Hai biến thể khác, do ông Rusk sưu tầm và tôi chỉ có bản tóm tắt, diễn biến đại lược như sau:—
Juan người buôn tro.—Juan, một kẻ buôn tro nghèo khổ, đang ở trong rừng thì nghe thấy tiếng bọn cướp kéo đến, bèn trèo lên cây để lánh nạn. Khi chúng đang bận rộn kiểm đếm số tiền dưới gốc cây, anh liền thả bao tro xuống đầu chúng. Bọn cướp hoảng sợ bỏ chạy, và anh chiếm được toàn bộ số vàng của chúng. Khi dân làng nghe Juan kể về việc tro trở nên có giá trị ra sao, tất cả liền đốt nhà của mình rồi mang tro vào rừng, và họ đến nơi vừa đúng lúc để hứng chịu cơn thịnh nộ của bọn cướp. Chỉ có hai người trốn thoát để cáo buộc Juan; nhưng Juan lúc bấy giờ đã lên đường, dùng tiền của mình để làm việc thiện. Một người phụ nữ hấp hối mà anh từng giúp đỡ đã tặng anh một chiếc gậy thần; và khi những người dân làng tức giận cuối cùng cũng tìm ra anh, anh liền dùng chiếc gậy gọi ra một binh đoàn binh sĩ, khiến toàn bộ kẻ tấn công đều bị tiêu diệt. [Về nửa sau của câu chuyện này, hãy đối chiếu với Số 28 và các chú thích.]
Colassit và Colaskel.—Colassit tốt bụng nhưng nghèo khó; Colaskel giàu có nhưng độc ác. Colaskel gây sự với Colassit và giết chết con trâu nước duy nhất của anh. Colassit lột da con vật xấu số, mang tấm da đến Laoag để bán nhưng không tìm được người mua. Đêm đến, anh xin tá túc tại một ngôi nhà nhưng bị từ chối với lý do người chồng vắng nhà; thế nhưng anh vẫn mạnh dạn ở lại dưới gầm sàn. Đến nửa đêm, anh nghe thấy tiếng bát đĩa khua lục cục ở phía trên, bèn ngước nhìn qua một kẽ hở trên sàn nhà và thấy người phụ nữ đang vui vẻ ăn uống cùng một người đàn ông. Đúng lúc đó, người chồng về đến nhà và gõ cửa. Colassit chứng kiến người phụ nữ nhét kẻ gian phu vào một chiếc rương ở góc phòng, còn thức ăn thì cất vào một chiếc rương khác. Colassit liền xuất hiện ngoài cửa và được người chồng hiếu khách mời vào nhà. Khi được hỏi chiếc túi của anh đựng gì, Colassit đáp rằng đó là một vật kỳ diệu, khi nó phát ra tiếng động — như lúc nãy khi anh vô tình giẫm phải — là nó muốn nói điều gì đó. Khi được yêu cầu giải mã, Colassit nói rằng tấm da cho biết có món ăn ngon tuyệt trong một chiếc rương. Lập tức, thức ăn được dọn ra. Khi ấy, trong vùng đồn đại rằng ngôi nhà này bị ma ám, và chủ nhà nghĩ đây là cơ hội tốt để dùng phép thuật tìm xem con ma đang ở đâu. Colassit làm thông dịch cho tấm da trâu. Con ma nằm ở chiếc rương kia, anh ta phán. Sau khi dùng những sợi dây thừng lớn buộc chặt chiếc rương lại, Colassit bắt đầu kéo nó về phía bờ sông. Anh đọc một câu vè thông báo cho kẻ bên trong biết về số phận cận kề của y. Kẻ đó đáp lại (cũng bằng thơ) rằng y sẽ hối lộ một nghìn peso. Colassit chấp nhận và từ đó trở thành người giàu có. [Người kể chuyện cho biết đây chỉ là một trong mười cuộc phiêu lưu thuộc về toàn bộ câu chuyện. Thật tiếc là chín cuộc phiêu lưu còn lại đã thất truyền.]
Chuỗi câu chuyện mà tất cả các biến thể của chúng ta đều thuộc về, và có thể được gọi một cách thích hợp là chuỗi “Bậc thầy lừa đảo”, là một trong những cốt truyện nổi tiếng nhất được biết đến. Nó xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau; quả thực, bản chất của câu chuyện — chỉ đơn thuần là một chuỗi các sự kiện trong đó một tên lưu manh nghèo hèn nhưng ranh mãnh qua mặt người bạn hoặc kẻ thù giàu có của mình (sự khác biệt này đối với người kể chuyện chẳng có ý nghĩa mấy), để rồi cuối cùng mang lại cái chết cho kẻ thù trong khi bản thân hắn trở nên giàu có — vốn dĩ mang tính chất cho phép sự mở rộng vô hạn, xét về số lượng và sự đa dạng của các tình tiết. Đã có ít nhất bốn công trình nghiên cứu toàn diện mang tính mô tả hoặc thư mục về chuỗi truyện này được thực hiện,—của Köhler (về câu chuyện tiếng Gaelic của Campbell, Số 39), của Cosquin (chú thích cho Số 10 và 20), của Clouston (2 : 229–288), và của Bolte-Polívka (về truyện Grimm, Số 61). Trong số này, công trình sau cùng, vì là mới nhất (1914) nên đã tận dụng tất cả các nghiên cứu trước đó và trở thành bản đầy đủ nhất. Từ đó (2 : 10), chúng ta biết được rằng các tình tiết đặc trưng của dòng truyện khôi hài này bao gồm những điểm sau:—
A¹ Một con thỏ (dê, chim) làm sứ giả truyền tin. A² Một con sói bị đem bán thay cho cừu đực.
B Một con lừa (hoặc ngựa) đẻ ra vàng.
C Một cái nồi tự nấu ăn.
D Một chiếc mũ trả tiền cho chủ nhà trọ.
E¹ Rác (tro) được đem tặng (bán, đánh tráo) để lấy vàng. E² Tiền được cho là nằm trong một chiếc rương, bị đòi từ người giữ rương.
F¹ Da bò (hoặc con chim “biết nói”) bán cho người vợ ngoại tình, hoặc (F²) bán cho chồng của ả, hoặc (F³) đổi lấy chiếc rương giấu nhân tình, hoặc (F⁴) đổi lấy tiền ở nơi khác.
G¹ Một cây sáo (đàn vĩ cầm, gậy, dao) có vẻ như làm sống lại người phụ nữ đã chết. G² Người mẹ đã chết bị giết thêm lần thứ hai, và được kẻ giả danh kẻ sát nhân đền tiền.
H Người hùng trốn khỏi chiếc bao tải (rương) bằng cách đổi chỗ cho một người chăn cừu.
J Cái chết của kẻ ganh tị, kẻ muốn kiếm cho mình vài con “gia súc dưới biển”.
Những đối thủ trong nhóm câu chuyện này, theo Bolte, “hoặc là những kẻ cùng làng, hoặc là những thương nhân xa lạ không quen biết, hoặc là một người anh em giàu có và tham lam.” Ngoài các tình tiết được liệt kê ở trên, có thể kể thêm hai tình tiết khác cũng không hiếm gặp trong chuỗi truyện này:—
F⁵ Hù dọa bọn cướp dưới gốc cây bằng cách thả tấm da hoặc chiếc bàn xuống đầu chúng.
F⁶ Cái đấu mượn được đem trả với những đồng tiền dính bên trong.
Vì hai tình tiết sau xuất hiện trong các câu chuyện khác, cả truyện khôi hài lẫn truyện nghiêm túc (ví dụ: truyện Grimm, Số 59; và “Nghìn lẻ một đêm”, “Ali Baba”), rất có thể chúng vốn không thuộc về nhóm hiện tại của chúng ta. Tuy nhiên, hãy xem các chú thích của Cosquin về truyện số xx của ông, “Richedeau” (1 : 225 f.). Thật khó để khẳng định chắc chắn đâu mới thực sự là mô-típ nền tảng duy nhất mà tất cả các mô-típ khác từng có lúc gắn vào; nhưng đối với tôi, có vẻ như đó chính là tình tiết H, phân cảnh cái bao bên bờ biển, bởi vì đây chính là yếu tố không thể thiếu của chuỗi truyện. Quả thực, câu chuyện thứ ba [197] của chúng ta (c) thiếu tình tiết này, nhưng lại chứng minh tư cách thành viên trong gia đình truyện kể thông qua những điểm tương đồng sát sao khác.
Trong số các yếu tố được Bolte-Polívka đề cập, năm câu chuyện và hai biến thể của chúng ta có các yếu tố sau: “Salaksak trở nên giàu có như thế nào”, F⁴BE¹HJ; “Juan thông minh và Diego ganh tị”, G¹F⁵HJ; “Tiêu vong vì lòng đố kỵ”, F⁴F⁵F⁶; “Hai người bạn”, F²G²HJ; “Juan mồ côi”, F⁴H (đã sửa đổi) J; “Juan người buôn tro”, E¹F⁵; “Colassit và Colaskel”, F³. Trong một câu chuyện kể Visayan (JAFL 19 : 107–109), chúng ta tìm thấy sự kết hợp giữa HJ với một biến thể thuộc Số 1 của chúng ta. Tình tiết D (chiếc mũ trả tiền chủ nhà trọ) tạo thành một câu chuyện riêng biệt, mà chúng tôi trình bày dưới đây,—Số 50, “Juan và chiếc mũ vẽ của anh ta”. Tình tiết B cũng được người Tagalog kể lại như một chuyện cười; kẻ lừa đảo trong câu chuyện rải những đồng bạc xung quanh phân bò của hắn, rồi sau đó đem bán con vật “ma thuật” với giá cao. Việc khảo sát các tình tiết phân bố giữa các phiên bản Philippines thuộc chuỗi truyện này cho thấy một thực tế là tình tiết A¹ (thỏ rừng làm sứ giả) hoàn toàn vắng bóng. Tôi chưa từng bắt gặp nó trong bất kỳ câu chuyện bản địa nào, và có xu hướng tin rằng nó không hề được biết đến ở các hòn đảo này. Nó phổ biến rộng rãi ở châu Âu nhưng có vẻ không thông dụng ở Ấn Độ: trong số mười lăm biến thể Ấn Độ được Bolte trích dẫn, nó chỉ xuất hiện đúng hai lần (tức là Indian Antiquary, 3 : 11 f.; Bompas, Số 80, tr. 242). Tuy nhiên, các phiên bản Ấn Độ này cho thấy rằng câu chuyện dẫu dưới hình thức này hay hình thức khác vẫn được tìm thấy khá phổ biến trên khắp đất nước đó, trong đó người Santali đóng góp số lượng biến thể lớn nhất (tổng cộng sáu biến thể). Do đó, thật hợp lý khi kết luận rằng, xét đến thực tế là có ít nhất bảy hình thức của câu chuyện được biết đến ở Philippines, trải dài từ vùng Visayas cho đến tận cực bắc Luzon, nguồn gốc của các tình tiết chung giữa các phiên bản này và phiên bản Ấn Độ không cần phải tìm kiếm ở đâu ngoài phương Đông. Trường hợp của các tình tiết F¹F²F³ có vẻ khác biệt. Chúng hoàn toàn vắng bóng trong các đại diện thuộc Viễn Đông của chuỗi truyện này; và sự xuất hiện của chúng ở Philippines, theo tôi, có thể được quy một cách an toàn cho ảnh hưởng từ châu Âu. Mặc dù vậy, nguồn gốc Ấn Độ cho những tình tiết này hoàn toàn có thể vẫn được phát hiện trong tương lai, giống như các nguồn gốc đã từng được tìm thấy cho rất nhiều tiểu thuyết ngắn Ý và truyện ngụ ngôn Pháp mang hương vị tương tự. Việc hình thức sớm nhất được biết đến của chuỗi “Bậc thầy lừa đảo” là một bài thơ tiếng Latinh thế kỷ XI, hoặc có thể là thế kỷ X (Köhler-Bolte, 233–234), tất nhiên không phải là bằng chứng cho thấy các yếu tố F⁴G¹HJ được tìm thấy trong bài thơ đó đã được truyền bá từ châu Âu vào Ấn Độ, dù nó có thể là một dấu hiệu chỉ báo.
1 Tulisanes, những kẻ cướp đường hoặc thổ phỉ.
2 Salop, một đơn vị đo lường khô khoảng mười lăm centimet khối.
3 Carreton, một loại xe ngựa chở hàng nặng hai bánh không có nhún.
4 Sirena, một nữ yêu tinh xinh đẹp nửa người nửa cá, được cho là ngự trị ở một số con sông nhất định. Niềm tin này khá phổ biến ở tỉnh La Laguna, đặc biệt là tại thị trấn Pagsanjan.
5 Một trong những câu tục ngữ phổ biến nhất của người Tagalog.
