Một dị bản thứ ba (c) tôi chỉ có được bản tóm tắt; nó mang tựa đề “Vị linh mục và cậu học trò:”—

Một cậu bé học một số phép thuật từ vị linh mục, người thầy của mình. Cậu biến thành một con lợn và được bán cho vị linh mục; rồi cậu bỏ trốn, hóa thành một con ngựa, và lại được bán cho chủ mình với giá cao. Con ngựa bứt dây xổng chuồng và chạy mất. Lúc này, vị linh mục mới nhận ra sự thật, liền biến thành ngựa để đuổi theo con ngựa đầu tiên. Khi họ đến một con sông, con ngựa thứ nhất biến thành một con cá nhỏ, còn con thứ hai thành cá lớn, và cuộc rượt đuổi tiếp diễn. Sau đó, cả hai con cá biến thành những con chim lượn vòng trên không, con lớn đuổi theo con nhỏ. Khi bay qua cung điện của Quốc vương xứ Ba Tư, cậu bé hóa thành một chiếc nhẫn ngọc bích nhỏ và rơi vào ngón tay của công chúa. Vị linh mục thất bại đành quay về, đe dọa gây chiến với Quốc vương xứ Ba Tư nếu ngài không chịu giao ra chiếc nhẫn. Khi vị linh mục đến triều đình, cậu bé đã biến từ chiếc nhẫn thành một con chó. Vị linh mục được bảo rằng ông sẽ có được chiếc nhẫn với điều kiện ông [149]phải biến thành một con vịt. Ngay khi ông làm theo, con chó liền chồm lấy và cắn chết ông. Về sau, người anh hùng kết hôn với công chúa.

Một dị bản thứ tư (d) là câu chuyện Tagalog có tựa đề “Trận chiến của những bậc thầy phù thủy,” được in trong JAFL 20 : 309–310.

Cả hai biến thể này (c và d) đều có sự tương đồng lớn với câu chuyện thứ hai của chúng ta mang tên “Cuốn sách huyền bí,” và cả ba có lẽ đều bắt nguồn từ một nguồn chung; nhưng nguồn đó không phải là “Nghìn lẻ một đêm” (như Gardner đã gợi ý, JAFL 20 : 309, chú thích), mặc dù câu chuyện về người lịch gia thứ hai trong tập sách đó đại diện cho một dạng của chuỗi truyện “Cuộc chiến biến hình.” Ba biến thể Philippines này là thành viên trong đại gia đình truyện dân gian phương Đông và châu Âu, mà câu chuyện Bắc Âu “Bác nông dân Weathersky” (Dasent, Số XLI) hoặc truyện Đức “Tên trộm và người thầy” (Grimm, Số 68) có thể được xem là các đại diện tiêu biểu. Các yếu tố cốt lõi của dạng thức “Cuộc chiến biến hình” này đã được Bolte-Polívka (2 : 61) ghi nhận như sau:—

A Một người cha giao con trai mình cho một tên phù thủy để học việc, với điều kiện là vào cuối năm, người cha phải nhận ra con trai mình trong hình hài con vật.

B Cậu con trai bí mật học phép thuật và tay nghề trộm cắp.

C Dưới hình dạng chó, bò, ngựa, cậu để cho cha mình bán đi, cuối cùng là bán cho chính tên phù thủy, kẻ mà người cha, trái với chỉ dẫn, cũng đã giao cả dây cương cho hắn.

D¹ Tuy nhiên, người con trai vẫn trốn thoát được dây cương, và (D²) đánh bại tên phù thủy trong một cuộc chiến biến hình (thỏ, cá, chim, v.v.). D³ Thông thường, sau khi người anh hùng bay dưới lốt chim đến chỗ một công chúa và được nàng giấu trong hình hài một chiếc nhẫn, tên phù thủy xuất hiện trước mặt vị vua cha đang lâm bệnh của nàng, đòi chiếc nhẫn như tiền công chữa bệnh. Công chúa đánh rơi chiếc nhẫn, và ngay tại đó xuất hiện một đống hạt kê, mà tên phù thủy trong lốt gà mái bắt đầu mổ ăn; nhưng người anh hùng nhanh chóng biến thành cáo và ngoạm đứt đầu con gà mái.

Với những biến đổi nhỏ so với công thức nêu trên, các yếu tố này được phân bố trong các câu chuyện của chúng ta như sau:—

(b)

BD²D³

(c)

BCD²D³

(d)

BCD¹D³

Bolte và Polívka (2 : 66) trích dẫn một số phiên bản truyện phương Đông (Ấn Độ và Ả Rập) mà về đại cương hầu như đồng nhất với các dị bản của chúng ta. Do vắng bóng bất kỳ phiên bản tiếng Tây Ban Nha nào, việc xem Ấn Độ là nguồn gốc cho các câu chuyện của chúng ta dường như là hợp lý nhất; trừ khi, khả năng cao là chúng được truyền vào các hòn đảo từ tác phẩm của Straparola (viii, 5), kẻ mà tập truyện có thể đã du nhập đến đó thông qua người Tây Ban Nha. Để bàn kỹ hơn về chuỗi truyện này, xin xem Macculloch, 164–166; Clouston 3, 1 : 413 và các trang tiếp theo; Köhler-Bolte, 1 : 138 và các trang tiếp theo, 556 và trang tiếp; Benfey, 1 : 410–413.

[150]Câu chuyện đầu tiên của chúng ta, “Vị vua biến thành hươu, chim sơn ca và chó,” dù có chứa đựng “cuộc chiến biến hình” giữa phù thủy và học trò, nhưng lại khác với các thành viên khác trong nhóm này ở một điểm quan trọng: phép biến hóa không thể diễn ra trừ khi có một thể xác không còn sự sống để linh hồn kẻ biến hóa nhập vào. Cũng cần lưu ý rằng, ngay khi một linh hồn rời khỏi thể xác, thể xác đó sẽ chết đi. Không còn nghi ngờ gì nữa, câu chuyện này của chúng ta bắt nguồn từ “Ngày” thứ 57 đến thứ 60 trong tác phẩm “1001 Ngày” (Truyện Ba Tư, 1 : 212 và các trang tiếp theo; Cabinet des Fées, XIV, tr. 326 và trang tiếp), câu chuyện về Hoàng tử Fadlallah. Để tìm các dị bản khác của chuỗi truyện này, xin xem Benfey, 1 : 122 và trang tiếp, đặc biệt là trang 126. Câu chuyện Ba Tư có thể đã đến được Philippines qua trung gian bản dịch tiếng Pháp, mà tác phẩm của chúng ta dường như chỉ là một bản tóm tắt cộc lốc của bản dịch đó.

Benfey giải thích rằng “cuộc chiến biến hình” xuất phát từ những tranh chấp giữa tín đồ Phật giáo và Bà-la-môn. Chắc chắn câu chuyện lần đầu tiên nảy sinh ở Ấn Độ. Một dị bản cổ xưa từ phương Đông chưa từng được chỉ ra trước đây, theo tôi, chính là lời kể của người Do Thái về cuộc đấu phép giữa Môsê và các phù thủy Ai Cập (xin xem Xuất hành, vii, 9–12). Cũng hãy so sánh cuộc thi cá cược giữa hai vị vua trong Truyện số 1 của tập này, và xem các chú thích.

1 Mungo: một loại đậu nhỏ có kích thước và hình dáng tương tự đậu lăng. Giống như đậu xanh (mongo).