nhấn mạnh vào những khả năng hài hước của các tình huống; (3) cách sắp xếp các tình tiết có phần kém hệ thống, khi mà yêu cầu và cuộc trao đổi thứ ba (thanh sắt lấy con chó chết) có vẻ không phải là một sự tiến triển đi lên; (4) sự thô sơ trong cách sáng tạo được thể hiện ngay ở cuộc trao đổi thứ ba ấy (dẫu cho một hàng rào cọc sắt có vẻ mang nét hiện đại). Lý do khiến tôi cho rằng câu chuyện của chúng ta không phải được du nhập từ phương Tây nằm ở những điểm khác biệt về phần đầu, phần giữa và phần kết giữa nó với các phiên bản châu Âu được dẫn bởi Bolte-Polívka (tài liệu đã dẫn). Vận may đến với người anh hùng từ việc đổi những con vật chết gợi ý về một mối liên hệ căn cốt xa xôi giữa câu chuyện của chúng ta và “Jātaka,” dẫu phải thừa nhận rằng ý tưởng này hoàn toàn có thể xuất hiện một cách độc lập ở nhiều dân tộc khác nhau.