Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1755 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 18
Khởi Đầu Của Một Đời Văn

❊ ❊ ❊

Tờ báo của Orion tiếp tục trượt dốc không phanh. Nghe theo lời khuyên bâng quơ nào đó, cậu đổi tên báo và tăng giá bán—đó là hai nước đi sai lầm. Chẳng bao lâu sau, cậu buộc phải giảm giá đặt báo lẫn tiền quảng cáo. Cậu rơi vào thế kẹt, phải liên tục hạ mức thu phí và cắt giảm chi phí để đuổi theo lượng phát hành ngày càng teo tóp—một dấu hiệu tử thần. Một nhà làm báo phải dẫn dắt lượng độc giả của mình, chứ không phải đi theo sau họ.

“Tôi đang đi thụt lùi,” cậu nói, “mà chẳng hề nhìn xem mình đang bước đi đâu.”

Trong bước đường cùng, cậu đành bỏ dở công việc để làm một chuyến đi Tennessee, nhằm thăm dò xem có vớt vát được chút gì từ mảnh đất ở đó hay không, để lại người em trai tên Sam ở nhà trông coi tòa soạn. Chuyến đi ấy chẳng mang lại kết quả tài chính nào; thế nhưng nó lại đơm hoa kết trái, bởi nó đánh dấu điểm khởi đầu cho sự nghiệp văn chương của Mark Twain.

Vắng bóng anh trai, Sam liền quyết định biên tập tờ báo theo cách có thể vực dậy lượng phát hành đang èo uột. Cậu chưa từng viết lách bao giờ—chứ đừng nói đến chuyện viết để in ấn—nhưng cậu có sự liều lĩnh của những hoài bão trong lòng. Các mục tin vặt địa phương của cậu thuộc loại người ta hay gọi là “cay cay”; những bài viết về cá nhân do cậu thủ bút đã ngay lập tức vấp phải những lời đòi giải quyết cho ra lẽ. Chủ biên của một tờ báo đối thủ từng tương tư một cô gái, và ngâm nga chuyện định ra sông tự vẫn vào một đêm nọ. Sam bèn thuật lại câu chuyện này bằng một giọng văn đầy màu sắc, kèm theo tên tuổi rành mạch của tất cả những ai dính líu. Sau đó, cậu lấy hai con chữ bằng gỗ cỡ lớn, lật ngược chúng lại, rồi tự khắc hình minh họa cho bài báo, vẽ cảnh nạn nhân đang dò dẫm lội xuống sông tay cầm chiếc gậy để đo độ sâu của nước. Khi số báo ấy vừa phát hành, lượng người săn lùng mua tăng vọt. Máy in phải chạy hết công suất mới kịp cung ứng cho độc giả. Viên chủ biên bị chế giễu thoạt đầu thề thốt sẽ cho cả tòa soạn ăn đòn, nhưng rồi hắn chuồn khỏi thị trấn và chẳng bao giờ bén mảng trở lại nữa. Mầm mống của Mark Twain thuở ấy cũng tập tành làm thơ. Bài thơ được đề tặng “Gửi Mary ở Hannibal”, nhưng tựa đề lại quá dài để xếp gọn trên một cột báo, thế là cậu lược bỏ toàn bộ các chữ cái trong từ Hannibal, chỉ giữ lại chữ cái đầu và chữ cái cuối, rồi dùng dấu gạch ngang để lấp vào khoảng trống, tạo ra một kết quả vô cùng giật gân. Những tia chớp le lói thuở ban đầu của một thiên tài hãy còn âm ỉ là thế đấy. Orion trở về, trách mắng rồi xin lỗi rối rít. Cậu giáng chức Sam xuống làm chân sai vặt. Về sau, nhìn lại, cậu mới thấy mình đã lầm.

“Lẽ ra tôi đã có thể vượt xa mọi đối thủ ngay từ dạo ấy,” cậu ngậm ngùi, “nếu tôi biết nhìn nhận tài năng của Sam và để mặc cho cậu ấy tự do tung hoành, thay vì chỉ chăm chăm ngăn cản cậu ấy làm mếch lòng những kẻ bề thế.”

Sam tuy bị kìm hãm nhưng nào phải đã chịu khuất phục. Cậu sẽ chẳng bao giờ chịu đầu hàng số phận, nhất là từ lúc này. Cậu đã nếm trải hương vị của việc được in ấn thành sách báo, và cậu đâm ra mê mẩn nó. Cậu lập tức viết hai mẩu chuyện cười mà cậu cho là hài hước rồi gửi cho tờ Philadelphia Saturday Evening Post. Chúng đã được chấp nhận đăng—tất nhiên là chẳng có nhuận bút, thời buổi đó mà; và khi những tờ báo in bài của cậu xuất hiện, cậu có cảm giác như mình vừa vụt bay lên một đỉnh cao vời vợi của văn chương. Đó là vào năm 1851.

“Nhìn thấy tác phẩm của mình được in ra là một niềm vui vượt lên trên mọi trải nghiệm mà tôi từng có trong đời sau này,” nhiều năm sau, tức là gần sáu thập kỷ trôi qua, anh nhớ lại.

Thế nhưng, điều đó vẫn chưa đủ khơi gợi cảm hứng để cậu viết thêm bất cứ thứ gì cho tờ Post. Trong suốt hai năm tiếp theo, thỉnh thoảng cậu mới viết bài gửi cho tờ Journal; có lần là câu chuyện về Jim Wolfe, dù đó không phải là giai thoại về bầy mèo, và một lần khác là bài trào phúng đả kích một chủ biên đối thủ, người mà cậu miêu tả là đang đi săn dơi bằng đại bác, với tiếng nổ lớn đến mức thổi bay cả lũ dơi ra khỏi biên giới xứ sở. Chẳng có bài viết nào từ khoảng thời gian này còn lưu giữ được đến nay. Người ta từng trả giá rất cao để sưu tầm những số báo Hannibal có đăng bài của cậu, nhưng đều công cốc. Những bài phác thảo gửi tờ Post đều là bài vô danh và chưa từng được xác định danh tính. Có lẽ chúng cũng chẳng có gì đặc biệt. Sáng tác thuở thiếu thời của cậu không mang nét cá tính hay giá trị nghệ thuật nào nổi trội, phần lớn vẫn còn non tay và mang nặng tính bắt chước, điều khó tránh khỏi ở bất kỳ đứa trẻ nào—cho dù đó là một đứa trẻ sớm khôn trước tuổi. Cậu vốn không phải là một cậu bé quá thần đồng—ít nhất là trong lĩnh vực văn chương. Sự nghiệp văn chương của cậu vẫn sẽ còn chững lại, ngập ngừng và lằng nhằng trong nhiều năm nữa, chắt chiu dần năng lượng và vốn sống để rồi bùng nổ thành một phong cách phóng khoáng, bề thế hơn—mang lại niềm vui lớn lao hơn cho nhân loại nói chung, dù chưa chắc đã đem lại sự thỏa mãn cho chính bản thân cậu—hơn cả chiến thắng xa vời thuở ban đầu ấy.—[Trong bài tùy bút “Cuộc mạo hiểm văn chương đầu đời của tôi”, Mark Twain đã kể lại đôi nét về giai đoạn tập tết viết lách này bằng giọng văn mang đậm phong cách tô vẽ quen thuộc của ông.]

Đó là những tháng ngày khốn khó về tài chính. Orion chẳng thể trả nổi một xu tiền gốc khoản vay thế chấp—chỉ vừa đủ tiền lãi mà thôi. Cậu từng hứa trả cho Sam ba đô la rưỡi mỗi tuần, nhưng rốt cuộc chẳng lo nổi gì hơn ngoài cơm ăn chỗ ở—“những bộ quần áo nghèo nàn, xơ xác,” như cậu ghi chép lại trong nhật ký.

“Mẹ và chị gái tôi lo việc nội trợ. Mẹ tôi làm đầu bếp. Bà nấu nướng bằng chính số lương thực mà tôi kiếm về. Do đó, bữa ăn thường ngày của chúng tôi chỉ xoay quanh thịt xông khói, bơ, bánh mì và cà phê.”

Bà Clemens lại nhận thêm vài vị khách trọ; còn Pamela, người từng tạm gác công việc dạy học, nay tổ chức thêm một lớp dạy nhạc. Orion đâm ra chán nản cùng cực. Một đêm nọ, có con bò lạc vào tòa soạn, hất tung một khay chữ in và ngấu nghiến luôn hai trục lăn mực. Orion cảm thấy dường như số phận đang giáng những đòn thật nặng nề lên đầu cậu. Tai họa tiếp theo ập đến chẳng cách bao lâu. Hỏa hoạn bùng phát tại văn phòng, gây ra tổn thất không nhỏ. Công ty bảo hiểm đền bù một trăm năm mươi đô la. Dùng số tiền đó, Orion mua lại những vật dụng thiết yếu nhất cho công việc, rồi chuyển xưởng in ra căn phòng phía trước của ngôi nhà gia đình Clemens. Cậu cho nâng phần nhà một tầng của tòa nhà lên để cất thêm một phòng trên gác; và cứ thế, suốt hai năm ròng rã tiếp theo, bằng lao động cật lực và lối sống tằn tiện hết mức, tờ báo đang hấp hối ấy vẫn rgượng gạo lết qua ngày tháng. Chính trận hỏa hoạn ấy đã cung cấp chất liệu để Sam Clemens viết nên giai thoại về Jim Wolfe. Trong bài viết, cậu thuật lại rằng trong cơn hoảng loạn, Jim đã vác cây chổi của tòa soạn chạy đi nửa dặm đường rồi mới hớt hải quay lại... vác chiếc thau giặt đồ.

Trong thời gian đó, Pamela Clemens lên xe hoa. Chồng cô là William A. Moffett, một thương gia khá giả, trước kia ở Hannibal, nhưng sau đó chuyển đến St. Louis, nơi anh đã tạo dựng cho cô một cuộc sống ấm êm trong một cơ ngơi vững chãi.

Orion thử nghiệm việc đăng truyện dài kỳ. Cậu viết thư cho nhiều nhà văn tên tuổi ở miền Đông, nhưng chẳng tìm được ai đồng ý cung cấp truyện với mức thù lao mà cậu sẵn sàng chi trả. Cuối cùng, cậu mua được bản dịch của một cuốn tiểu thuyết Pháp đúng với số tiền eo hẹp năm đô la. Dù vậy, nó vẫn chẳng thể cứu vãn nổi con tàu đang chìm. Cậu thử chuyển sang xuất bản ba kỳ một tuần, nhưng rồi cũng thất bại. Cậu nhận ra rằng ngay cả mẹ mình cũng chẳng buồn đọc những bài xã luận của cậu nữa, mà chỉ lật tìm mục tin tức chung. Đó là cú giáng mạng mẽ cuối cùng.

“Tôi ngồi lặng trong bóng tối,” cậu kể lại, “ánh trăng hắt vào từ khung cửa mở toang. Tôi ngồi gác một chân lên ghế và thả cho tâm trí mình bay bổng.”

Cậu vừa nhận được lời đề nghị mua lại xưởng in với giá năm trăm đô la—đúng bằng số tiền thế chấp—và trong buổi chiều ngập ánh trăng ấy, cậu quyết định sang nhượng lại nó theo mức giá đó. Sự việc diễn ra vào năm 1853.

Cậu em trai Samuel của cậu lúc này không còn ở bên cạnh nữa. Vài tháng trước đó, vào tháng Sáu, Sam đã quyết định bước ra thế giới bên ngoài. Cậu khi ấy đã bước sang tuổi mười tám, là một người thợ lành nghề, tận tụy và chăm chỉ, nhưng sự kiên nhẫn của cậu đã cạn kiệt sau quãng thời gian dài làm việc cật lực mà chẳng nhận lại được gì tương xứng. Ngoài tay nghề thợ in đã thành thục, cậu chẳng có gì trong tay sau sáu năm lao động vất vả. Có lần, khi Sam xin Orion dăm ba đô la để mua một khẩu súng cũ, Orion vì quá quẫn bách và bực dọc nên đã nổi trận lôi đình, mắng mỏ cậu vì dám nghĩ đến chuyện xa hoa lãng phí đó. Chẳng bao lâu sau, Sam thì thầm với mẹ rằng cậu chuẩn bị đi xa; rằng cậu tin Orion căm ghét mình; rằng ở nhà chẳng còn chỗ cho cậu nữa. Cậu bảo sẽ đến St. Louis, nơi Pamela đang sống. Ở St. Louis sẽ có việc làm cho cậu, và cậu có thể gửi tiền về gia đình. Dự định thực sự của cậu là đi xa hơn thế nữa, nhưng cậu không dám nói thật với mẹ. Người mẹ lặng lẽ gom góp những món đồ ít ỏi của đứa con trai mà bà vẫn xem là ương bận lực điền; rồi bà giơ lên một cuốn Kinh thánh nhỏ:

“Mẹ muốn con cầm lấy đầu bên kia của cuốn sách này, Sam,” bà nói, “và hứa với mẹ một điều.”

Ước gì người ta có thể ghi lại trọn vẹn bức tranh chân thực về khoảnh khắc ấy: người phụ nữ gầy guộc, gân guốc ở tuổi bốn mươi chín, vóc dáng thẳng tắp đúng mực, đôi mắt xám đầy kiên định và dịu dàng, đang đối mặt với cậu thiếu niên có mái tóc hung đỏ và gương mặt sáng sủa mới mười bảy tuổi, với đôi mắt sắc lạnh và kiên quyết chẳng kém gì bà. Mẹ và con, họ đúc ra từ cùng một thứ kim loại và cùng một khuôn mẫu.

“Mẹ muốn con nhắc lại theo mẹ những lời này, Sam,” Jane Clemens nói. “Con xin thề một cách trang trọng rằng sẽ không bao giờ chạm vào một lá bài hay uống dù chỉ một giọt rượu trong suốt thời gian đi xa.”

Cậu lặp lại lời tuyên thệ ấy theo lời mẹ, và bà cúi xuống đặt nụ hôn lên trán cậu.

“Hãy nhớ lấy điều đó, Sam, và nhớ viết thư cho nhà nhé,” bà dặn dò.

“Và cứ thế,” Orion ghi chép lại trong nhật ký, “em ấy dấn thân vào cuộc hành trình lang thang để tìm kiếm sự an ủi, sự thăng tiến và những phần thưởng cho sự lao động cần cù mà em ấy từng không thể tìm thấy ở nơi tôi—một kẻ ủ dột, ít nói và ích kỷ. Tôi không chỉ mất đi sức lao động của em ấy; tất cả chúng tôi đều nhớ nhung sự năng nổ và niềm vui rộn ràng mà em ấy từng mang lại.”

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.