Menguita, một vị vua ở Cebu, có hai người đầy tớ là Mabait và Masama. Mabait thật thà và siêng năng, trong khi Masama lại đố kỵ và lười biếng. Mabait làm gần như toàn bộ những công việc nặng nhọc trong cung điện, thế nên chàng rất được nhà vua quý mến. Masama, kẻ nghiện ngập cờ bạc, sinh lòng ghen ghét với Mabait.
Một đêm nọ, khi Mabait đang ngủ say, một vị duende đánh thức chàng dậy và cất lời: “Ta đã thấy ngươi lao động nơi đây một cách kiên nhẫn và chân chất. Ta muốn làm bạn với ngươi.”
Mabait vừa ngạc nhiên vừa hoảng sợ. Chàng kỹ lưỡng quan sát vị duende, và nhận ra sinh linh ấy trông giống một người đàn ông vô cùng nhỏ bé với mái tóc dài và bộ râu trắng. Nó cao chừng một gang tay. Nó mặc một chiếc áo sơ mi đỏ, chiếc quần dài xanh, đội chiếc mũ vàng và mang đôi giày đen. Cuối cùng, Mabait cất giọng run rẩy đáp lời: “Ta không muốn làm bạn với một linh hồn ma quỷ.”
“Ta không phải ác quỷ, ta là một duende.”
“Ta chẳng biết duende là gì, thế nên ta không muốn làm bạn với ngươi.”
“Duende là những linh hồn giàu có và quyền năng. Bọn ta có thể làm phép thuật. Nếu ngươi là bạn của một trong số chúng ta, ngươi sẽ trở thành kẻ vô cùng may mắn.”
“Ngươi đã đến thế giới này bằng cách nào?” Mabait hỏi.
“Hãy lắng nghe đây! Khi Lucifer còn là một thiên thần, một cuộc tranh giành trong việc sáng tạo muôn loài đã nổ ra giữa hắn và Chúa Trời. Hắn cùng các bề tôi đã bị đánh bại và đày xuống địa ngục. Nhiều thiên thần trong cuộc tranh tài đó không thuộc phe Chúa Trời mà cũng chẳng theo phái Lucifer. Họ bị rơi xuống trần gian. Những kẻ rơi vào rừng sâu biến thành tigbalang, iki và mananangal; những kẻ ở đại dương thành nhân ngư nam và nữ; còn những ai rơi xuống các đô thị thì hóa thành duende.”
“À, vâng! Giờ thì ta đã biết duende là gì rồi.”
“Giờ thì tình bạn của chúng ta hãy kéo dài mãi mãi nhé,” vị duende nói. “Ta luôn sẵn sàng giúp đỡ ngươi trong mọi việc bất cứ lúc nào.”
Từ dạo ấy, Mabait và vị duende trở thành đôi bạn tri kỷ. Vị duende tặng Mabait hai hoặc ba đồng isabel mỗi ngày, và đến cuối tháng, chàng đã dành dụm được rất nhiều tiền. Chàng mua một chiếc mũ đẹp và một đôi giày gỗ.
Masama tự hỏi làm thế nào mà một kẻ nghèo túng như Mabait lại có thể mua sắm nhiều thứ đến thế. Cuối cùng, hắn gặng hỏi: “Ngươi lấy tiền ở đâu vậy? Ngươi đi ăn trộm đấy à?”
“Không, bạn ta cho tôi đấy chứ.”
“Bạn ngươi là ai?”
“Một vị duende.”
Ôm nỗi ghen tị ngút ngàn, Masama diện kiến nhà vua và tâu rằng: “Tâu bệ hạ, Mabait, tên đầy tớ được ngài sủng ái, đang kết giao với một người bạn. Người bạn ấy là một duende, thứ sẽ gây hại cho chúng ta nếu ngài để nó sống ở đây. Như lời Mabait đã nói, nó sẽ là phương tiện để hắn thâu tóm toàn bộ tài sản của ngài và cưới công chúa làm vợ.”
Cơn thịnh nộ bốc cao, nhà vua truyền gọi Mabait đến và trừng phạt chàng thật nặng bằng cách đánh vào lòng bàn tay bằng một dải da. Sau đó, ngài hạ lệnh cho gia nhân đi tìm vị duende và tiêu diệt nó. Vị duende liền trốn vào một cái vò nhỏ. Masama nhìn thấy, bèn lấy chiếc áo của một vị thánh phủ kín miệng vò lại. Vị duende vốn sợ chiếc áo ấy nên chẳng dám thò mặt ra. “Hãy mở vò ra, ta sẽ cho ngươi mười đồng isabel,” người tí hon lên tiếng.
“Đưa tiền cho ta trước đã.”
Sau khi cầm được tiền, Masama bỏ đi thẳng ra sới gà chọi mà chẳng thèm mở vò. Trên đường tới đó, hắn đánh rơi mất số tiền. Hắn quay lại chỗ vị duende và nài nỉ: “Bạn hiền ơi, cho tôi thêm mười đồng isabel nữa đi, rồi tôi sẽ mở vò cho.”
“Ta thừa biết ngươi sẽ lừa ta,” vị duende đáp. “Cứ để ta thoát ra khỏi cái vò này, và ta hứa ngươi sẽ có được công chúa làm vợ.”
“Gì cơ! Công chúa sẽ là vợ ta ư?”
“Phải.”
“Làm sao ngươi khiến nàng yêu ta được chứ?”
“Ta sẽ chui vào bụng công chúa. Ta sẽ trò chuyện, cười đùa và làm mọi thứ để khiến nàng khiếp sợ. Ta sẽ chẳng rời bỏ nàng vì bất kỳ ai ngoại trừ ngươi.”
“Được lắm, được lắm!” Masama bèn mở vò, và vị duende bay biến đến tòa tháp của công chúa.
Chỉ vài tuần sau đó, một chiếu chỉ của nhà vua được công bố rộng rãi khắp nơi. Nội dung như sau: “Công chúa, con gáiẫ ta, đang có thứ gì đó trong bụng. Nó biết nói và biết cười. Chẳng ai biết đó là sinh vật gì, và cũng không ai ép nó chui ra được. Kẻ nào chữa khỏi cho con gái ta sẽ trở thành người thừa kế kiêm phò mã của ta; nhưng kẻ nào thử mà thất bại sẽ phải mất đầu.”
Khi nghe tin này, Masama liền bảo Mabait: “Sao anh không đi chữa bệnh cho công chúa đi? Anh là người duy nhất có thể chữa khỏi cho nàng đấy.”
“Đừng có mà nịnh bợ tôi!” Mabait đáp.
“Tôi có nịnh anh đâu. Chính là vị duende, người bạn của anh, đang ở trong bụng nàng kìa, và chẳng ai có thể thuyết phục nó chui ra ngoài ngoài anh cả. Thế nên hãy đi ngay đi, bởi vận may đang chờ đón anh đấy.”
Cuối cùng Mabait cũng xuôi lòng và lên đường. Trước khi diện kiến nhà vua, chàng ghé vào một ngôi nhà thờ và thành tâm cầu nguyện với Bathala để mong vạn sự hanh thông. Khi Mabait vừa rời đi, Masama thầm nghĩ trong bụng: “Không phải vận may đâu, thứ đang chờ hắn chính là cái chết. Khi hắn chết rồi, ta sẽ chẳng còn phải ghen tị với ai nữa.”
Ngồi thừ người khoảng nửa tiếng đồng hồ, Masama cũng khởi hành đến tòa tháp của công chúa, nhưng hắn đến cung điện trước cả Mabait. Tại đó, hắn tâu với nhà vua rằng mình có thể chữa khỏi bệnh cho công chúa. Hắn được dẫn vào phòng công chúa. Hắn chạm tay lên bụng nàng và cất giọng hỏi: “Ngươi là ai?”
“Ta là duende đây.”
“Tại sao ngươi lại ở trong đó?”
“Bởi vì ta thích thế.”
“Cút ra ngay!”
“Không, ta chẳng đi đâu.”
“Ngươi không biết ta là ai à?”
“Có chứ, ta thừa biết ngươi là ai. Ngươi chính là Masama, kẻ từng lừa gạt ta. Hãy dâng cái đầu của ngươi cho nhà vua đi.” Thế là đao phủ liền chém đầu Masama.
Đoạn, Mabait bước vào và tâu với nhà vua rằng mình có thể chữa khỏi cho công chúa. Sau khi được ban phép thử sức, chàng cất lời hỏi vị duende: “Ngươi là ai?”
“Ta là duende, người bạn của ngươi đây.”
“Ngươi vui lòng chui ra khỏi bụng công chúa được chứ?”
“Vâng, ta xin nghe, vì tình bạn của chúng ta.”
Mabait được cưới công chúa làm vợ, được tôn lên làm vua, và sống hạnh phúc bên người bạn duende của mình.
Trước khi đưa ra bất kỳ quyết định nào liên quan đến nguồn gốc của hai câu chuyện này, trước hết chúng ta hãy xem xét các phiên bản của câu chuyện từ khắp nơi trên thế giới. Tác phẩm tương đương gần nhất ở Châu Âu mà tôi từng biết đến là một câu chuyện xứ Andalucia do Caballero ấn hành năm 1866 (Ingram, 107, “Mẹ chồng của ác quỷ”). Tóm tắt các yếu tố chính của câu chuyện này như sau:
Mẹ Holofernes, dẫu rất ngăn nắp và siêng năng, lại là một mụ đàn bà chanh chua và ghê gớm khủng khiếp. Ngược lại, cô con gái Panfila của mụ lại vô cùng lười biếng và vô tâm, đến nỗi có bận, khi bà cụ bị bỏng nặng vì cô con gái cứ mải nghe mấy chàng trai hát hò bên ngoài thay vì giúp mẹ nấu dung dịch kiềm sôi để giặt giũ, mụ mẹ Holofernes nổi giận lôi đình liền thét vào mặt đứa con trời đánh: “Chúa phù hộ cho mày lấy được chính Ác quỷ!” Chẳng bao lâu sau, một gã đàn ông thấp người nhưng giàu có xuất hiện ngỏ ý cầu hôn Panfila. Gã được người mẹ chấp thuận, và công tác chuẩn bị cho đám cưới được tiến hành. Tuy nhiên, bà cụ bắt đầu cảm thấy chán ghét gã cầu hôn, và nhớ lại lời nguyền rủa của mình, mụ ngờ rằng gã chẳng phải ai khác ngoài chính là Ác quỷ. Thế là, vào đêm tân hôn, mụ bắt Panfila khóa chặt tất cả các cửa sổ lẫn cửa ra vào phòng, rồi dùng một cành ô liu đã được thánh hiến để đánh đập người con rể. Mọi việc diễn ra đúng như vậy. Gã chồng tìm cách trốn chạy khỏi vợ bằng cách luồn qua lỗ khóa; nhưng người mẹ chồng đã đoán trước được nước đi này. Mụ tóm lấy gã nhốt vào một chiếc chai thủy tinh rồi bịt kín lại ngay lập tức bằng nút kín khí. Sau đó, bà cụ trèo lên đỉnh núi và đem chiếc chai giấu vào một xó xỉnh hẻo lánh. Con yêu tinh bị giam cầm ở đó suốt mười năm trời, chịu đựng cảnh lạnh lẽo, nóng bức, đói khát. Một ngày nọ, một người lính trên đường nghỉ phép về thăm quê nhà đã đi tắt qua ngọn núi và tình cờ trông thấy chiếc chai. Khi anh ta nhặt nó lên, con yêu tinh liền van xin được phóng thích và kể lể về mọi thống khổ mà nó từng trải qua; nhưng người lính đặt ra hàng loạt điều kiện — như được xuất ngũ, nhận trợ cấp bốn đô-la mỗi ngày, v.v. — và cuối cùng con yêu tinh cũng hứa sẽ thâm nhập vào cơ thể con gái của Vua xứ Naples. Người lính sẽ phải trình diện tại triều đình với tư cách là một thầy thuốc, và đòi bất kỳ phần thưởng nào anh ta muốn để đổi lấy một trận chữa lành bệnh. Mọi chuyện được tiến hành đúng thế. Nhà vua chấp thuận sự giúp đỡ của người lính, nhưng ra điều kiện rằng nếu trong vòng ba ngày mà anh ta không chữa khỏi bệnh cho công chúa, anh ta sẽ bị treo cổ. Người lính chấp nhận các điều kiện; nhưng con yêu tinh, thấy rằng mình đang nắm giữ sinh mạng của kẻ thù kiêu ngạo trong tay và quyết tâm trả thù, liền từ chối rời khỏi cơ thể công chúa. Tuy nhiên, vào ngày cuối cùng, người lính ra lệnh gióng chuông khắp nơi. Khi con yêu tinh gặng hỏi tất cả những tiếng ồn ào ấy là gì, người lính đáp: “Ta đã ra lệnh triệu tập mẹ vợ ngươi tới, và bà ấy vừa mới đến nơi đấy.” Trong nỗi kinh hoàng tột độ, Ác quỷ lập tức chuồn khỏi người công chúa, và người lính nghiễm nhiên ở lại “trong tư thế chiến thắng chủ quyền bãi chiến trường.”
Có thể nhận thấy rằng tình tiết cuối cùng gần như trùng khớp với đoạn kết trong câu chuyện “Ác quỷ và gã Guachinango” của chúng ta, trong khi ở những phần khác lại có sự khác biệt đáng kể.
Đối với các phiên bản được sưu tầm trước năm 1860, tôi xin gửi lời cảm ơn đến công trình nghiên cứu của Benfey về chuỗi câu chuyện này. Nó được tìm thấy trong tác phẩm “Pantschatantra” của ông, tập 1, từ trang 519 trở đi. Tôi mạn phép được tóm tắt lại nội dung ấy ngay tại đây, thứ nhất, bởi vì đây là công trình nghiên cứu thấu đáo duy nhất về câu chuyện mà tôi được biết; và thứ hai, bởi vì tác phẩm xuất sắc của Benfey, dẫu vẫn luôn được nhắc đến và trích dẫn, đã lâu không còn được tái bản và chưa từng có bản dịch tiếng Anh.
Nguyên nhân dẫn đến bài tiểu luận của Benfey về câu chuyện cụ thể này chính là mối liên hệ mà ông nhìn thấy giữa nó và đại gia đình các câu chuyện xoay quanh mô-típ về một phép chữa bệnh kỳ diệu, mà một đại diện tiêu biểu là “Pantschatantra”, tập 5, mục 12: “Phép chữa bệnh kỳ diệu cho một người mù, một kẻ gù lưng và một nàng công chúa ba vú.” Dẫu câu chuyện chúng ta đang bàn luận không thể coi là một nhánh rẽ bắt nguồn từ câu chuyện trong Pantschatantra, nhưng thiết nghĩ khó lòng phủ nhận rằng giữa chúng tồn tại một mối liên hệ nội tại rõ ràng, điều này càng được minh chứng qua thực tế là trong quá trình phát triển sau này, câu chuyện thứ hai thực chất đã được gắn kết vào câu chuyện thứ nhất (trang 519).
Dạng thức sớm nhất của câu chuyện chúng ta được tìm thấy trong “Cukasaptati”, nơi nó được kể lại như là cốt truyện cho đêm thứ 45 và 46. Trong phiên bản này:
Một vị Bà-la-môn, bị đuổi khỏi nhà bởi sự cay nghiệt của người vợ, được cứu giúp bởi một con quỷ từng sống trong nhà vị Bà-la-môn nọ, nhưng cũng đã phải bỏ trốn vì khiếp sợ cái lưỡi chua ngoa của mụ vợ. Con quỷ nhập vào thể xác của một nàng công chúa; và vị Bà-la-môn, xuất hiện dưới lớp vỏ một kẻ làm phép, đã buộc nó phải rời đi đúng theo thỏa thuận giữa họ, qua đó giành được một nửa vương quốc cùng tay của nàng công chúa. Lúc này, con quỷ đi đến một thành phố khác và ám vào hoàng hậu, người dì của vị tân phò mã nhà Bà-la-môn. Vị Bà-la-môn, bấy giờ đã nổi danh lừng lẫy như một pháp sư, được triệu hồi để chữa bệnh cho vị hoàng hậu này. Khi ông đến nơi, con quỷ đe dọa, lăng mạ ông và nhất quyết không chịu rời khỏi người hoàng hậu với lý do đôi bên giờ đã hòa vốn. Tuy nhiên, vị Bà-la-môn ghé vào tai người phụ nữ và thì thầm: “Vợ ta đang bám sát gót ta đến đây rồi, ta đến chỉ để cảnh báo ngươi thôi;” nghe vậy, con quỷ vô cùng hoảng sợ và lập tức rời khỏi người hoàng hậu. Vị Bà-la-môn được tôn vinh hết mực.
Benfey phỏng đoán rằng câu chuyện này hẳn đã được đưa vào bản dịch tiếng Ba Tư của “Cukasaptati” (tức tác phẩm “Tūtī-nāmeh”), nhưng những thay đổi mà nó trải qua trong quá trình truyền tải thì vẫn chưa thể xác định được. Dạng thức sớm nhất bằng tiếng Châu Âu của câu chuyện này là bản được tìm thấy trong cuốn “Bốn mươi vị Tể tướng” của người Thổ Nhĩ Kỳ (do Behrnauer dịch, trang 277).
Ở đây, một chàng tiều phu trẻ dành dụm tiền để mua một sợi dây thừng; nhưng người vợ chua ngoa của hắn, vì đinh ninh rằng hắn định đem tiền tiêu vào bồ nhí, nên khăng khăng đòi đi theo hắn lên núi làm việc để canh chừng. Nơi non cao, người chồng quyết định bỏ rơi vợ ở dưới một cái giếng sâu. Hắn bảo vợ cầm lấy một sợi dây thừng trong lúc hắn leo xuống để lấy một kho báu mà hắn giả vờ là đang giấu ở dưới đáy; nhưng mụ ta quá tham lam nên khăng khăng đòi được thả xuống trước. Thế rồi hắn buông thừng ra và một mình thảnh thơi quay về nhà. Vài ngày sau, bị cắn rứt lương tâm, hắn quay lại để giải cứu vợ, và khi thả một sợi dây khác xuống, hắn gọi bảo sẽ kéo vợ lên; nhưng trái lại, hắn lại kéo được một con quỷ lên mặt đất. Con quỷ gửi lời cảm ơn chàng tiều phu vì đã cứu thoát nó khỏi một ả đàn bà cay độc “kẻ mà vài ngày trước đã trèo xuống đây và biến cuộc đời ta thành địa ngục từ dạo ấy.” Giống như trong câu chuyện Cukasaptati, con quỷ nhập vào một nàng công chúa và làm nàng phát điên, rồi chàng tiều phu ra tay chữa khỏi bệnh và cưới nàng. Sau đó, con quỷ lại nhập vào một nàng công chúa khác. Chàng tiều phu được triệu đến; hắn buộc phải dùng đến mánhnhnh quen thuộc để ép con yêu tinh rời khỏi thiếu nữ thứ hai này.
Trong phiên bản tiếng Ba Tư của câu chuyện này, nằm ở tác phẩm “1001 Ngày” (bản in ở Prenzlau), tập 11, trang 247, có thêm hình phạt tử hình trong trường hợp người anh hùng không thực hiện được ca chữa bệnh thứ hai, vốn đòi hỏi phải thuyết phục linh hồn dưới hình hài một con rắn tự tháo thân khỏi cơ thể con gái vị tể tướng. Người anh hùng trước đó đã chữa khỏi bệnh cho con gái sultan và kết hôn với nàng.
Một câu chuyện của người Serbia (Wuk, số 37) có phần gần gũi với phiên bản “Bốn mươi vị Tể tướng” hơn là bản “1001 Ngày”. Điểm khác biệt cốt yếu duy nhất nằm ở phần mở đầu của câu chuyện Serbia, vốn là truyện ngụ ngôn nổi tiếng về “Bãi cỏ được cắt gặt”.
Ở đây, người vợ rơi xuống một cái hố. Khi người chồng ra sức kéo mụ ta lên, một con quỷ liền xuất hiện. Con quỷ tỏ lòng biết ơn; và để báo đáp người đàn ông, nó nhập vào thể xác con gái của hoàng đế. Trong truyện này, người anh hùng xuất hiện không phải với tư cách pháp sư, mà trong vai trò một thầy thuốc.
Gần như đồng nhất với câu chuyện trên là tác phẩm “Người vợ tồi và con quỷ” trong tuyển tập của Vogl, cuốn “Truyện cổ tích dân gian Slovenia” (Wien, 1837).
Trong một phiên bản của người Phần Lan (Benfey, trang 524–525), người anh hùng cũng đóng vai trò là một thầy thuốc y hệt như các câu chuyện trước.
Người chồng xô người vợ dữ dằn của mình xuống vực sâu. Khi hắn định kéo mụ ta lên lại, một người phụ nữ khác bất ngờ xuất hiện. Đó chính là Nữ thần Dịch hứa. Để bày tỏ lòng biết ơn vì đã được giải thoát khỏi mụ đàn bà ác độc kia, bà ngỏ ý muốn cùng hắn phiêu du khắp thế gian: bà, hiện thân của dịch bệnh, sẽ khiến con người ta lâm bệnh; còn hắn, trong vai thầy thuốc, sẽ chữa lành cho họ. Mọi việc cứ thế diễn ra. Nhờ vậy mà người đàn ông trở nên giàu có. Thế nhưng cuối cùng hắn cũng cảm thấy mệt mỏi trước khối lượng công việc quá tải: vì thế hắn bèn kiếm một con chó dữ dằn nhốt vào trong bao tải. Lần tới khi được gọi đến bên giường một người ngã bệnh do dịch hứa gây ra, hắn bảo với bà rằng: “Đừng bao giờ nhập vào con người nữa: nếu bà còn tái phạm, tôi sẽ thả người phụ nữ từng hành hạ bà dưới vực sâu ra khỏi chiếc bao này đấy,” đồng thời hắn khơi mào cho con chó gầm gừ. Nữ thần Dịch hứa, sợ hãi tột cùng, van xin hắn vì tình Chúa mà đừng thả người phụ nữ ấy ra, đồng thời hứa sẽ cải tàchính.
Có thể thấy rằng, qua phương thức “bệnh tật và chữa trị”, câu chuyện này có mối liên hệ với truyện số 44 trong tuyển tập của anh em nhà Grimm, “Cha đỡ đầu Thần Chết”, nơi Thần Chết đóng vai trò thay thế cho Nữ thần Dịch hứa, và ở đó, thay vì lòng biết ơn, động lực chính là mối quan hệ cha đỡ đầu giữa Thần Chết và người anh hùng.
Truyện dân gian này, theo Benfey (trang 525), đã sớm được trau chuốt thành một tác phẩm văn học ở Châu Âu. Trong số những tác giả khác, ông có dẫn chứng phiên bản xuất sắc của Machiavelli trong câu chuyện “Belfagor” (đầu thế kỷ XVI):
Belfagor, một con quỷ, được chủ nhân sai xuống trần gian để sống cuộc đời của một người đàn ông có gia đình trong vòng mười năm, nhằm kiểm chứng xem những cáo buộc mà các linh hồn dưới địa ngục dành cho phụ nữ là sự thật hay chỉ là vu khống. Belfagor kết hôn tại Florence; nhưng người vợ hách dịch đã mang lại cho hắn vô vàn vận rủi, đến mức hắn buộc phải trốn chạy khỏi những kẻ đòi nợ. Một nông dân đã che chở cho hắn, và để đền ơn, Belfagor kể cho ân nhân nghe câu chuyện của mình đồng thời hứa sẽ giúp hắn phất lên bằng cách nhập vào người phụ nữ rồi chỉ chịu bị trục xuất khi chính người nông dân đó ra tay. Mọi chuyện diễn ra suôn sẻ. Người nông dân giành được tiếng tăm lừng lẫy; và cuối cùng Belfagor tuyên bố rằng nghĩa vụ của hắn đã hoàn tất, và rằng người nông dân phải tự lo lấy thân nếu họ còn tái ngộ. Lúc này con quỷ nhập vào người con gái của Ludwig II, Vua nước Pháp. Người nông dân được triệu đến để chữa bệnh cho nàng, nhưng anh ta sợ hãi và từ chối. Cuối cùng anh ta vẫn bị ép phải đi, y như một người thầy thuốc bất đắc dĩ (xem Benfey, trang 515 trở đi). Belfagor nổi giận lôi đình khi nhìn thấy người nông dân và lớn tiếng đe dọa anh ta. Cuối cùng, người nông dân đành dùng đến mánh khóe quen thuộc: “Vợ ngươi đang tới kìa!” và con quỷ hoảng hốt tháo chạy, thà lao đầu quay về địa ngục còn hơn rơi vào vòng tay của vợ mình.
Benfey đánh giá một câu chuyện xứ Bohemia trong tuyển tập của Wenzig (Truyện cổ tích Tây Slav, Leipzig, 1857, trang 167) là phiên bản dân gian xuất sắc nhất trong nhóm này, và ông đã tái hiện lại toàn bộ nội dung ấy (trang 527–534). Chúng ta có thể lướt qua câu chuyện dài này, bởi nó không chứa đựng bất kỳ chi tiết mới lạ nào từng xuất hiện trong câu chuyện của chúng ta. Trên thực tế, nó chẳng giống mấy với truyện của chúng ta hay bất kỳ phiên bản nào khác, ngoại trừ sự tương đồng chung ở hai hoặc ba tình tiết. Benfey khép lại cuộc bàn luận về chuỗi câu chuyện này bằng cách khẳng định rằng đã có rất nhiều tác phẩm phỏng theo cốt truyện này, đồng thời ông cũng điểm tên một số trong số chúng (trang 534). Có thể bổ sung thêm rằng những tài liệu tham khảo chi tiết hơn sẽ được tìm thấy trong phần chú thích của Wilson nằm trong bộ sách do Dunlop biên tập, tập 2, từ trang 188 đến 190.
Vấn đề về nguồn gốc của phiên bản Pampango thuộc câu chuyện này không dễ gì đưa ra câu trả lời dứt khoát, lý do là bởi nó xuất hiện những chi tiết không hề có ở bất kỳ biến thể nào khác. Mặc dù vậy, vì hầu hết hệ thống mô-típ trong truyện của chúng ta đều xoay quanh giáo lý của Giáo hội La Mã, và vì đoạn kết gần như trùng khớp với cái kết trong câu chuyện xứ Andalucia của Caballero, tôi đi đến kết luận rằng về những nét chính, phiên bản của chúng ta bắt nguồn từ Tây Ban Nha. Đồng thời, tôi cho rằng có khả năng truyện cổ tích “Mabait và vị Duende” đã tồn tại từ trước đó trong các Hòn đảo này (dù điều này cũng có thể được du nhập vào), và mô-típ về việc linh hồn muốn trả thù kẻ đã hành hạ sự tham lam và ích kỷ của mình đã được lồng ghép vào câu chuyện cổ tích (Märchen) từ truyện thần tiên. Những lý do khiến tôi cho rằng truyện thần tiên có tuổi đời xưa hơn là: (1) tính thô sơ của nó (nhân vật chính diện tốt và xấu là một sự dàn xếp khá gượng gạo nếu so với sự pha trộn các phẩm chất ở nhân vật guachinango); (2) các yếu tố địa phương và tên gọi bản địa được sử dụng; (3) việc tận dụng các tín ngưỡng và niềm tin bản địa.
1 Cintas, chiếc đai thánh được phụ nữ đeo.
2 Xem chú thích 1 về pagui (“cá đuối gai độc”), trang 43.
3 Guachinango, được người kể chuyện định nghĩa là “kẻ lang thang”. Từ này được dùng ở Cuba như một biệt danh ám chỉ người bản địa Mexico.
4 Dù thuật ngữ duende có gốc Tây Ban Nha, ba linh hồn còn lại được nhắc tới—tigbalang, iki, mananangal—lại là những ác thần bản địa chính hiệu lâu đời.
5 Xem chú thích dưới trang 1, trang 217.
6 Tương tự như đồng isabelina của Cuba.
7 Tình tiết về một phép chữa bệnh tương hỗ được thực hiện bởi một người mù và một người què, chúng ta đã từng bắt gặp ở hai trong số các phiên bản thuộc truyện số 6 của chúng ta.
8 Cần lưu ý thêm rằng, trong một số cộng đồng người Tagalog, dịch bệnh (đặc biệt là bệnh tả) được nhân cách hóa thành một bà cụ mặc đồ đen, đi vòng quanh thị trấn vào ban đêm để gõ cửa xin vào. Nếu có ai chú ý đến tiếng gọi của bà ta, kết cục sẽ là cái chết. Ác thần này được gọi là salut.
